Adhyaya 202: Description of Infernal Punishments and the Ripening of Karmic Consequences

Verse 1

अथ नारकिदण्डनकर्मविपाकवर्णनम् ॥ ऋषिरुवाच ॥ विस्मयस्तु मया दृष्टस्तस्मिन्नद्भुतदर्शनः ॥ चित्रगुप्तस्य सन्देशो धर्मराजेन धीमताḥ ॥

এবার নরকীয় দণ্ড ও কর্মবিপাকের বর্ণনা। ঋষি বললেন—সেই আশ্চর্য দর্শনে আমি বিস্ময় দেখলাম; প্রজ্ঞাবান ধর্মরাজের দ্বারা চিত্রগুপ্তের নির্দেশ ছিল।

Verse 2

प्राप्नुवन्ति फलं ते वै ये च क्षिप्ताः पुरा जनाः ॥ अग्निना वै प्रतप्तास्ते बद्धा बन्धैः सुदारुणैः ॥

যে সকল লোক পূর্বে সেখানে নিক্ষিপ্ত হয়েছিল, তারা নিশ্চয়ই নিজ নিজ ফল লাভ করে। অগ্নিতে দগ্ধ হয়ে তারা অতিশয় কঠোর বন্ধনে আবদ্ধ থাকে।

Verse 3

सन्तप्ताः बहवो ये ते तैस्तैः कर्मभिरुल्बणैः ॥ श्यामाश्च दशनाभिर्ये त्विमं शीघ्रं प्रमापय ॥

তাদের মধ্যে অনেকেই নিজ নিজ ভয়ংকর কর্ম অনুসারে দগ্ধ হয়। আর দাঁতওয়ালা শ্যামা (কালী দূতী)রা একে শীঘ্রই বিনাশ করুক।

Verse 4

दुराचारं पापरतं निर्घृणं पापचेतसम् ॥ श्वानस्तु हिंसका ये च भक्षयन्तु दुरात्मकम् ॥

দুরাচারী, পাপাসক্ত, নির্দয় ও পাপবুদ্ধিসম্পন্ন সেই দুষ্টকে হিংস্র কুকুরেরা ভক্ষণ করুক।

Verse 5

पितृघ्नो मातृगोह्नस्तु सर्वदोषसमन्वितः ॥ आरोप्य शाल्मलीं घोरां कण्टकैस्तैर्विपाटय ॥

পিতা, মাতা ও গোহত্যাকারী—সর্ব দোষে যুক্ত—তাকে ভয়ংকর শাল্মলী বৃক্ষে আরোহন করিয়ে সেই কাঁটায় বিদীর্ণ করা হোক।

Verse 6

एनं पाचय तैलस्य घृतक्षौद्रस्य वा पुनः ॥ तप्तद्रोण्यां ततो मुञ्च ताम्रतप्तखले पुनः ॥ नराधममिमं क्षिप्त्वा प्रदीप्ते हव्यवाहने ॥ ततो मनुष्यतां प्राप्य ऋणैस्तत्र प्रदीप्यते ॥

এই নরাধমকে তেলে—অথবা ঘি ও মধুতে—সিদ্ধ করো। তারপর উত্তপ্ত দ्रोণীতে নিক্ষেপ করো, এবং আবার উত্তপ্ত তাম্রফলকে স্থাপন করো। জ্বলন্ত অগ্নিতে নিক্ষিপ্ত হয়ে পরে সে মানবজন্ম লাভ করে, এবং সেখানে ঋণের দ্বারা দগ্ধ হয়।

Verse 7

शयनासनहर्त्तारमग्निदायी च यो नरः ॥ वैतरण्यामयं चैव क्षिप्यतामचिरं पुनः ॥

যে ব্যক্তি শয্যা ও আসন হরণ করে এবং যে অগ্নিদান করে (অর্থাৎ আগুন লাগায়), তাকে বৈতরণী-সংক্রান্ত যন্ত্রণায় অচিরেই পুনরায় নিক্ষেপ করা হোক।

Verse 8

पापकर्मायमत्यर्थं सर्वतीर्थविनाशकः ॥ तस्य प्रदीप्तः कीलोऽयं वह्नितप्तोऽतिदुःस्पृशः ॥

