Adhyaya 94: The Birth of Mahiṣāsura and the Goddess’s Victory as Mahīṣamardinī

Verse 1

श्रीवराह उवाच । अथ विद्युत्प्रभो दैत्यस्तथा दूतः विसर्जितः । देव्याः सकाशं गत्वाऽसौ तामुवाच सुमध्यमाम् ॥

শ্রীবরাহ বললেন—তখন বিদ্যুৎপ্রভ নামক দৈত্যকে দূতরূপে প্রেরণ করা হল। সে দেবীর সন্নিধানে গিয়ে সেই সুমধ্যমাকে বলল।

Verse 2

एवं सञ्चिन्त्य सा देवी महीषी सम्बभूव ह । सखीभिः सह विश्वेशि तीक्ष्णशृङ्गाग्रधारिणी ॥

এভাবে চিন্তা করে সেই দেবী মহিষী (মহিষী-গাভী) রূপ ধারণ করলেন। হে বিশ্বেশী, তিনি সখীদের সঙ্গে তীক্ষ্ণ শৃঙ্গাগ্র ধারণ করলেন।

Verse 3

तमृषिं भीषितुं ताभिः सह गत्वा वरानना । असौ बिभीषितस्ताभिस्तां ज्ञात्वा ज्ञानचक्षुषा । आसुरीं क्रोधसम्पन्नः शशाप शुभलोचनाम् ॥

তাদের সঙ্গে সেই ঋষিকে ভয় দেখাতে বরাননা গেল। তারা তাকে দেখে ঋষি ভীত হলেন এবং জ্ঞানচক্ষে তাকে আসুরী স্বভাবের জেনে ক্রোধে পূর্ণ হয়ে সেই শুভলোচনাকে শাপ দিলেন।

Verse 4

यस्माद्भीषयसे मां त्वं महिषीरूपधारिणी । अतो भव महिष्येव पापकर्मे शतं समाः ॥

যেহেতু তুমি মহিষী-রূপ ধারণ করে আমাকে ভয় দেখাচ্ছ, তাই এই পাপকর্মের ফলে তুমি একশ বছর সত্যিই মহিষী হয়েই থাকো।

Verse 5

एवमुक्ता ततः सा तु सखीभिः सह वेपती । पादयोर्न्यपतत्तस्य शापान्तं कुरु जल्पती ॥

এভাবে বলা হলে সে সখীদের সঙ্গে কাঁপতে কাঁপতে তাঁর চরণে লুটিয়ে পড়ল এবং বলল—“আমার শাপের অবসান করুন।”

Verse 6

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिः करुणान्वितः । शापान्तमकरोत्तस्या वाक्यं छेदमुवाच ह ॥

তার কথা শুনে করুণায় অনুপ্রাণিত সেই মুনি তার শাপের অবসান করলেন এবং তারপর শাপ-নিবৃত্তির শর্তসূচক বাক্য বললেন।

Verse 7

अनेनैव स्वरूपेण पुत्रमेकं प्रसूय वै । शापान्तो भविता भद्रे मद्वाक्यं न मृषा भवेत् ॥

“হে ভদ্রে! এই একই রূপে সত্যই এক পুত্র প্রসব করলে তোমার শাপের অবসান হবে; আমার বাক্য মিথ্যা হবে না।”

Verse 8

एवमुक्ता गता सा तु नर्मदातीरमुत्तमम् । यत्र तेपे तपो घोरं सिन्धुद्वीपो महातपाः ॥

এভাবে উপদেশ পেয়ে সে নর্মদার উৎকৃষ্ট তীরে গেল, যেখানে মহাতপস্বী সিন্ধুদ্বীপ কঠোর তপস্যা করেছিলেন।

Verse 9

तत्र चेन्दुमती नाम दैत्यकन्या अतिरूपिणी । सा दृष्टा तेन मुनिना विवस्त्रा मज्जती जले ॥

