Shloka 72
Vānaprastha-dharma and Tapas: Śiva–Umā Saṃvāda
Forest-Stage Discipline and Austerity
एतदिच्छामहे श्रोतुं परं कौतूहलं हि न: । “मनुष्योंकी बुद्धि थोड़ी होती है; अतः वे कौन-सा कर्म करें, जिससे आप सम्पूर्ण पितर उनके ऊपर संतुष्ट होंगे? श्राद्धमें दिया हुआ दान किस प्रकार अक्षय हो सकता है? अथवा मनुष्य किस कर्मसे किस प्रकार पितरोंके ऋणसे छुटकारा पा सकते हैं? हम यह सुनना चाहते हैं। यह सब सुननेके लिये हमारे मनमें बड़ी उत्कण्ठा है” || ७०-७१ $ ।। पितर ऊचु. न्यायतो वै महाभागा: संशय: समुदाह्ृत:
etad icchāmahe śrotuṁ paraṁ kautūhalaṁ hi naḥ | manuṣyāṇāṁ buddhir thoḍī bhavati; ataḥ te ko nāma karma kuryuḥ yena yuṣmākaṁ sarve pitaraḥ teṣūpari santuṣṭā bhaveyuḥ? śrāddhe dattaṁ dānaṁ kathaṁ prakāreṇākṣayaṁ bhavati? athavā manuṣyāḥ kena karmāṇā kena prakāreṇa pitṛ-ṛṇāt pramucyante? etat sarvaṁ śrotum icchāmaḥ; asmin śravaṇe asmākaṁ manasi mahān autkaṇṭhyaḥ || pitara ūcuḥ—nyāyata eva mahābhāgāḥ saṁśayaḥ samudāhṛtaḥ |
Śakra sprach: „Wir wünschen dies zu hören, denn groß ist unsere Neugier. Das menschliche Verständnis ist begrenzt; welche Handlung sollen die Menschen also vollbringen, damit alle Pitṛs mit ihnen zufrieden sind? Auf welche Weise wird eine Gabe, die beim śrāddha dargebracht wird, unvergänglich? Oder durch welche Taten und auf welche Art können Menschen von der Schuld gegenüber den Ahnen befreit werden? Wir begehren, all dies zu hören; unser Geist ist von brennender Sehnsucht nach Erkenntnis erfüllt.“ Die Pitṛs erwiderten: „Eure Frage, o Begünstigte, ist rechtmäßig erhoben und der Gerechtigkeit gemäß.“
शक्र उवाच
Educational Q&A
The passage frames a dharmic inquiry: because human discernment is limited, one should seek clear guidance on actions—especially śrāddha and dāna—that genuinely please the Pitṛs, yield imperishable merit, and discharge pitṛ-ṛṇa (ancestral obligation).
Śakra (Indra) respectfully questions the Pitṛs about the correct means of satisfying ancestors and making śrāddha-gifts inexhaustible in result; the Pitṛs begin their response by affirming that the question is properly and justly posed.