Shloka 19
Āpava
Vasiṣṭha) and the Vasus: the Kāmadhenu Theft and the Curse (Śaṃtanu–Gaṅgā Saṃvāda
कुर्यादपूर्व न कृतं यदन्यै- विंधित्समान: किमु तत्र साधु । (धर्माधर्मो सुविनिश्चित्य सम्यक् कार्याकार्येष्वप्रमत्तश्नरेद् यः । स वै धीमान् सत्यसन्ध: कृतात्मा राजा भवेल्लोकपालो महिम्ना ।। यदा भवेत् संशयो धर्मकार्ये कामार्थे वा यत्र विन्दन्ति सम्यक् । कार्य तत्र प्रथमं धर्मकार्य न तौ कुर्यादर्थकामौ स धर्म: ।।) ब्रुवाणमेनं नृपतिं ययातिं नृपोत्तमो वसुमानब्रवीत् तम्,जो शुभ कर्म करनेकी इच्छा रखता है, वह ऐसा काम नहीं कर सकता, जिसे अन्य राजाओंने नहीं किया हो। जो धर्म और अधर्मका भलीभाँति निश्चय करके कर्तव्य और अकर्तव्यके विषयमें सावधान होकर विचरता है, वही राजा बुद्धिमान, सत्यप्रतिज्ञ और मनस्वी है। वह अपनी महिमासे लोकपाल होता है। जब धर्मकार्यमें संशय हो अथवा जहाँ न्यायत: काम और अर्थ दोनों आकर प्राप्त हों, वहाँ पहले धर्मकार्यका ही सम्पादन करना चाहिये, अर्थ और कामका नहीं। यही धर्म है। इस प्रकारकी बातें कहनेवाले राजा ययातिसे नृपश्रेष्ठ वसुमान् बोले
pratardana uvāca |
kur yād apūrvaṁ na kṛtaṁ yad anyair vindhitsamānaḥ kimu tatra sādhu |
(dharmādharmo su-viniścitya samyak kāryākāryeṣv apramattaś cared yaḥ |
sa vai dhīmān satya-sandhaḥ kṛtātmā rājā bhavel loka-pālo mahimnā ||
yadā bhavet saṁśayo dharma-kārye kāmārthe vā yatra vindanti samyak |
kāryaṁ tatra prathamaṁ dharma-kāryaṁ na tau kuryād artha-kāmau sa dharmaḥ ||)
bruvāṇam enaṁ nṛpatiṁ yayātiṁ nṛpottamo vasumān abravīt tam |
Pratardana sprach: „Wer das wahrhaft Gute sucht, soll nicht der Neuheit um ihrer selbst willen nachjagen—Taten zu versuchen, die kein anderer König je vollbracht hat: welche Tugend läge darin? Der weise König ist der, der Dharma und Adharma klar entscheidet und dann wachsam umhergeht in dem, was zu tun und was zu lassen ist. Ein solcher Herrscher—standhaft in der Wahrheit und selbstbeherrscht—wird durch seine eigene Majestät zum Beschützer der Welt. Und wenn Zweifel über eine Pflicht aufkommt, oder wenn eine Lage sowohl Lust als auch Gewinn als scheinbar gerechtfertigte Möglichkeiten darbietet, soll man zuerst die Tat des Dharma vollbringen; Gewinn und Lust dürfen nicht vorangestellt werden. Das ist Dharma.“ Während diese Worte an König Yayāti gerichtet wurden, sprach Vasumān, der Vornehmste unter den Königen, zu ihm.
प्रतर्दन उवाच
Educational Q&A
A ruler (and by extension any decision-maker) must clearly distinguish dharma from adharma and remain vigilant about duty. When choices involve competing aims—especially artha (advantage) and kāma (pleasure)—dharma must be done first; profit and pleasure are not to be pursued ahead of righteousness.
Pratardana articulates principles of righteous kingship and ethical prioritization, addressing King Yayāti. After these statements are made, Vasumān—described as an excellent king—responds to Yayāti, indicating a continuing dialogue on royal conduct.