সেখানে চন্দুমতী নামে এক দৈত্যকন্যা ছিল, অতিশয় রূপসী; সেই মুনি তাকে জলে নগ্ন অবস্থায় স্নান করতে দেখলেন।

Verse 10

चस्कन्द स मुनिः शुक्रं शिलाद्रोण्यां महातपाः । तच्च माहिष्मती दृष्ट्वा दिव्यगन्धि सुगन्धि च । ततः सखीरुवाचेदं पिबामीदं जलं शुभम् ॥

মহাতপস্বী সেই মুনি শিলার দ्रोণীতে শুক্র স্খলিত করলেন। তা দিব্য সুগন্ধিময় ও মধুর সুবাসযুক্ত দেখে মাহিষ্মতী সখীদের বলল— “আমি এই শুভ জল পান করব।”

Verse 11

एवमुक्त्वा तु सा पीत्वा तच्छुक्रं मुनिसंभवम् । प्राप्ता गर्भं मुनेर्बीजात् सुषाव च तदा सतः ॥

এ কথা বলে সে মুনিজাত সেই শুক্র পান করল। মুনির বীজ থেকে তার গর্ভধারণ হল, এবং তখনই সে এক সৎ (উত্তম) সন্তান প্রসব করল।

Verse 12

प्रणम्य प्रयतो भूत्वा कुमारिशतसंकुलाम् । आस्थाने विनयापन्नस्ततो वचनमब्रवीत् ॥

প্রণাম করে ও সংযত হয়ে, শত শত কুমারীতে পরিপূর্ণ সভাস্থলে সে বিনয়াবনত হয়ে তারপর কথা বলল।

Verse 13

तस्याः पुत्रोऽभवद् धीमान् महाबलपराक्रमः । महिषेति स्मृतो नाम्ना ब्रह्मवंशविवर्धनः । स त्वां वरयते देवि देवसैन्यविमर्दनः ॥

তার পুত্র জন্মাল—বুদ্ধিমান, মহাবলশালী ও পরাক্রমী। ‘মহিষ’ নামে সে স্মৃত, ব্রহ্মবংশের বর্ধক। দেবসেনা-দমনকারী সেই বীর, হে দেবী, আপনাকে বিবাহে বরণ করতে চায়।

Verse 14

स सुरानपि जित्वाजौ त्रैलोक्यं च तवानघे । दास्यते देवि सुप्रोतस्तव सर्वं महासुरः ॥ तस्यात्मोपप्रदानेन कुरु देवि महत्कृतम् ॥

হে অনঘে দেবী! সে সুপ্রোত নামক মহাসুর যুদ্ধে দেবতাদেরও জয় করে ত্রিলোক অধিকার করেছে; সে আপনাকে সবই দেবে। আত্মসমর্পণ করে, হে দেবী, সে আপনার কাছে মহৎ কর্ম (প্রস্তাব গ্রহণ) করতে প্রার্থনা করে।

Verse 15

एवमुक्ता तदा देवी तेन दूतेन शोभना । जहास परमा देवी वाक्यं नोवाच किञ्चन ॥

তখন দূতের এমন উক্তিতে সেই দীপ্তিময়ী দেবী কেবল হাসিলেন; পরমা দেবী একটিও বাক্য উচ্চারণ করলেন না।

Verse 16

तस्या हसन्त्या दूतोऽसौ त्रैलोक्यं सचराचरम् । ददर्श कुक्षौ संभ्रान्तस्तत्क्षणात् समपद्यत ॥

তিনি হাসতেই সেই দূত তাঁর উদরে চল-অচলসহ ত্রিলোক দর্শন করল; বিভ্রান্ত হয়ে সে তৎক্ষণাৎ লুটিয়ে পড়ল।

Verse 17

ततो देव्याः प्रतीहारी जया नामातितेजना । देव्याः हृदि स्थितं वाक्यमुवाच तनुमध्यमा ॥