এই ব্যক্তি অতিশয় পাপকর্মে আসক্ত, যেন সকল তীর্থের বিনাশক। তার জন্য আছে এই দগ্ধ-প্রজ্বলিত কীল—অগ্নিতে উত্তপ্ত, স্পর্শে অতিদুঃসহ।

Verse 9

ग्रामयाजनकं विप्रमध्रुवं दाम्भिकं शठम् ॥ बद्ध्वा तु बन्धने घोरे दीयतां तु न किञ्चन ॥

যে ব্রাহ্মণ গ্রামসমূহের জন্য (অনুচিতভাবে) যাজন করায়, যে অস্থির, দম্ভী ও শঠ—তাকে ভয়ংকর বন্ধনে বেঁধে তাকে কিছুই দেওয়া না হোক।

Verse 10

जिह्वा अस्य छिद्यतां शीघ्रं वाचा दुष्टस्य पापिनः ॥ गम्यागम्यं पुरा येन विज्ञातं न दुरात्मना ॥

এই বাক্যে দুষ্ট পাপীর জিহ্বা শীঘ্রই ছেদন করা হোক—সে দুষ্কৃতী পূর্বে কোনটি গম্য আর কোনটি অগম্য, তা জানেনি।

Verse 11

कृतं लोभाभिभूतेन कामसम्मोहितेन च ॥ तस्य छित्वा ततो लिङ्गं क्षारमग्निं च दीपय ॥

লোভে অভিভূত ও কামে সম্মোহিত হয়ে এ কাজ করা হয়েছে। অতএব তার লিঙ্গ ছেদন করে, পরে ক্ষার ও অগ্নি প্রজ্বালিত করা হোক।

Verse 12

इमं तु खलकं कृत्वा दुरात्मा पापकाणिम् ॥ दायादा बहवो येन स्वार्थहेतोर्विनाशिताः ॥

“But having made this person a scoundrel—evil-minded and doing evil—by whom many heirs were ruined for the sake of his own self-interest.”

Verse 13

इमं वार्धुषिकं विप्रं सर्वत्राङ्गेषु भेदय ॥ तथायं यातनां यातु पापं बहु समाचरन् ॥

“This brāhmaṇa who lives by usury—pierce him in all his limbs. Thus let him undergo torment, having practiced much wrongdoing.”

Verse 14

सुवर्णस्तेयिनं पापं कृतघ्नं च तथा नरम् ॥ क्रूरं पितृहणं चैनं ब्रह्मघ्नेषु समीकरु ॥

“This sinner who steals gold, and likewise the ungrateful man—cruel, and a slayer of his father—place him among the brahma-killers (i.e., in the category of the gravest offenders).”

Verse 15

अस्थि छित्वा ततः क्षिप्रं क्षारमग्निं च दापय ॥ इमं तु विप्रं खादन्तु तीक्ष्णदंष्ट्राः सुदारुणाः ॥

“Having then swiftly cut his bones, apply caustic alkali and fire. And let the exceedingly dreadful ones with sharp fangs devour this brāhmaṇa.”

Verse 16

पिशुनं हि महाव्याघ्राः पञ्च घोराः सुदारुणाः ॥ इमं पचत पाकेषु बहुधा मर्मभेदिनम्

“Indeed, the slanderer—(let) the five dreadful, exceedingly cruel ‘great tigers’—cook this one in the cooking-hells in many ways, as a torment that pierces the vital points.”

Verse 17

येनाग्निरुज्झितः पूर्वं गृहीत्वा च न पूजितः ॥ इमं पापसमाचारं वीरघ्नमतिपापिनम्

যে পূর্বে অগ্নিকে ত্যাগ করেছিল, গ্রহণ করেও পূজা করেনি—সে পাপাচারী, বীরঘাতক, অতিমাত্রায় পাপী।

Verse 18

सर्वेषां तु पशूनां यो नित्यं धारयते जलम् ॥ न त्राता न च दाता च पापस्यास्य दुरात्मनः

যে সকল পশুর জন্য সর্বদা জল রোধ করে—এই পাপী, দুষ্টমনা ব্যক্তির না রক্ষক আছে, না দাতা।

