Shloka 17
मृदु-तीक्ष्ण-नीति तथा दुष्टलक्षण-विज्ञानम्
Measured Policy and the Recognition of Malicious Disposition
भेदेनोपप्रदानेन संसृजेदौषधैस्तथा | न त्वेवं खलु संसर्ग रोचयेदरिभि: सह,राजाको चाहिये कि वह दूर रहकर गुप्तचरोंद्वारा शत्रुकी सेनामें मतभेद पैदा करे। घूस देकर लोगोंको अपने पक्षमें करनेकी चेष्टा करे अथवा उनके ऊपर विभिन्न औषधोंका प्रयोग करे; परंतु किसी तरह भी शत्रुओंके साथ प्रकटरूपसे साक्षात् सम्बन्ध स्थापित करनेकी इच्छा न करे
bhedenopapradānena saṁsṛjed auṣadhaistathā | na tv evaṁ khalu saṁsargaṁ rocayed aribhiḥ saha ||
Bhishma sprach: „Ein König soll, auf Abstand bleibend, Zwietracht in den Reihen des Feindes stiften—durch Spaltung, durch verdeckte Gaben und Anreize und sogar durch den strategischen Einsatz von Arzneien oder Stoffen. Doch soll er keine offene, von Angesicht zu Angesicht gepflegte Verbindung mit seinen Feinden begehren; denn eine solche offenkundige Vertrautheit mit Gegnern wird in der Staatskunst nicht gebilligt.“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that a ruler may use indirect means—creating internal divisions, inducements, and other covert measures—to weaken an enemy, but should avoid overt, public intimacy or direct association with foes, since it risks security and undermines prudent kingship.
In the Shanti Parva’s instruction on rājadharma, Bhishma advises Yudhishthira on practical governance and wartime policy: how to destabilize hostile forces through covert tactics while maintaining strategic distance and avoiding openly visible ties with enemies.