Shloka 19
Pañcahotṛ-Vidhāna and the Dispute of the Five Vāyus (पञ्चहोतृविधानम् — पञ्चवायूनां श्रेष्ठत्वविवादः)
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्वे प्राणा: प्राणभूतां शरीरे । मयि प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति श्रेष्ठो हाहं पश्यत मां प्रलीनम्,“मेरे लीन होनेपर प्राणियोंके शरीरमें स्थित सभी प्राण लीन हो जाते हैं तथा मेरे संचरित होनेपर सब-के-सब संचार करने लगते हैं। इसलिये मैं ही सबसे श्रेष्ठ हूँ। देखो, अब मैं लीन हो रहा हूँ (फिर तुम्हारा भी लय हो जायगा)”
mayi pralīne pralayaṁ vrajanti sarve prāṇāḥ prāṇabhūtāṁ śarīre | mayi pracīrṇe ca punaś caranti śreṣṭho hāhaṁ paśyata māṁ pralīnam ||
Der Brāhmaṇa sprach: „Wenn ich mich auflöse, lösen sich auch alle Lebenshauche—die das Leben in den verkörperten Wesen ausmachen—im Leib auf. Und wenn ich mich wieder bewege, bewegen sie sich alle wieder. Darum bin ich der Vornehmste. Seht—jetzt gehe ich in die Auflösung ein (und danach wird auch eure Auflösung folgen).“
(ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
The verse asserts the dependence of all embodied life-functions (prāṇas) on a governing principle identified here as the speaker’s ‘I’: when that principle withdraws, the prāṇas cease; when it becomes active, they function again. It frames a hierarchy in which the animating principle is ‘foremost’ because it conditions the operation of the vital breaths.
In a didactic exchange, the brāhmaṇa speaker makes a demonstrative claim of superiority by describing (and theatrically indicating) his own ‘dissolution’ and ‘re-emergence,’ using it to show that the prāṇas in the body follow his state—ceasing when he withdraws and moving when he moves.