Verse 19

अदानव्रतिनो विप्रा वेदविक्रयिणस्तथा ॥ सर्वकर्माणि कुर्युर्हि दीयते न च किञ्चन

অদান-ব্রতধারী ব্রাহ্মণ এবং বেদ বিক্রয়কারীও—সব কর্ম করলেও, তাদের দ্বারা প্রকৃতপক্ষে কিছুই দান হয় না।

Verse 20

तोयभाजनहर्तारं भोजनं योऽनिवारयत् ॥ हन्यतां सुदृढैर्दण्डैर्यमदूतैर्महाबलैः

যে জলপাত্র চুরি করে, আর যে খাদ্য (দান) রোধ করে—তাদের মহাবলী যমদূতেরা অতি দৃঢ় দণ্ডে প্রহার করুক।

Verse 21

वेणुदण्डकशाभिश्च लोहदण्डैस्तथैव च ॥ जलमस्मै न दातव्यं भोजनं च कथञ्चन

বাঁশদণ্ডের চাবুক ও তদ্রূপ লৌহদণ্ড দ্বারা—একে জল দেওয়া যাবে না, এবং কোনোভাবেই খাদ্যও নয়।

Verse 22

तस्मा अन्नं च पानं च न दातव्यं कदाचन ॥ हतविश्वास्य हन्तारं वह्नौ शीघ्रं प्रपाचय

অতএব তাকে কখনও অন্ন বা পানীয় দেওয়া উচিত নয়। যে বিশ্বাসভঙ্গের শিকার ব্যক্তিকে হত্যা করেছে, তাকে অগ্নিতে শীঘ্রই দগ্ধ করে পাকানো হোক।

Verse 23

ब्रह्मदेयं हृतं येन तं वै शीघ्रं विपाचय ॥ बहुवर्षसहस्राणि पातये कर्म विस्तरे

যে ব্রহ্মদেয় দান-সম্পত্তি হরণ করেছে, তাকে নিশ্চয়ই শীঘ্রই দগ্ধ করে পাকানো হোক। কর্মের বিস্তৃত ফলভোগে তাকে বহু সহস্র বছর সেখানে পতিত করা হোক।

Verse 24

समुत्तीर्णं ततः पश्चात्तिर्यग्योनौ प्रपातये ॥ सूक्ष्मदेहविपाकेषु कीटपक्षिविजातिषु

সেই অবস্থা অতিক্রম করার পরে, তাকে আবার তির্যক্-যোনিতে নিক্ষেপ করা হোক—সূক্ষ্ম দেহের বিপাকে, কীট ও পক্ষীর নানা জাতিতে।

Verse 25

क्लिष्टो जातिसहस्रैस्तु जायते मानुषस्ततः ॥ तत्र जातो दुरात्मा च कुलेषु विविधेषु च

সহস্র সহস্র জন্মের ক্লেশ ভোগ করে সে তখন মানবজন্ম লাভ করে; আর সেখানে জন্ম নিয়ে সেই দুরাত্মা নানা কুলে পুনরায় উৎপন্ন হয়।

Verse 26

हिंसारूपेण घोरेण ब्रह्मवध्यां प्रदापयेत् ॥ राज्ञस्तु मारकं घोरं ब्रह्मघ्नं दुष्कृतं तथा

ভয়ংকর হিংসারূপে তাকে ‘ব্রহ্মবধ্যা’ নামক নরকীয় দণ্ড ভোগ করানো হয়। তদ্রূপ রাজার হত্যাও ব্রহ্মহত্যাসদৃশ ঘোর পাপকর্ম বলে গণ্য।

Verse 27

गोग्हातको ह्ययं पापः कूटशाल्मलिमारुहेत् ॥ कृष्यते विविधैर्घोरै राक्षसैर्घोरदर्शनैः

এই গোহত্যাকারী পাপীকে তীক্ষ্ণ কূট-শাল্মলী বৃক্ষে আরোহন করানো হয়; পরে ভয়ংকর দর্শনবিশিষ্ট নানা রাক্ষস তাকে টেনে-হিঁচড়ে ঘোরায়।

