Shloka 18
Pañcahotṛ-Vidhāna and the Dispute of the Five Vāyus (पञ्चहोतृविधानम् — पञ्चवायूनां श्रेष्ठत्वविवादः)
(ब्राह्मण उवाच ततः समान: प्रालिल्ये पुनश्न प्रचचार ह | प्राणापानाबुदानश्च व्यानश्वैव तमब्रुवन् ।। न त्वं समान श्रेष्ठोडसि व्यान एव वशे तव ।) ब्राह्मण कहते हैं--यह कहकर समान कुछ देरके लिये लीन हो गया और पुन: पूर्ववत् चलने लगा। उस समस प्राण, अपान, व्यान और उदानने उससे कहा--'समान! तुम हमलोगोंसे श्रेष्ठ नहीं हो, केवल व्यान ही तुम्हारे वशमें है' ।। समान: प्रचचाराथ उदानस्तमुवाच ह । श्रेष्ठो5हमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना,यह सुनकर समान पूर्ववत् चलने लगा। तब उदानने उससे कहा--'मैं ही सबसे श्रेष्ठ हूँ, इसका क्या कारण है? यह सुनो
brāhmaṇa uvāca | tataḥ samānaḥ prālīlye punaś ca pracacāra ha | prāṇāpānā udānaś ca vyānaś caiva tam abruvan || na tvaṁ samāna śreṣṭho ’si vyāna eva vaśe tava || samānaḥ pracacārātha udānas tam uvāca ha | śreṣṭho ’ham asmi sarveṣāṁ śrūyatāṁ yena hetunā ||
Der Brāhmaṇa sprach: Nachdem er so geredet hatte, wurde Samāna für einen kurzen Augenblick still, als löse er sich in Ruhe auf, und begann dann wieder wie zuvor zu wirken. Da sprachen Prāṇa, Apāna, Udāna und Vyāna zu ihm: „Samāna, du bist uns nicht überlegen; nur Vyāna steht unter deiner Gewalt.“ Als Samāna dies hörte, wirkte er weiter wie zuvor. Darauf sagte Udāna zu ihm: „Ich bin der Vornehmste von allen—hört den Grund.“
(ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
The passage frames an ethical lesson through the body’s vital airs: claims of superiority are tested by function and dependence. Each force contributes, and boasting is checked by the reminder that one’s power is limited and conditioned by others.
Samāna pauses and resumes functioning; the other vital airs (Prāṇa, Apāna, Udāna, Vyāna) challenge his claim to superiority, stating only Vyāna is under his control. Then Udāna begins to argue that he is foremost and prepares to give his rationale.