Adhyaya 62: Instruction on the ‘Health Vow’ and the Rite of Solar Worship

Verse 1

अगस्त्य उवाच । अथापरं महाराज व्रतम् आरोग्यसंज्ञितम् । कथयामि परं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ६२.१ ॥

অগস্ত্য বললেন—হে মহারাজ! এখন আমি ‘আরোগ্য’ নামে ব্রত বলছি; এটি পরম পুণ্যদায়ক ও সর্বপাপবিনাশক।

Verse 2

तस्यैव माघमासस्य सप्तम्यां समुपोषितः । पूजयेद् भास्करं देवं विष्णुरूपं सनातनम् ॥ ६२.२ ॥

ঐ মাঘ মাসের সপ্তমীতে বিধিপূর্বক উপবাস করে বিষ্ণুরূপ সনাতন দেব ভাস্কর (সূর্য)-এর পূজা করা উচিত।

Verse 3

आदित्य भास्कर रवे भानो सूर्य दिवाकर । प्रभाकरेति सम्पूज्य एवं सम्पूज्यते रविः ॥ ६२.३ ॥

আদিত্য, ভাস্কর, রবি, ভানু, সূর্য, দিবাকর ও প্রভাকর—এই নামসমূহে বিধিপূর্বক পূজা করলে, এভাবেই রবি পূজিত হন।

Verse 4

षष्ठ्यां चैव कृताहारः सप्तम्यां भानुमर्चयेत् । अष्टम्यां चैव भुञ्जीत एष एव विधिक्रमः ॥ ६२.४ ॥

ষষ্ঠীতে সংযত আহার করবে, সপ্তমীতে ভানু (সূর্য)-এর অর্চনা করবে, আর অষ্টমীতে ভোজন করবে—এটাই বিধিক্রম।

Verse 5

अनेन वत्सरं पूर्णं विधिना योऽर्चयेद् रविम् । तस्यारोग्यं धनं धान्यमिह जन्मनि जायते । परत्र च शुभं स्थानं यद्गत्वा न निवर्तते ॥ ६२.५ ॥

যে ব্যক্তি এই বিধি অনুসারে পূর্ণ এক বছর রবি (সূর্য)-এর অর্চনা করে, তার এই জন্মেই আরোগ্য, ধন ও ধান্য লাভ হয়; আর পরলোকে সে শুভ লোক পায়, যেখানে গেলে আর ফিরে আসতে হয় না।

Verse 6

सार्वभौमः पुरा राजा अनरण्यो महाबलः । तेनायमर्चितो देवो व्रतेनानेन पार्थिव । तस्य तुष्टो वरं देवः प्रादादारोग्यमुत्तमम् ॥ ६२.६ ॥

প্রাচীনকালে অনরণ্য নামে এক মহাবলী সর্বভৌম রাজা ছিলেন। হে রাজন, এই একই ব্রতে তিনি এই দেবের পূজা করেছিলেন; দেব সন্তুষ্ট হয়ে তাঁকে উৎকৃষ্ট আরোগ্যের বর দান করেছিলেন।

Verse 7

भद्राश्व उवाच । किमसौ रोगवान् राजा येनारोग्यमवाप्तवान् । सार्वभौमस्य च कथं ब्रह्मन् रोगस्य सम्भवः ॥ ६२.७ ॥

ভদ্রাশ্ব বললেন—কেন সেই রাজা রোগাক্রান্ত হলেন, যার ফলে পরে তিনি আরোগ্য লাভ করলেন? হে ব্রাহ্মণ, সর্বভৌম সম্রাটের ক্ষেত্রে রোগের উৎপত্তি কীভাবে সম্ভব?