Verse 28

पूतिपाकेषु पच्येत जन्तुभिः संप्रयोजितः ॥ ब्रह्मवध्याच्चतुर्भागैर्मृगत्‍वं पशुतां गतः

সে পূতিপাক নরকে জীবদের দ্বারা আক্রমিত হয়ে দগ্ধ/পাকানো হয়; আর ব্রহ্মহত্যার দুঃখের চার ভাগ ভোগ করে মৃগত্ব ও পশুত্বে পতিত হয়।

Verse 29

उद्विग्नवासं पतितं यत्र यत्रोपपद्यते ॥ पापकर्मसमुद्विग्नो जातो जातः पुनःपुनः

যেখানে যেখানে সে জন্মগ্রহণ করে, সেখানে সেখানে সে উদ্বিগ্ন জীবনে পতিত হয়; পাপকর্মের দংশনে ব্যাকুল হয়ে সে বারংবার জন্মায়।

Verse 30

अयं तिष्ठति किं पापः पितृघाती दुरात्मवान् ॥ ते तु वर्षशतं साग्रं भक्षयन्तु विचेतसः

এই পিতৃহন্তা দুষ্টাত্মা পাপী এখানে কেন দাঁড়িয়ে আছে? ওই বিবেকহীন সত্তারা একশো বছর ও অধিককাল তাকে ভক্ষণ করুক।

Verse 31

ततः पाकेषु घोरेषु पच्यतां च नराधमः ॥ ततो मानुषतां प्राप्य गर्भस्थो प्रियतां पुनः

অতঃপর সেই নরাধমকে ভয়ংকর পাক-নরকে দগ্ধ/পাকানো হোক; তারপর মানবত্ব লাভ করে সে পুনরায় গর্ভস্থ অবস্থায় পতিত হোক।

Verse 32

व्यापन्नो दशगर्भेषु ततः पश्चाद्विमुच्यताम् ॥ तत्रापि लब्ध्वा मानुष्यं क्लेशभागी च जायताम्

সে দশটি গর্ভে বিনষ্ট হোক; তারপর সেই অবস্থা থেকে মুক্ত হোক। তবু মানবজন্ম লাভ করে সে দুঃখের অংশীদার হয়ে জন্ম নিক।

Verse 33

बुभुक्षारुग्विकारैश्च सततं तत्र पीड्यताम् ॥ पापाचारमिमं घोरं मित्रविश्वासघातकम्

সেখানে সে ক্ষুধা, রোগ ও নানা বিকারে সদা পীড়িত হোক—এই ভয়ংকর পাপাচারী, বন্ধুর বিশ্বাসভঙ্গকারী।

Verse 34

यन्त्रेण पीड्यतां क्षिप्रं ततः पश्चाद्विमुच्यताम् ॥ दीप्यतां ज्वलने घोरे वर्षाणां च शतद्वयम्

তাকে যন্ত্রদণ্ডে দ্রুত পীড়িত করা হোক; তারপর মুক্ত করা হোক। ভয়ংকর অগ্নিতে সে দুইশো বছর দগ্ধ হোক।

Verse 35

जायतां च ततः पश्चाच्छूनां योनौ दुरात्मवान् ॥ भ्रष्टोऽपि जायतां तस्मान्मानुषः क्लेशभाजनः

তারপর সেই দুষ্টাত্মা কুকুরের যোনিতে জন্ম নিক। এবং সেই অবস্থায় পতিত হয়েও সেখান থেকে আবার মানুষ হয়ে জন্ম নিক—কিন্তু দুঃখের পাত্র হয়ে।

Verse 36

वर्षाणां तु शतं पञ्च तत्र क्लिष्टो दुरात्मवान् ॥ कृमिको जायते पश्चाद्विष्ठायां कृमिकोऽपरः ॥

সেখানে দুষ্টমতি একশো পাঁচ বছর কষ্টভোগ করে; তারপর সে কৃমি হয়ে জন্মায়, এবং পরে বিষ্ঠায় আরেক কৃমি হয়।

Verse 37

शकुन्तो जायते घोरस्तत्र पश्चाद्वृको भवेत् ॥ इममग्निप्रदं घोरं काष्ठाग्नौ सम्प्रतापय ॥