তারপর দেবীর প্রতিহারিণী জয়া নামে অতিশয় তেজস্বিনী, সুকোমল মধ্যমা, দেবীর হৃদয়ে স্থিত বাক্য উচ্চারণ করল।

Verse 18

जया उवाच । कन्यार्थी वदते यद्धि तत्त्वया समुदीरितम् । यदि नाम व्रतं चास्याः कौमारं सार्वकालिकम् । अपि चान्याः कुमार्योऽत्र सन्ति देव्याः पदानुगाः ॥

জয়া বলল—তুমি যা বলেছ, তা কন্যা-প্রার্থীই বলে থাকে। কিন্তু যদি তার কৌমার্য-ব্রত চিরকালীন হয়, তবু এখানে দেবীর পদানুগা অন্য কুমারীরাও আছে।

Verse 19

तासामेकापि नो लभ्या किमु देवी स्वयं शुभा । याहि दूत त्वरण् मा ते किञ्चिदन्यद् भविष्यति ॥

তাদের মধ্যে একজনও লাভ্য নয়—তবে স্বয়ং শুভা দেবী তো আরও অপ্রাপ্য। হে দূত, দ্রুত চলে যাও; তোমার জন্য এর বাইরে আর কিছু হবে না।

Verse 20

एवमुक्तो गतो दूतस्तावद् व्योम्नि महामुनिः । आयातो नारदस्तूर्णं नृत्यन्नुच्चैर्महातपाः ॥

এভাবে বলা হলে দূত চলে গেল। ততক্ষণে আকাশপথে মহাতপস্বী মহামুনি নারদ দ্রুত এসে নৃত্য করতে করতে উচ্চস্বরে ঘোষণা করলেন।

Verse 21

दिष्ट्या दिष्ट्येति वदतस्तां देवीं शुभलोचनाम् । उपविष्टो जगादाथ आसने परमेऽर्चितः ॥

“দিষ্ট্যা, দিষ্ট্যা!” বলে তিনি শুভনয়না দেবীকে সম্বোধন করলেন; তারপর উৎকৃষ্ট আসনে সম্মানিত হয়ে বসে কথা বললেন।

Verse 22

प्रणम्य देवीं सर्वेशीमुवाच च महातपाः । देवि देवैरहं प्रीतैः प्रेषितोऽस्मि तवान्तिकम् ॥

সর্বেশ্বরী দেবীকে প্রণাম করে মহাতপস্বী বললেন— “দেবি, প্রসন্ন দেবগণ আমাকে আপনার নিকট প্রেরণ করেছেন।”

Verse 23

विद्युत्प्रभा उवाच । देवि पूर्वमृषिस्त्वासीदादिसर्गे कसंभवः । सखा सारस्वतो जातः सुपार्श्वो नाम वै विभुः ॥

বিদ্যুৎপ্রভা বললেন— “দেবি, প্রাচীন আদিসৃষ্টিতে কসম্ভব নামে এক ঋষি ছিলেন। তাঁর সখা, সরস্বতী-সম্বন্ধে জাত, সুপার্শ্ব নামে এক প্রভাবশালী ছিলেন।”

Verse 24

विजिता देवि दैत्येन महिषाख्येन निर्जराः । त्वां गृहीतुं प्रयत्नं स कृतवान् देवि दैत्यराट् ॥

দেবি, মহিষ নামে দানব অমরদের পরাজিত করল। সেই দানবরাজ, দেবি, আপনাকে অধিকার করতে উদ্যোগী হল।

Verse 25

एवमुक्तोऽस्मि देवैस्त्वां बोधयामि वरानने । स्थिरीभूता महादेवि तं दैत्यं प्रतिघातय ॥

দেবগণের এমন নির্দেশে আমি তোমাকে বোধ দিচ্ছি, হে সুন্দরী-মুখিনী। হে মহাদেবী, স্থির হয়ে সেই দৈত্যকে আঘাত করে বিনাশ করো।

