Shloka 114
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
तत्कालभाविते तेषां तथा ज्ञानं प्रवर्त्तते / प्रत्याहारैस्तु भेदानां तेषां हि न तु शुष्मिणाम्
Transliteration
tatkālabhāvite teṣāṃ tathā jñānaṃ pravarttate / pratyāhāraistu bhedānāṃ teṣāṃ hi na tu śuṣmiṇām
Translation
Bei denen, die vom Zustand jener Zeit geprägt sind, setzt sich das Wissen ebenso in Gang; das Zurückziehen der Unterschiede ist ihr Anteil, nicht der śuṣmin.
Word by Word
तत्कालभावितेwhen conditioned by that time
तत्कालभाविते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootतत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + काल (प्रातिपदिक) + भावित (कृदन्त, क्त)
Formतत्पुरुष-समास; सप्तमी (7th case, locative), एकवचन; नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग-आश्रयेन ‘-e’ (loc. sg.) — ‘when conditioned by that time’
तेषाम्of them
तेषाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6th case, genitive), बहुवचन; सर्वनाम
तथाthus
तथा:
Kriya-vishesana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय (रीतिवाचक/adverb: thus/so)
ज्ञानम्knowledge
ज्ञानम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootज्ञान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अत्र प्रथमा (subject)
प्रवर्ततेproceeds/arises
प्रवर्तते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवृत् (धातु) + प्र (उपसर्ग)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
प्रत्याहारैःby withdrawals/abstractions (pratyāhāras)
प्रत्याहारैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootप्रति (उपसर्ग) + आ + हृ (धातु) → प्रत्याहार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे तृतीया (3rd case, instrumental), बहुवचन
तुbut
तु:
Sambandha/Particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय (निपात; contrast)
भेदानाम्of distinctions
भेदानाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootभेद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी (6th case, genitive), बहुवचन
तेषाम्of them
तेषाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी, बहुवचन; सर्वनाम
हिindeed
हि:
Sambandha/Particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय (निपात)
नnot
न:
Negation (निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय (निषेध/negation particle)
तुbut
तु:
Sambandha/Particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय (निपात; contrast)
शुष्मिणाम्of the vigorous/fiery ones
शुष्मिणाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootशुष्मिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी (6th case, genitive), बहुवचन