সেখানে এক ভয়ংকর পাখি জন্মায়, পরে সে নেকড়ে হয়। অগ্নিদাতা সেই ভীষণ সত্তাকে পরে কাঠের আগুনে দগ্ধ করা হয়।

Verse 38

स्वकर्मसु विहीनेषु पश्चाल्लब्धगतिस्तथा ॥ ततश्चाथ मृगो वापि ततो मानुषतां व्रजेत् ॥

যখন তার নিজ কর্ম ক্ষয়প্রাপ্ত হয়, তখন সে পরবর্তী গতি লাভ করে; তারপর সে মৃগ বা অন্য কোনো বন্য প্রাণী হয়, এবং পরে মানবত্বে অগ্রসর হতে পারে।

Verse 39

तत्रापि दारुणं दुःखमुपभुङ्क्ते दुरात्मवान् ॥ सर्वदुष्कृतकार्येषु सह सङ्घातचिन्तकैः ॥

সেখানেও দুষ্টচিত্ত ব্যক্তি ভয়ংকর দুঃখ ভোগ করে—সমস্ত পাপকর্মে দলবদ্ধ ষড়যন্ত্রকারীদের সঙ্গে।

Verse 40

एवं कर्मसमायुक्तास्ते भवन्तु सहस्रशः ॥ परद्रव्यापहाराश्च रौरवे पतितास्तथा ॥

এইভাবে কর্মফলে আবদ্ধ তারা সহস্র সহস্র হয়ে তেমনই হয়; আর পরের ধন অপহরণকারীরাও তদ্রূপ রৌরব নরকে পতিত হয়।

Verse 41

कुम्भीपाकेषु निर्दग्धः पश्चाद्गर्दभतां गतः ॥ ततो जातस्त्वसौ पापः शूकरो मलभुक् तथा ॥

কুম্ভীপাক নরকে দগ্ধ হয়ে সে পরে গাধার যোনি লাভ করে; তারপর সেই পাপী শূকররূপে জন্মায়, যে মলভোজী।

Verse 42

प्राप्नोतु विविधांस्तापान्यथा हृतधनश्च सन् ॥ क्षुधातृष्णापराक्रान्तो गर्दभो दशजन्मसु ॥

সে হৃতধনের ন্যায় নানাবিধ তাপ ভোগ করুক। ক্ষুধা ও তৃষ্ণায় আচ্ছন্ন হয়ে সে দশ জন্ম ধরে গাধা হোক।

Verse 43

मानुष्यं समनुप्राप्य चौरः भवति पापकृत् ॥ परोपघाती निर्लज्जः सर्वदोषसमन्वितः ॥

পুনরায় মানবজন্ম লাভ করে সে চোর হয়—পাপকর্মকারী। সে পরকে আঘাতকারী, নির্লজ্জ এবং সর্বদোষে সমন্বিত।

Verse 44

वृक्षशाखावलम्बोऽत्र ह्यधःशीर्षः प्रजायते ॥ अग्निना पच्यतां पश्चाल्लुब्धो वै पुरुषाधमः ॥

এখানে সে বৃক্ষশাখায় ঝুলন্ত অবস্থায়, মাথা নিচের দিকে জন্মায়। পরে সেই লোভী অধম পুরুষকে অগ্নিতে দগ্ধ করে পাকানো হয়।

Verse 45

पूर्वैश्च सूकरो भूत्वा नकुलो जायते पुनः ॥ विमुक्तश्च ततः पश्चान्मानुष्यं लभते चिरात् ॥

পূর্বে শূকর হয়ে, পরে সে আবার নকুল (বেজি) রূপে জন্মায়। তারপর মুক্ত হয়ে, দীর্ঘকাল পরে মানবজন্ম লাভ করে।

Verse 46

धिक्कृतः सर्वलोकेन कूटसाक्ष्यनृतव्रतः ॥ न शर्म लभते क्वापि कर्मणा स्वेन गर्हितः

সর্বলোকে ধিক্কৃত—কূটসাক্ষ্যদাতা ও মিথ্যার ব্রতধারী—সে নিজের কর্মে নিন্দিত হয়ে কোথাও শান্তি পায় না।