Verse 26

उक्त्वैवान्तरहितः सद्यो नारदः स्वेच्छया ययौ । देवी च कन्यास्ताः सर्वाः सन्नह्यन्तामुवाच ह ॥

এ কথা বলে নারদ তৎক্ষণাৎ অন্তর্ধান করে স্বেচ্ছায় চলে গেলেন। তারপর দেবী সেই সকল কন্যাকে বললেন—“সজ্জিত হও, অস্ত্র ধারণ করে প্রস্তুত হও।”

Verse 27

ततः कन्या महाभागाः सर्वास्ता देविशासनात् । बभूवुर्घोररूपिण्यः खङ्गचर्मधनुर्धराः । सङ्ग्रामहेतोः सन्तस्थुर्दैत्यविध्वंसनाय ताः ॥

তখন সেই সকল মহাভাগ্যা কন্যা দেবীর আদেশে ভয়ংকর রূপ ধারণ করল, তলোয়ার, ঢাল ও ধনুক ধারণ করল। যুদ্ধের উদ্দেশ্যে তারা দানব-ধ্বংসের জন্য দৃঢ়ভাবে দাঁড়াল।

Verse 28

तावद् दैत्यबलं सर्वं मुक्त्वा देवचमूं द्रुतम् । आययौ यत्र तद् देव्याः सन्नद्धं स्त्रीबलं महत् ॥

এদিকে সমগ্র দৈত্যসেনা দেবসেনাকে ত্যাগ করে দ্রুত সেখানে এসে পৌঁছাল, যেখানে দেবীর মহৎ সজ্জিত নারীসেনা প্রস্তুত হয়ে দাঁড়িয়ে ছিল।

Verse 29

ततस्ताः युयुधुः कन्या दानवैः सह दर्पिताः । क्षणेन तद् बलं ताभिश्चतुरङ्गं निपातितम् ॥

তখন সেই কন্যারা যুদ্ধোৎসাহে দানবদের সঙ্গে লড়াই করল। মুহূর্তের মধ্যে তাদের দ্বারা সেই চতুরঙ্গিনী সেনা বিধ্বস্ত হয়ে পড়ল।

Verse 30

शिरांसि तत्र केषाञ्चिच्छिन्नानि पतितानि च । अपरेषां विदार्योरः क्रव्यादाः पान्ति शोणितम् ॥

There, some heads were severed and had fallen; for others, their chests having been torn open, flesh-eaters drank the blood.

Verse 31

अन्ये कबन्धभूतास्तु ननृतुर्दैत्यनायकाः । एवं क्षणेन ते सर्वे विध्वस्ताः पापचेतसः । अपरे विद्रुताः सर्वे यत्रासौ महिषासुरः ॥

Others—becoming headless trunks—danced about, those leaders of demons. Thus, in a moment, all of them, evil-minded, were destroyed; and the rest all fled to where that Mahiṣāsura was.

Verse 32

ततो हाहाकृतं सर्वं यथा दैत्यबलं महत् । एवं तदाकुलं दृष्ट्वा महिषो वाक्यमब्रवीत् । सेनापते किमेतद्धि बलं भग्नं ममाग्रतः ॥

Then the great demon host raised a cry of lamentation. Seeing it thus thrown into confusion, Mahiṣa spoke: “Commander, what is this—my army shattered before my very eyes?”

Verse 33

ततो यज्ञहनुर्नामा दैत्यो हस्तिस्वरूपवान् । उवाच भग्नमेतद्धि कुमारिभिः समन्ततः ॥

Then the demon named Yajñahanu, of elephant-like form, said: “Indeed, this has been shattered on all sides by the maidens.”

Verse 34

तस्याभवन्महातेजाः सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् । स हि तीव्रं तपस्तेपे माहिष्मत्यां पुरोत्तमे ॥

From him there arose Sindhudvīpa, possessed of great radiance and prowess. Indeed, he performed intense austerities in Māhiṣmatī, the excellent city.

