Adhyaya 26: The Sun’s Assumption of Form and the Gods’ Hymn of Pacification

Verse 1

प्रजापाल उवाच । शरीरस्य कथं मूर्तिग्रहणं ज्योतिषो द्विज । एतन्मे संशयं छिन्धि प्रणतस्य द्विजोत्तम ॥ २६.१ ॥

প্রজাপাল বললেন—হে দ্বিজ! জ্যোতিতত্ত্বের সঙ্গে সম্পর্ক রেখে শরীর কীভাবে মূর্ত (স্থূল) রূপ ধারণ করে? হে ব্রাহ্মণশ্রেষ্ঠ, আমি প্রণত; আমার এই সংশয় ছিন্ন করুন।

Verse 2

महातपाः उवाच । योऽसावात्मा ज्ञानशक्तिरेको एव सनातनः । स द्वितीयं यदा चैच्छत् तदा स्वात्मस्थितो ज्वलत् ॥ २६.२ ॥

মহাতপা বললেন—সেই আত্মা এক, সনাতন, যার শক্তি জ্ঞান। যখন সে দ্বিতীয়কে কামনা করল, তখন সে নিজের আত্মায় স্থিত হয়ে দীপ্ত হয়ে উঠল।

Verse 3

यः सूर्य इति भास्वांस्तु अन्योन्येन महात्मनः । लोलीभूतानि तेजांसि भासयन्ति जगत्त्रयम् ॥ २६.३ ॥

যিনি ‘সূর্য’ নামে খ্যাত, তিনি দীপ্তিমান; মহাত্মা জ্যোতিষ্কদের পারস্পরিক সংযোগে আন্দোলিত নানা তেজ তিন জগতকে আলোকিত করে।

Verse 4

तस्मिन् सर्वे सुराः सिद्धा गणाः सर्वे महर्षिभिः । समं सूता इति विभो तस्मात् सूर्यो भवान् स्तुतः ॥ २६.४ ॥

সেখানে সকল দেবতা, সিদ্ধ ও সকল গণ, মহর্ষিদের সঙ্গে একসঙ্গে একস্বরে বললেন—“আপনি সূত (প্রেরক/সারথি)”; অতএব, হে প্রভু, আপনি সূর্যরূপে স্তূত হন।

Verse 5

लोलिभूतस्य तस्याशु तेजसोऽभूच्छरीरकम् । पृथक्त्वेन रविः सोऽथ कीर्त्यते वेदवादिभिः ॥ २६.५ ॥

সেই আন্দোলিত তেজ থেকে দ্রুত এক পৃথক দেহরূপ উদ্ভূত হল; আর সেই পৃথক অবস্থাতেই বেদবাক্যের ব্যাখ্যাকাররা তাকে ‘রবি’ বলে কীর্তন করেন।

Verse 6

भासयन् सर्वलोकांस्तु यतोऽसावुत्थितो दिवि । अतोऽसौ भास्करः प्रोक्तः प्रकर्षाच्च प्रभाकरः ॥ २६.६ ॥

যেহেতু তিনি সকল লোককে আলোকিত করেন এবং আকাশে উদিত হন, তাই তাঁকে ‘ভাস্কর’ বলা হয়; আর তাঁর উৎকৃষ্ট দীপ্তির কারণে তিনি ‘প্রভাকর’ নামেও কথিত।

Verse 7

दिवा दिवस इत्युक्तस्तत्कारित्वाद् दिवाकरः । सर्वस्य जगतस्त्वादिरादित्यस्तेन उच्यते ॥ २६.७ ॥

তাঁকে ‘দিবা’ ও ‘দিবস’ বলা হয়; এবং তা ঘটান বলে তিনি ‘দিবাকর’ নামে অভিহিত। সমগ্র জগতের আদিস্বরূপ হওয়ায় তিনি ‘আদিত্য’ বলেও উচ্য।

Verse 8

एतस्य द्वादशादित्याः संभूतास्तेजसा पृथक् । प्रधान एव सर्वेषां सर्वदा स विबुध्यते ॥ २६.८ ॥

তাঁহা হইতে দ্বাদশ আদিত্য উৎপন্ন হইল, প্রত্যেকে স্বস্ব তেজে পৃথক্। তিনি সর্বদা তাহাদের সকলের মধ্যে প্রধান বলিয়া বোধগম্য।

Verse 9

तं दृष्ट्वा जगतो व्याप्तिं कुर्वाणं परमेश्वरम् । तस्यैवान्तः स्थिताः देवा विनिष्क्रम्य स्तुतिं जगुः ॥ २६.९ ॥

পরমেশ্বরকে জগত্‌ব্যাপী ব্যাপ্তি বিস্তার করিতে দেখিয়া, তাঁহার অন্তঃস্থিত দেবগণ বাহিরে নির্গত হইয়া স্তব গাহিলেন।