Verse 8

अगस्त्य उवाच । स राजा सार्वभौमोऽभूद् यशस्वी च सुरूपवान् । स कदाचिन्नृपश्रेष्ठो नृपश्रेष्ठ महाबलः ॥ ६२.८ ॥

অগস্ত্য বললেন—সেই রাজা সর্বভৌম সম্রাট হলেন, যশস্বী ও সুদর্শন। হে রাজশ্রেষ্ঠ, এক সময় সেই নৃপশ্রেষ্ঠ মহাবলশালী ছিলেন (এবং পরবর্তী ঘটনা ঘটল)।

Verse 9

गतवान् मानसṃ दिव्यं सरो देवगणान्वितम् । तत्रापश्यद् बृहद् पद्मं सरोमध्यगतं सितम् ॥ ६२.९ ॥

তিনি দেবগণের সহচর্যে দিব্য মানস সরোবরের কাছে গেলেন। সেখানে তিনি সরোবরের মধ্যভাগে অবস্থিত এক বিশাল শ্বেত পদ্ম দেখলেন।

Verse 10

तत्र चाङ्गुष्ठमात्रं तु स्थितं पुरुषसत्तमम् । रक्तवासोभिराच्छन्नं द्विभुजं तिग्मतेजसम् ॥ ६२.१० ॥

সেখানে অঙ্গুষ্ঠমাত্র পরিমিত পুরুষোত্তম অবস্থান করছিলেন—রক্তবর্ণ বস্ত্রে আচ্ছাদিত, দ্বিভুজ এবং তীক্ষ্ণ তেজস্বী।

Verse 11

तं दृष्ट्वा सारथिं प्राह पद्ममेतत् समानय । इदं तु शिरसा बिभ्रत् सर्वलोकस्य सन्निधौ । श्लाघनीयो भविष्यामि तस्मादाहर माचिरम् ॥ ६२.११ ॥

তাঁকে দেখে তিনি সারথিকে বললেন—“এই পদ্মটি নিয়ে এসো। সকল লোকের সম্মুখে আমি এটি মস্তকে ধারণ করলে প্রশংসার যোগ্য হব; অতএব বিলম্ব না করে নিয়ে এসো।”

Verse 12

एवमुक्तस्तदा तेन सारथिः प्रविवेश ह । ग्रहीतुमुपचक्राम तं पद्मं नृपसत्तम ॥ ६२.१२ ॥

তখন তাঁর দ্বারা এভাবে সম্বোধিত হয়ে সারথি ভিতরে প্রবেশ করল এবং, হে নৃপশ্রেষ্ঠ, সেই পদ্মটি ধরতে উদ্যত হল।

Verse 13

स्पृष्टमात्रे ततः पद्मे हुंकारः समजायत । तेन शब्देन स त्रस्तः पपात च ममार च ॥ ६२.१३ ॥

তারপর পদ্মটি মাত্র স্পর্শ করতেই ‘হুঁ’ ধ্বনি উঠল। সেই শব্দে ভীত হয়ে সে পড়ে গেল এবং মৃত্যুবরণও করল।

Verse 14

राजा च तत्क्षणात् तेन शब्देन समपद्यत । कुष्ठी विगतवर्णश्च बलवीर्यविवर्जितः ॥ ६२.१४ ॥

আর রাজাও সেই মুহূর্তে সেই শব্দের প্রভাবে আক্রান্ত হল; সে কুষ্ঠরোগী হল, বর্ণহীন হল এবং বল-পরাক্রম থেকে বঞ্চিত হল।

Verse 15

तथागतमतात्मानं दृष्ट्वा स पुरुषर्षभः । तस्थौ तत्रैव शोकार्तः किमेतदिति चिन्तयन् ॥ ६२.१५ ॥

তখন নিজেকে এমন অবস্থায় দেখে সেই পুরুষশ্রেষ্ঠ সেখানেই দাঁড়িয়ে রইল, শোকে ব্যাকুল হয়ে ভাবতে লাগল—‘এ কী?’