Verse 35

ततो दुद्राव महिषस्ताः कन्याः शुभलोचनाः । गदामादाय तरसा कन्या दुद्राव वेगवान् ॥

তখন মহিষাসুর শুভলোচন কন্যাদের দিকে ধাবিত হল। বলসহ গদা তুলে সেই কন্যাও দ্রুত বেগে অগ্রসর হল।

Verse 36

यत्र तिष्ठति सा देवी देवगन्धर्वपूजिता । तत्रैव सोऽसुरः प्रायाद् यत्र देवी व्यवस्थिताः । सा च दृष्ट्वा तमायान्तं विंशद्धस्ता बभूव ह ॥

যেখানে দেব-গন্ধর্বপূজিতা সেই দেবী দাঁড়িয়েছিলেন, সেখানেই সেই অসুর গমন করল—যেখানে দেবী অবস্থান করছিলেন। আর তাকে আসতে দেখে দেবী বিশ-হস্তা হলেন।

Verse 37

धनुः खङ्गं तथा शक्तिं शरान् शूलं गदां तथा । परशुं डमरुं चैव तथा घण्टां विशालिनीम् । शतघ्नीं मुद्गरं घोरं भुशुण्डीं कुन्तमेव च ॥

ধনুক, খড়্গ, শক্তি, শর, শূল ও গদা; পরশু, ডমরু এবং বৃহৎ ঘণ্টা; শতঘ্নী, ভয়ংকর মুদ্গর, ভূশুণ্ডী ও কুন্ত—এসবই ছিল তাঁর অস্ত্র।

Verse 38

मुसलं च तथा चक्रं भिन्दिपालं तथैव च । दण्डं पाशं ध्वजं चैव पद्मं चेति च विंशतिः ॥

আরও ছিল মুসল, চক্র ও ভিন্দিপাল; দণ্ড, পাশ, ধ্বজ এবং পদ্ম—এইভাবে মোট বিশটি (আয়ুধ) হল।

Verse 39

भूत्वा विंशभुजा देवी सिंहमास्थाय दंशिता । सस्मार रुद्रं देवेशं रौद्रं संहारकारणम् ॥

বিশ-ভুজা হয়ে দেবী সিংহে আরোহণ করলেন, যুদ্ধে উদ্যত। তখন তিনি দেবেশ রুদ্রকে স্মরণ করলেন—সংহারকারক রৌদ্র তত্ত্বকে।

Verse 40

ततो वृषध्वजः साक्षाद् रुद्रस्तत्रैव आययौ । तया प्रणम्य विज्ञप्तः सर्वान् दैत्यान् जयाम्यहम् ॥

তখন বৃষধ্বজ—সাক্ষাৎ রুদ্র—সেখানেই উপস্থিত হলেন। তিনি তাঁকে প্রণাম করে নিবেদন করলেন—“আমি সকল দৈত্যকে জয় করব।”

Verse 41

त्वयि सन्निधिमात्रे तु देवदेव सनातन । एवमुक्त्वाऽसुरान् सर्वान् जिगाय परमेश्वरी ॥

“হে দেবদেব, সনাতন! কেবল আপনার সন্নিধি মাত্রেই”—এ কথা বলে পরমেশ্বরী সকল অসুরকে জয় করলেন।

Verse 42

मुक्तवा तमेेकं महिषं शेषं हत्वा तमभ्ययात् । यावद् देवी ततः साऽपि तां दृष्ट्वा सोऽपि दुद्रुवे ॥

সেই এক মহিষকে ছেড়ে বাকিদের বধ করে তিনি তার দিকে অগ্রসর হলেন। দেবী এগোতেই, তাঁকে দেখে সেও দৌড়ে পালাল।

Verse 43

क्वचिद् युध्यति दैत्येन्द्रः क्वचिच्चैव पलायति । क्वचित् पुनर्मृधं चक्रे क्वचित् पुनरुपारमत् ॥