Verse 47

इमं ह्यानृतितकं दुष्टं क्षेत्रहारकमेव च ॥ स्वकर्म दुष्कृतं यावत्तावद्दुःखं भुनक्त्वसौ

এই দুষ্ট মিথ্যাবাদী এবং ভূমি-হরণকারী, যতক্ষণ তার নিজের পাপকর্ম স্থায়ী থাকে, ততক্ষণ সে দুঃখ ভোগ করে।

Verse 48

कर्मण्येकैकशश्चायं स तु तिष्ठत्वयं पुनः ॥ वर्षलक्षं न सन्देहस्ततस्तिष्ठत्वयं पुनः

প্রত্যেক কর্মের জন্য একে একে সে সেখানে আবার অবস্থান করুক; এক লক্ষ বছর—এতে সন্দেহ নেই—তারপরও সে আবার অবস্থান করুক।

Verse 49

ततो जातिः स्मरेत्सर्वास्तिर्यग्योनिं समाश्रितः ॥ जायतां मानुषः पश्चात्क्षुधया परिपीडितः

তারপর সে তির্যক্-যোনি (পশু-গর্ভ) আশ্রয় করে সকল জন্ম স্মরণ করে; পরে সে মানুষরূপে জন্মায়, ক্ষুধায় পীড়িত হয়ে।

Verse 50

सर्वकामविमुक्तस्तु सर्वदोषसमन्वितः ॥ क्वचिज्जात्यां भवेदन्धः क्वचिद्बधिर एव च

সে সকল কামনা থেকে বঞ্চিত এবং সকল দোষে যুক্ত হয়ে, কোনো জন্মে অন্ধ হয়, আর কোনো জন্মে নিশ্চয়ই বধিরও হয়।

Verse 51

क्वचिन्मूकश्च काणश्च क्वचिद्व्याधिसमन्वितः ॥ एवं हि प्राप्नुयाद्दुःखं न च सौख्यमवाप्नुयात्

কোথাও সে মূক ও একচোখা হয়; কোথাও রোগে আক্রান্ত হয়। এভাবেই সে দুঃখই লাভ করে, সুখ লাভ করে না।

Verse 52

तीव्रैरन्तर्गतैर्दुःखैर्भूमिहर्त्ता नराधमः ॥ इमं बन्धैर्दृढैर्बद्ध्वा विपाचय तथाचिरम्

তীব্র অন্তর্গত দুঃখে দগ্ধ ভূমি-হরণকারী—মানুষের মধ্যে অধম। তাকে দৃঢ় বন্ধনে বেঁধে দীর্ঘকাল যন্ত্রণা ভোগ করাও।

Verse 53

तीव्रक्षुधापरिक्लिष्टो बद्धो बन्धनयन्त्रितः ॥ दुःखान्यनुभवंस्तत्र पापकर्मा नराधमः

তীব্র ক্ষুধায় কাতর, বাঁধা ও শৃঙ্খলে নিয়ন্ত্রিত হয়ে, সেখানে সে দুঃখ ভোগ করে—পাপকর্মী, মানুষের মধ্যে অধম।

Verse 54

सप्तधा सप्त चैकां च जातिं गत्वा स पच्यते ॥ इमं शाकुनिकं पापं श्वभिर्गृध्रैश्च घातय

সপ্তধা—সাত ও এক—যোনি অতিক্রম করে সে দগ্ধ হয়। এই পাপী শাকুনিক (পাখি-শিকারি)কে কুকুর ও শকুন দিয়ে হত্যা করাও।

Verse 55

ततः कुक्कुटतां यातु विड्भक्षश्च दुरात्मवान् ॥ दंशश्च मशकश्चैव ततः पश्चाद्भवेत् तु सः

তারপর সেই দুষ্টাত্মা মোরগের যোনিতে গিয়ে বিষ্ঠাভোজী হয়। পরে ডাঁস ও মশা হয়; এরপরও সে তেমনই হতে থাকে।

Verse 56

जातिकर्म सहस्रं तु ततो मानुषतां व्रजेत् ॥ इमं सौकरिकं पापं महिषा घातयन्तु तम् ॥

তারপর জন্ম-বন্ধ কর্মের সহস্র পরিক্রমা শেষে সে মানবত্ব লাভ করে। (তবু) এই পাপী সৌকরিক (শূকর-পালক)কে মহিষেরা আঘাতে নিধন করুক।