Verse 10

देवा ऊचुः । भवान् प्रसूतिर् जगतः पुराणः क्षयामलैव प्रदहन् जगन्ति । समुत्थितो नाथ शमं प्रयाहि मा देवलोकान् प्लुष कर्मसाक्षिन् ॥ २६.१० ॥

দেবগণ বলিলেন—আপনি জগতের আদিস্রোত, পুরাতন প্রসূতি; প্রলয়াগ্নির ন্যায় আপনি লোকসমূহ দগ্ধ করেন। হে নাথ, উদিত হয়ে শান্তিতে প্রত্যাবর্তন করুন; হে কর্মসাক্ষী, দেবলোক দগ্ধ করিবেন না।

Verse 11

त्वया ततं सर्वत एव तेजः प्रतापिना सूर्य यजुःप्रवृत्ते । तिग्मं रथाङ्गं तव देवकल्पं कालाख्यमध्वान्तकरं वदन्ति ॥ २६.११ ॥

হে সূর্য, আপনার প্রতাপে সর্বত্র তেজ বিস্তৃত, এবং যজুঃ-প্রবৃত্তি অনুসারে তা প্রবাহিত। আপনার তীক্ষ্ণ রথচক্রসদৃশ দিব্য মণ্ডলকে তাঁহারা ‘কাল’—অন্ধকারহর—বলে।

Verse 12

प्रभाकरसक्त्वं रविरादिदेव आत्मा समस्तस्य चराचरस्य । पितामहसक्त्वं वरुणो यमश्च भूतं भविष्यच्च वदन्ति सिद्धाः ॥ २६.१२ ॥

তাঁহারা বলেন, আদিদেব রবি—প্রভাকর-স্বরূপ—সমস্ত চরাচরের আত্মা। আর সিদ্ধগণ বলেন, বরুণ ও যম পিতামহ-তত্ত্বে সংযুক্ত হয়ে ভূত ও ভবিষ্যৎ উভয়কেই ধারণ করেন।

Verse 13

ध्वान्तं प्रणु त्वं सुरलोकपूज्य प्रयाहि शान्तिं पितरो वदन्ति । वेदान्तवेद्योऽसि मखेषु देव त्वं हूयसे विष्णुरसि प्रसह्य । इति स्तुतस्तैः सुरनाथ भक्त्या प्रपाहि शम्भो न इति प्रसह्य ॥ २६.१३ ॥

হে দেবলোকে পূজিত! অন্ধকার দূর কর; পিতৃগণ বলেন—“শান্তিতে গমন কর।” তুমি বেদান্তে জ্ঞেয়; যজ্ঞে, হে দেব, তোমাকেই আহ্বান করা হয়—তুমি পরাক্রমে বিষ্ণুই। দেবনাথের নেতৃত্বে দেবগণ ভক্তিতে স্তব করে বারংবার বলেন—“হে শম্ভু, আমাদের রক্ষা কর।”

Verse 14

एवमुक्तस्तदा देवैः सौम्यां मूर्तिमथाकरॊत् । प्रकाशत्वं जगामाशु देवतानां महाप्रभः ॥ २६.१४ ॥

দেবগণের এমন উক্তি শুনে সেই মহাপ্রভু তখন সৌম্য মূর্তি ধারণ করলেন; এবং অচিরেই দেবতাদের জন্য আলোকস্বরূপ হলেন।

Verse 15

एतत्सर्वं सुराणां तु दहनं शामितं पुरा । सप्तम्यां खलु सूर्येण मूर्त्तित्वं कृतवान् भुवि ॥ २६.१५ ॥

দেবতাদের এই সমগ্র দহন (ক্লেশ) পূর্বে প্রশমিত হয়েছিল; এবং সত্যই সপ্তমীতে সূর্যের দ্বারা তা পৃথিবীতে মূর্তিমান হয়েছিল।

Verse 16

एतां यः पुरुषो भक्त्या उपास्ते सूर्यमर्चयेत् । भास्करेण च तस्यासौ फलमिष्टं प्रयच्छति ॥ २६.१६ ॥

যে ব্যক্তি ভক্তিসহকারে এভাবে সূর্যের উপাসনা ও অর্চনা করে, তার প্রতি ভাস্কর নিজেই অভীষ্ট ফল প্রদান করেন।

Verse 17

एतत् ते कथितं राजन् सूर्याख्यानं पुरातनम् । आदिमन्वन्तरे वृत्तं मातरः शृणु सांप्रतम् ॥ २६.१७ ॥

হে রাজন, এই প্রাচীন সূর্যাখ্যান তোমাকে বলা হল। এখন, হে পূজ্যা মাতা, আদিমন্বন্তরে যা ঘটেছিল তা শোন।