কখনও দৈত্যদের অধিপতি যুদ্ধ করে, কখনও পালায়। কখনও আবার যুদ্ধ আরম্ভ করে, কখনও আবার থেমে যায়।

Verse 44

एवं वर्षसहस्राणि दश तस्य तया सह । दिव्यानि विगतानि स्युर्युध्यतस्तस्य शोभने । बभ्राम सकलं त्वाजौ ब्रह्माण्डं भीतमानसम् ॥

হে শোভনে! তার সঙ্গে যুদ্ধ করতে করতে তার দশ সহস্র দিব্য বর্ষ অতিবাহিত হল; আর সেই যুদ্ধে ভীতচিত্ত হয়ে সমগ্র ব্রহ্মাণ্ড দুলে উঠল।

Verse 45

कुर्वतस्तु तपो घोरं निराहारस्य शोभने । आद्या तु विप्रचित्तेस्तु सुता सुरसुतोपमा । माहिष्मतीति विख्याता रूपेणासदृशी भुवि ॥

হে সুন্দরী! তিনি যখন নিরাহার থেকে ঘোর তপস্যা করছিলেন, তখন বিপ্রচিত্তির জ্যেষ্ঠ কন্যা, দেবকন্যার তুল্য, ‘মাহিষ্মতী’ নামে খ্যাত হল; রূপে পৃথিবীতে অতুলনীয়া।

Verse 46

ततः कालेन महता शतशृङ्गे महागिरौ । पद्भ्यामाक्रम्य शूलेन निहतो दैत्यसत्तमः ॥

তারপর বহু কাল পরে, শতশৃঙ্গ নামক মহাপর্বতে, দানবশ্রেষ্ঠটি পদদলিত হয়ে এবং ত্রিশূলাঘাতে নিহত হল।

Verse 47

शिरश्चिच्छेद खङ्गेन तत्र चान्तःस्थितः पुमान् । निर्गत्य विगतः स्वर्गं देव्याः शस्त्रनिपातनात् ॥

দেবী সেখানে খড়্গ দিয়ে মস্তক ছিন্ন করলেন; আর তার ভিতরে অবস্থানকারী পুরুষ বেরিয়ে এসে, দেবীর অস্ত্রপ্রহারে, স্বর্গে গমন করল।

Verse 48

ततो देवगणाः सर्वे महिषं वीक्ष्य निर्जितम् । सब्रह्मका स्तुतिं चक्रुर्देव्यास्तुष्टेन चेतसा ॥

তখন সকল দেবগণ মহিষকে পরাজিত দেখে, ব্রহ্মাসহ সন্তুষ্টচিত্তে দেবীর স্তব করলেন।

Verse 49

देवा ऊचुः । नमो देवि महाभागे गम्भीरे भीमदर्शने । जयस्ते स्थितिसिद्धान्ते त्रिनेत्रे विश्वतोमुखि ॥

দেবগণ বললেন—হে দেবী, মহাভাগে, গম্ভীরে, ভীমদর্শনে, তোমাকে নমস্কার। হে স্থিতিসিদ্ধান্তে, হে ত্রিনেত্রে, হে বিশ্বতোমুখি, তোমার জয় হোক।

Verse 50

विद्याविद्ये जये याज्ये महिषासुरमर्दिनि । सर्वगे सर्वदेवेशि विश्वरूपिणि वैष्णवि ॥

হে বিদ্যা ও অবিদ্যা! হে জয়! হে পূজ্যা! হে মহিষাসুর-মর্দিনী! হে সর্বব্যাপিনী! হে সর্বদেবেশ্বরী! হে বিশ্বরূপিণী! হে বৈষ্ণবী!

Verse 51

वीतशोके ध्रुवे देवि पद्मपत्रशुभेक्षणे । शुद्धसत्त्वव्रतस्थे च चण्डरूपे विभावरि ॥

হে দেবী, শোকহীনা, ধ্রুবা! হে পদ্মপত্রের ন্যায় শুভ দৃষ্টিসম্পন্না! হে শুদ্ধসত্ত্বের ব্রতে প্রতিষ্ঠিতা! তবু হে চণ্ডরূপিণী, হে দীপ্তিময়ী!