Verse 57

वर्षाणां च सहस्रं तु धावमानं ततस्ततः ॥ विभिन्नं च प्रभिन्नं च शृङ्गाभ्यां पद्भिरेव च ॥

সহস্র বৎসর সে এদিক-ওদিক দৌড়াইবে; শৃঙ্গের আঘাতে বিদীর্ণ, ক্ষতবিক্ষত এবং খুরে পদদলিতও হইবে।

Verse 58

तस्माद्देशात्ततो मुक्तस्ततः सूकरतां व्रजेत् ॥ महिषः कुक्कुटश्चैव शशो जम्बूक एव च ॥

সেই দেশ হইতে মুক্ত হইয়া পরে সে শূকর-যোনিতে প্রবেশ করিবে; তারপর মহিষ, কুক্কুট, শশক এবং শৃগালও হইবে।

Verse 59

यां यां याति पुनर्जातिं तत्र भक्ष्यो भवेत् तु सः ॥ कर्मक्षयोऽन्यथा नास्ति मया पूर्वं विनिर्मितम् ॥

যে যে পুনর্জন্ম সে লাভ করিবে, সেই সেই অবস্থায় সে অন্যের ভক্ষ্য হইবে। কর্মক্ষয়ের অন্য উপায় নাই—ইহা আমি পূর্বেই বিধান করিয়াছি।

Verse 60

प्राप्य मानुषतां पश्चात् पुनर्व्याधो भविष्यति ॥ अन्यथा निष्कृतिर्नास्ति जातिजन्मशतैरपि ॥

মানুষ-যোনি প্রাপ্ত হইবার পরেও সে পুনরায় ব্যাধ (শিকারি) হইবে। অন্যথা নিষ্কৃতি নাই—শত শত জন্ম-জাতিতেও নহে।

Verse 61

उच्छिष्टान्नप्रदातारं पापाचारमधार्मिकम् ॥ अङ्गारैः पचतां चैनं त्रीणि वर्षशतानि च ॥

যে উচ্ছিষ্ট অন্ন দান করে, পাপাচারী ও অধার্মিক—তাহাকে অঙ্গারে দগ্ধ করিয়া রাঁধা হউক, তিন শত বৎসর পর্যন্তও।

Verse 62

ततः शुनी भवेत् पश्चात् सूकरी च ततः परम् ॥ कर्मक्षये ततः पश्चान्मानुषी दुःखिता भवेत् ॥

তারপর সে কুকুরী হবে, তারপর শূকরী। কর্ম ক্ষয় হলে পরে সে দুঃখপীড়িতা মানবী নারী হবে।

Verse 63

न च सौख्यमवाप्नोति तेन दुःखेन दुःखिता ॥ अनेन भृत्या बहवः श्रान्ताः शान्ताः प्रवाहिताः ॥

সে সেই দুঃখে দুঃখিতা হয়ে সুখ লাভ করে না। এই ভৃত্যের কারণে অনেকেই ক্লান্ত, দমিত ও তাড়িত হয়ে প্রবাহিত হয়েছে।

Verse 64

भक्ष्यं भोज्यं च पानं च न तेषामुपपादितम् ॥ अनुमोदे प्रजा दृष्ट्वा लिप्समानो दुरात्मवान् ॥

তাদের জন্য ভক্ষ্য, ভোজ্য ও পানীয় প্রস্তুত করা হয়নি। প্রজাকে দেখে সেই দুষ্টচিত্ত ব্যক্তি লাভের লোভে কেবল সম্মতি দিত।

Verse 65

एवं कुरुत भद्रं वो मम पार्श्वे तु दुर्मतिः ॥ रौरवे नरके घोरे सर्वदोषसमन्विते ॥

‘এমনই করো—তোমাদের মঙ্গল হোক’; কিন্তু আমার পাশে থাকা সেই কুমতি রৌরব নামক ভয়ংকর নরকে পতিত হবে, যা সর্বদোষে পরিপূর্ণ।

