Shloka 15
Droṇa’s Rebuke to Duryodhana after Jayadratha’s Fall (द्रोणेन दुर्योधनं प्रति प्रत्युक्तिः)
(पाण्डवानां कुरूणां च गर्जतामितरेतरम् । क्ष्ेवेडा: किलकिलाशब्दास्तत्रासन् वै सहस्रश:ः ।। एक-दूसरेके प्रति गर्जना करनेवाले पाण्डवों तथा कौरवोंके सिंहनाद और किलकिलाहटके शब्द वहाँ सहस्रों बार प्रकट होते थे। भेरीशब्दाश्न तुमुला बाणशब्दाश्व॒ भारत । अन्योन्यं निध्नतां चैव नराणां शुश्रुवे स्वन: ।।) भरतनन्दन! वहाँ नगाड़ोंकी भयानक गड़गड़ाहट, बाणोंकी सनसनाहट तथा परस्पर प्रहार करनेवाले मनुष्योंकी गर्जनाके शब्द बड़े जोरसे सुनायी दे रहे थे। अथाक्रन्दद् भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्व मारिष । नकुल: सहदेवश्व धर्मराजश्न पाण्डव:,माननीय नरेश! तदनन्तर भीमसेन, धृष्टद्युम्न, नकुल, सहदेव तथा पाण्डुपुत्र धर्मराज युधिष्ठिरने अपने सैनिकोंसे पुकारकर कहा--
sañjaya uvāca |
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca garjatām itaretaram |
kṣveḍāḥ kilakilāśabdās tatrāsan vai sahasraśaḥ ||
bherīśabdāś ca tumulā bāṇaśabdāś ca bhārata |
anyonyam abhihantṝṇāṃ caiva narāṇāṃ śuśruve svanaḥ ||
athākrandad bhīmaseno dhṛṣṭadyumnaś ca māriṣa |
nakulaḥ sahadevaś ca dharmarājaś ca pāṇḍavaḥ ||
Sañjaya sprach: Als die Pāṇḍavas und die Kurus einander anbrüllten, erhoben sich auf jenem Feld tausend und abertausend Kriegsschreie—Rufe, Geheul und tobender Lärm. O Bhārata, deutlich vernahm man das furchtbare Dröhnen der Kriegstrommeln (bherī), das sirrende Zischen der Pfeile und die lauten Schreie der Männer, die einander schlugen. Dann, o edler König, riefen Bhīmasena, Dhṛṣṭadyumna, Nakula, Sahadeva und der Pāṇḍava Dharmarāja (Yudhiṣṭhira) ihre Truppen an und sprachen—
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds the ethical gravity of war: before any moral judgment is stated, the epic makes the listener feel the human cost through overwhelming noise—drums, arrows, and cries—reminding that kṣatriya duty is enacted amid fear, confusion, and suffering, not in abstraction.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra the intense din of the battle as Pāṇḍavas and Kurus shout at each other; then key Pāṇḍava leaders—Bhīma, Dhṛṣṭadyumna, Nakula, Sahadeva, and Yudhiṣṭhira—raise their voices to rally and direct their soldiers.