Verse 52

ऋद्धिसिद्धिप्रदे देवि विद्याविद्येऽमृते शिवे । शांकरी वैष्णवी ब्राह्मी सर्वदेवनमस्कृते ॥

হে দেবী, ঋদ্ধি ও সিদ্ধি প্রদানকারিণী! হে বিদ্যা-অবিদ্যা! হে অমৃতা, হে শিবা! হে শাঙ্করী, বৈষ্ণবী, ব্রাহ্মী—হে সর্বদেবনমস্কৃতা!

Verse 53

घण्टाहस्ते त्रिशूलास्त्रे महामहिषमर्दिनि । उग्ररूपे विरूपाक्षि महामायेऽमृतस्त्रवे ॥

হে ঘণ্টাহস্তা! হে ত্রিশূলাস্ত্রধারিণী! হে মহামহিষ-মর্দিনী! হে উগ্ররূপা! হে বিরূপাক্ষী! হে মহামায়া, হে অমৃতধারা!

Verse 54

सर्वसत्त्वहिते देवि सर्वसत्त्वमये ध्रुवे । विद्यापुराणशिल्पानां जननी भूतधारिणी ॥

হে দেবী, সর্বসত্ত্বের হিতকারিণী! হে সর্বসত্ত্বময়ী ধ্রুবা! হে বিদ্যা, পুরাণ ও শিল্পকলার জননী, হে সৃষ্টভূতধারিণী!

Verse 55

सर्वदेवरहस्यानां सर्वसत्त्ववतां शुभे । त्वमेव शरणं देवि विद्येऽविद्ये श्रियेऽम्बिके । विरूपाक्षि तथा क्षान्ति क्षोभितान्तरजलेऽविले ॥

হে শুভে! তুমি সকল দেবতার ও সকল প্রাণীর গূঢ় রহস্যস্বরূপা। হে দেবী—বিদ্যা ও অবিদ্যা, শ্রী, অম্বিকা, বিশালনয়না ও ক্ষান্তি—তুমিই একমাত্র শরণ; অন্তর্জল আলোড়িত হলেও তুমি অবিচল ও নির্মল।

Verse 56

सा सखीभिः परिवृता विहरन्ती यदृच्छया । आगता मन्दरद्रोणीं तत्रापश्यत्तपोवनम् । मुनेरम्बरसंज्ञस्य विविधद्रुममालिनम् ॥

সে সখীদের দ্বারা পরিবৃত হয়ে, ইচ্ছামতো বিচরণ করতে করতে মন্দর উপত্যকায় এসে পৌঁছাল। সেখানে সে ‘অম্বর’ নামক মুনির তপোবন দেখল, যা নানা প্রকার বৃক্ষে শোভিত ছিল।

Verse 57

नमोऽस्तु ते महादेवि नमोऽस्तु परमेश्वरि । नमस्ते सर्वदेवानां भावनित्येऽक्षयेऽव्यये ॥

হে মহাদেবী, তোমাকে নমস্কার; হে পরমেশ্বরী, তোমাকে নমস্কার। সকল দেবতার ভাবের নিত্য কারণভূতা, অক্ষয় ও অব্যয় তোমাকে প্রণাম।

Verse 58

शरणं त्वां प्रपद्यन्ते ये देवि परमेश्वरि । न तेषां जायते किञ्चिदशुभं रणसङ्कटे ॥

হে দেবী, হে পরমেশ্বরী! যারা তোমার শরণ গ্রহণ করে, যুদ্ধের সংকটে তাদের কোনো অশুভ ঘটে না।