Verse 16

तस्य चिन्तयतो धीमानाजगाम महातपाः । वसिष्ठो ब्रह्मपुत्रोऽथ तं स पप्रच्छ पार्थिवम् ॥ ६२.१६ ॥

সে জ্ঞানী ব্যক্তি চিন্তা করতেই মহাতপস্বী ব্রহ্মপুত্র বশিষ্ঠ এসে উপস্থিত হলেন; তারপর তিনি সেই পার্থিব রাজাকে প্রশ্ন করলেন।

Verse 17

कथं ते राजशार्दूल तव देहस्य शासनम् । इदानीमेव किं कार्यं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ ६२.१७ ॥

হে রাজশার্দূল, তোমার দেহের সংযম-শাসন কীভাবে রক্ষিত হয়? আর এই মুহূর্তে কী করণীয়? আমি জিজ্ঞাসা করছি—আমাকে তা বলো।

Verse 18

एवमुक्तस्ततो राजा वसिष्ठेन महात्मना । सर्वं पद्मस्य वृत्तान्तं कथयामास स प्रभुः ॥ ६२.१८ ॥

মহাত্মা বশিষ্ঠ এভাবে বললে, সেই অধিপতি রাজা তখন পদ্ম-সম্পর্কিত সমস্ত বৃত্তান্ত সম্পূর্ণভাবে বর্ণনা করতে লাগল।

Verse 19

तं श्रुत्वा स मुनिस्तत्र साधु राजन्नथाब्रवीत् । असाधुरथ वा तिष्ठ तस्मात् कुष्ठित्वमागतः ॥ ६२.१९ ॥

তা শুনে সেই মুনি সেখানে বললেন—“হে রাজন, তুমি সাধু।” কিন্তু যদি অসাধু হও, তবে তেমনই থাকো; সেই কারণেই কুষ্ঠরোগ এসে পড়েছে।

Verse 20

एवमुक्तस्तदा राजा वेपमानः कृताञ्जलिः । पप्रच्छ साध्वहं विप्र कथं वा असाध्वहं मुने । कथं च कुष्ठं मे जातमेतन्मे वक्तुमर्हसि ॥ ६२.२० ॥

এভাবে বলা হলে রাজা কাঁপতে কাঁপতে করজোড়ে জিজ্ঞাসা করল—“হে বিপ্র, আমি কীভাবে সাধু, আর কীভাবে অসাধু, হে মুনি? এবং আমার মধ্যে এই কুষ্ঠ কীভাবে জন্মাল? আপনি আমাকে বলুন।”

Verse 21

वसिष्ठ उवाच । एतद् ब्रह्मोद्भवं नाम पद्मं त्रैलोक्यविश्रुतम् । दृष्टमात्रेण चानेन दृष्टाः स्युः सर्वदेवताः । एतस्मिन् दृश्यते चैतत् षण्मासं क्वापि पार्थिव ॥ ६२.२१ ॥

বশিষ্ঠ বললেন—“‘ব্রহ্মোদ্ভব’ নামে এই পদ্ম তিন লোকেই প্রসিদ্ধ। এর কেবল দর্শনেই সকল দেবতার দর্শনের ফল লাভ হয়। হে পার্থিব, এই পদ্ম কোথাও কোথাও ছয় মাসকাল দেখা যায়।”

Verse 22

एतस्मिन् दृष्टमात्रे तु यो जलं विशते नरः । सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणमर्हति ॥ ६२.२२ ॥

এই তীর্থ কেবল দর্শন করেই যে ব্যক্তি এর জলে প্রবেশ করে, সে সর্বপাপমুক্ত হয়ে পরম নির্বাণের যোগ্য হয়।

Verse 23

ब्रह्मणः प्रागवस्थाया मूर्तिरप्सु व्यवस्थिताः । एतां दृष्ट्वा जले मग्नः संसाराद् विप्रमुच्यते ॥ ६२.२३ ॥

জলে ব্রহ্মার প্রাগবস্থাসংযুক্ত এক মূর্তি প্রতিষ্ঠিত আছে। তা দর্শন করে যে জলে নিমগ্ন হয়, সে সংসারচক্র থেকে সম্পূর্ণ মুক্ত হয়।

Verse 24

इमं च दृष्ट्वा ते सूतो जले मग्नो नरोत्तम । प्रविष्टश्च पुनरिमं हर्तुमिच्छन्नराधिप । प्राप्तवानसि दुर्बुद्धे कुष्ठित्वं पापपूरुष ॥ ६२.२४ ॥

