Shloka 16
मृदु-तीक्ष्ण-नीति तथा दुष्टलक्षण-विज्ञानम्
Measured Policy and the Recognition of Malicious Disposition
शत्रुके द्वारा उपेक्षा अथवा अवहेलना की जानेपर भी राजा अपने मनमें हिम्मत न हारे। वह मन्त्रियोंसहित मन्त्रवेत्ता महापुरुषोंके साथ कर्त्तव्यका निश्चय करके समय आनेपर जब शत्रुकी स्थिति कुछ डाँवाडोल हो जाय, तब उसपर प्रहार करे और विश्वासपात्र पुरुषोंको भेजकर उनके द्वारा शत्रुकी सेनामें फूट डलवा दे ।। आदिमध्यावसानज्ञ: प्रच्छन्नं च विधारयेत् । बलानि दूषयेदस्य जानन्नेव प्रमाणत:,राजा शत्रुके राज्ययी आदि, मध्य और अन्तिम सीमाको जानकर गुप्तरूपसे मन्त्रियोंके साथ बैठकर अपने कर्तव्यका निश्चय कर तथा शत्रुकी सेनाकी संख्या कितनी है, इसको अच्छी तरह जानते हुए ही उसमें फूट डलवानेकी चेष्टा करे
śatruṇā kṛtām upekṣām avajñāṁ vā prāpya api rājā manasā dhṛtiṁ na hārayet | sa mantribhiḥ saha mantravidbhir mahāpuruṣaiḥ saha kartavyasya niścayaṁ kṛtvā kāle prāpte yadā śatroḥ sthitiḥ kiñcid vyākulā bhavati tadā tasmin prahāraṁ kuryāt | viśvāsapātrān puruṣān preṣya teṣāṁ dvārā śatroḥ senāyāṁ bhedaṁ janayet || ādi-madhyāvasāna-jñaḥ pracchannaṁ ca vidhārayet | balāni dūṣayed asya jānann eva pramāṇataḥ ||
Bhishma sprach: „Selbst wenn der Feind ihn übergeht oder verachtet, darf ein König nicht den Mut verlieren. Nachdem er mit Ministern und kundigen Beratern Rat gehalten hat, soll er seinen rechten Handlungsweg bestimmen. Wenn die Zeit reif ist—wenn die Lage des Feindes ins Wanken gerät—soll er zuschlagen. Auch soll er vertrauenswürdige Agenten entsenden, um Zwietracht im Heer des Gegners zu säen. Kennt er das Gebiet des Feindes von Anfang über die Mitte bis zum Ende, so berate er im Verborgenen; und nachdem er die Stärke des Feindes genau ermittelt hat, soll er sie durch Spaltung und Teilung untergraben.“
भीष्म उवाच