Verse 59

यश्च व्याघ्रभये घोरे चौरराजभये तथा । स्तबवमेनं सदा देवि पठिष्यति यतात्मवान् ॥

আর যে কেউ ভয়ংকর ব্যাঘ্রভয়ে, তদ্রূপ চোরের বা রাজার ভয়ে, হে দেবী, আত্মসংযমী হয়ে সর্বদা এই স্তব পাঠ করবে (সে রক্ষিত হয়)।

Verse 60

निगडस्थोऽपि यो देवि त्वां स्मरिष्यति मानवः । सोऽपि बन्धैर्विमुक्तस्ते सुसुखं वसते सुखी ॥

হে দেবী! শৃঙ্খলে আবদ্ধ মানুষও যদি তোমাকে স্মরণ করে, তবে সেও বন্ধনমুক্ত হয়ে মহাসুখে, তৃপ্তচিত্তে বাস করে।

Verse 61

श्रीवराह उवाच । एवं स्तुता तदा देवी देवैः प्रणतिपूर्वकम् । उवाच देवान् सुश्रोणी वृणुध्वं वरमुत्तमम् ॥

শ্রীবরাহ বললেন: দেবতারা প্রণামপূর্বক এভাবে স্তব করলে, সুশ্রোণী দেবী দেবগণকে বললেন—“উত্তম বর নির্বাচন করো।”

Verse 62

देवा ऊचुः । देवि स्तोत्रमिदं ये हि पठिष्यन्ति तवानघे । सर्वकामसमापन्नान् कुरु देवि स नो वरः ॥

দেবগণ বললেন: হে দেবী, হে নিষ্পাপা! যারা তোমার এই স্তোত্র পাঠ করবে, তাদের সকল কামনা-সিদ্ধিতে সম্পন্ন করো। হে দেবী, এটাই আমাদের বর।

Verse 63

एवमस्त्विति तान् देवानुक्त्वा देवी पराऽपरा । विससर्ज ततो देवान् स्वयं तत्रैव संस्थिता ॥

দেবী—যিনি পরাও এবং অপরাও—দেবগণকে “এবমস্তু” বলে, পরে তাদের বিদায় দিলেন; আর নিজে সেখানেই অবস্থান করলেন।

Verse 64

एतद्द्वितीयं यो जन्म वेद देव्याः धराधरे । स वीतशोको विरजाः पदं गच्छत्यनामयम् ॥

যে ব্যক্তি ধরাধর পর্বতে দেবীর এই দ্বিতীয় জন্মের কথা জানে, সে শোকমুক্ত, কলুষহীন হয়ে নিরাময় পদ লাভ করে।

Verse 65

लतागृहैस्तु विविधैर्वकुलैर्लकुचैस्तथा । चन्दनैः स्पन्दनैः शालैः सरलैरुपशोभितम् । विचित्रवनखण्डैश्च भूषितं तु महात्मनः ॥

মহাত্মার সেই আশ্রমস্থান নানা লতা-গৃহে, বকুল ও লকুচ বৃক্ষে, চন্দন, স্পন্দন, শাল ও সরল বৃক্ষে শোভিত ছিল; এবং বিচিত্র বনখণ্ডে আরও অলংকৃত ছিল।

Verse 66

दृष्ट्वाश्रमपदं रम्यं सासुरी कन्यका शुभम् । माहिष्मती वरारोहा चिन्तयामास भामिनी ॥

রমণীয় আশ্রমস্থান দেখে অসুরবংশীয়া শুভ কন্যা—সুন্দরাঙ্গী মাহিষ্মতী—সেই রমণী চিন্তা করতে লাগল।

Verse 67

भीषयित्वाहमेनं तु तापसं त्वाश्रमे स्वयम् । तिष्ठामि क्रीडती सार्धं सखीभिः परमर्चिता ॥

আমি নিজে এই আশ্রমে এই তপস্বীকে ভয় দেখিয়ে, সখীদের সঙ্গে ক্রীড়া করতে করতে, পরম সম্মানিত হয়ে এখানে থাকব।