Shloka 16
भीष्मपर्व — अध्याय ६६: तुमुलसंग्रामवर्णनम्
The Tumult of Battle Described
भीमसेनो महाबाहुस्तव पुत्रस्य वै बले । महाबाहु भीमसेन रथोंसे रथियोंको, हाथियोंसे हाथी-सवारोंको, घोड़ोंकी पीठोंसे घुड़सवारोंको और पृथ्वीपर पैदलोंको मसलते हुए गदासे आपके पुत्रकी सेनाके सब लोगोंको उसी प्रकार नष्ट कर देते थे, जैसे हवा अपने वेगसे वृक्षोंको उखाड़ फेंकती है ।। सापि मज्जावसामांसै: प्रदिग्धा रुधिरेण च
bhīmaseno mahābāhus tava putrasya vai bale | rathai rathinaḥ, hastibhir hastyārohān, aśvapṛṣṭhair aśvārūḍhān, pṛthivyāṃ padātīn mṛdnann iva gadayā tava putrasya senāyāḥ sarvān janān tathā nighnanti sma, yathā vāyur vegena vṛkṣān unmūlayati || sāpi majjāvasāmāṃsaiḥ pradigdhā rudhireṇa ca
Sañjaya sprach: Der starkarmige Bhīmasena, mitten im Heer deines Sohnes, zermalmte Wagenkämpfer mit Wagen, Elefantenreiter mit Elefanten, riss Reiter von den Rücken der Pferde und trat das Fußvolk auf der Erde nieder. Mit seiner Keule vernichtete er unablässig die Männer aus deines Sohnes Heer—wie der Wind in seiner Wucht Bäume samt Wurzeln ausreißt. Und auch jenes Schlachtfeld war mit Mark, Fett und Fleisch beschmiert und von Blut durchtränkt.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the overwhelming momentum of war once unleashed: individual prowess can become a force of nature, raising an ethical tension between kṣatriya duty (fighting decisively) and the horrific human cost, underscored by the graphic imagery of blood and bodily remains.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Bhīma is rampaging through Duryodhana’s forces, crushing charioteers, elephant-riders, cavalry, and infantry with his mace, likened to a powerful wind uprooting trees; the battlefield is described as smeared with marrow, fat, flesh, and blood.