এটি দেখে, হে নরশ্রেষ্ঠ, তোমার সূত জলে ডুবে গেল। তারপর, হে নরাধিপ, এটিকে হরণ করতে ইচ্ছুক হয়ে সে আবার প্রবেশ করল। হে দুর্বুদ্ধি, হে পাপপুরুষ, তুমি কুষ্ঠরোগ প্রাপ্ত হয়েছ।

Verse 25

दृष्टमेतत् त्वया यस्मात् त्वं साध्विति ततः प्रभो । मयोक्तो मोहमापन्नस्तेनासाधुरितीरितः ॥ ६२.२५ ॥

যেহেতু এটি তোমার দ্বারা দেখা হয়েছে, হে প্রভু, তাই তুমি বলেছিলে—“তুমি সাধু।” কিন্তু আমি তেমন বলে মোহগ্রস্ত হলাম; তাই আমাকে “অসাধু” বলা হয়েছে।

Verse 26

ब्रह्मपुत्रो ह्यहं चेमं पश्यामि परमेश्वरम् । अहन्यहनि चागच्छंस्तं पुनर्दृष्टवानसि ॥ ६२.२६ ॥

আমি সত্যই ব্রহ্মার পুত্র, এবং এই পরমেশ্বরকে দর্শন করি। আর তুমি প্রতিদিন এসে তাঁকেই বারবার দর্শন করেছ।

Verse 27

देवा अपि वदन्त्येते पद्मं काञ्चनमुत्तमम् । मानसे ब्रह्मपद्मं तु दृष्ट्वा चात्र गतं हरिम् । प्राप्स्यामस्तत् परं ब्रह्म यद् गत्वा न पुनर्भवेत् ॥ ६२.२७ ॥

দেবতারাও এই পরম স্বর্ণময় পদ্মের কথা বলেন। মানসায় ব্রহ্মার পদ্ম দর্শন করে এবং এখানে আগত হরিকে দেখে আমরা সেই পরম ব্রহ্ম লাভ করব—যেখানে গমন করলে আর পুনর্জন্ম হয় না।

Verse 28

इदं च कारणं चान्यत् कुष्ठस्य शृणु पार्थिव । आदित्यः पद्मगर्भेऽस्मिन् स्वयमेव व्यवस्थितः ॥ ६२.२८ ॥

হে রাজন, কুষ্ঠরোগের আরেকটি কারণও শোন। এই পদ্মগর্ভে আদিত্য (সূর্য) স্বয়ং নিজের স্বভাববলে প্রতিষ্ঠিত আছেন।

Verse 29

तं दृष्ट्वा तत्त्वतो भावः परमात्मैष शाश्वतः । धारयामि शिरस्येनं लोकमध्ये विभूषणम् ॥ ६२.२९ ॥

তাঁকে তত্ত্বতঃ দর্শন করে আমার বোধ হলো—ইনিই শাশ্বত পরমাত্মা। লোকমধ্যে বিভূষণস্বরূপ তাঁকে আমি শিরে ধারণ করি।

Verse 30

एवं ते जल्पता पापमिदं देवेन दर्शितम् । इदानीमिममेव त्वमाराधय महामते ॥ ६२.३० ॥

এইভাবে তুমি কথা বলতে বলতে দেবতার দ্বারা এই পাপবিষয় প্রকাশিত হলো। এখন, হে মহামতি, তুমি এইটিকেই আরাধনা করো।

Verse 31

अगस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा वसिष्ठस्तु इममेव व्रतं तदा । आदित्याराधनं दिव्यमारोग्याख्यं जगाद ह ॥ ६२.३१ ॥

অগস্ত্য বললেন: এ কথা বলে বসিষ্ঠ তখন এই একই ব্রত বর্ণনা করলেন—আদিত্যের দিব্য আরাধনা, যা ‘আরোগ্য’ নামে পরিচিত।

Verse 32

सोऽपि राजा अकारोच्चेमं व्रतं भक्तिसमन्वितः । सिद्धिं च परमां प्राप्तो विरोगश्चाभवत्क्षणात् ॥ ६२.३२ ॥

সেই রাজাও ভক্তিসহ এই ব্রত পালন করলেন। তিনি পরম সিদ্ধি লাভ করলেন এবং মুহূর্তেই রোগমুক্ত হলেন।