Verse 66

सर्वकर्माणि कुर्वाणं क्षपयध्वं दुरासदम् ॥ वर्षाणां तु सहस्राणि तैस्तैः कर्मभिरावृतम्

যে নানাবিধ কর্ম করে, সেই দুরতিক্রম (বন্ধন) ক্ষয় করো। সেই সেই কর্মে আচ্ছন্ন হয়ে সহস্র বছর পর্যন্ত (জীব) আবৃত থাকে।

Verse 67

प्रक्षिप्यतामयं पश्चाद्दस्युजातौ दुरात्मवान् ॥ जायतामुरगः पश्चात्ततः कर्म समाश्रयेत्

এরপর সেই দুরাত্মাকে দস্যু-যোনিতে নিক্ষেপ করা হোক; পরে সে সর্প-যোনিতে জন্ম নিক। তারপর সেই অবস্থাতেই সে কর্মফল ভোগ করে।

Verse 68

ततः पश्चाद्भवेत्पापश्चेतरः सर्वपापकृत् ॥ सूकरस्तु भवेत्पश्चान्मेषः संजायते पुनः

তারপর সে পাপী, নীচ ‘অন্য’ সত্তা হয়—যে সর্বপ্রকার পাপ করে। এরপর সে শূকর হয়; আবার সে মেষ (ভেড়া) রূপে জন্মায়।

Verse 69

हस्त्यश्वश्च शृगालश्च सूकरो बक एव च ॥ ततो जातस्तु सर्वेषु संसारेशु पुनः पुनः

সে হাতি ও ঘোড়া, শেয়াল, শূকর এবং বকও হয়। তারপর সে সকল সংসার-চক্রে বারংবার জন্মগ্রহণ করে।

Verse 70

वर्षाणामयुतं साग्रं ततो मानुषतां व्रजेत् ॥ पञ्चगर्भेषु सापत्सु पञ्च जातो म्रियेत सः

তারপর আরও দশ হাজারের অধিক বছর পরে সে মানবত্ব লাভ করে। কিন্তু বিপদসংকুল গর্ভে পাঁচবার জন্ম নিয়ে সে (প্রতিবারই) মৃত্যুবরণ করে।

Verse 71

पापस्य सुकृतस्याथ प्रजानां विनिपातने ॥ भूतानां चाप्यसम्मानं दुष्प्रहारश्च सर्वशः

এইভাবে প্রাণীদের পতনে পাপ ও সুকৃতের (মিশ্র) ফল প্রকাশ পায়; এবং জীবদের প্রতি অসম্মান ও সর্বতোভাবে কঠোর আঘাতও ঘটে।

Verse 72

अतः स्वयम्भुवा पूर्वं कर्मपाको यथार्थवत्

অতএব পূর্বকালে স্বয়ম্ভূ ব্রহ্মা কর্মের পরিপাককে যথার্থরূপে যেমন আছে তেমনই প্রকাশ করেছিলেন।

Verse 73

जात्यन्तरसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ॥ शान्तिं न लभते चैव भूमे क्षेत्रहरो नरः

সহস্র সহস্র অন্য জন্মে—দশ সহস্র ও কোটি পর্যন্ত—হে ভূমে, যে ব্যক্তি ক্ষেত্র হরণ করে সে কখনও শান্তি লাভ করে না।

Verse 74

आदेश्य चोभयोरस्य कर्णयोः कूटसाक्षिकः ॥ यो नरः पिशुनः कूटसाक्षी चालिकजल्पकः

মিথ্যা সাক্ষীর উভয় কানে চিহ্ন অঙ্কিত করা উচিত। যে ব্যক্তি পরনিন্দাকারী, মিথ্যা সাক্ষী ও ছলনাময় বক্তা—

Verse 75

कर्कटस्य तु घोरस्य नित्यक्रुद्धस्य मोचय ॥ इमं घोरे ह्रदे क्षिप्तं सर्वयाजनयाजकम्

চিরক্রুদ্ধ সেই ভয়ংকর কাঁকড়ার কাছে তাকে ছেড়ে দাও। এই সর্বযাজন-যাজককে ভয়াল হ্রদে নিক্ষেপ করো।

Verse 76

सुवर्णस्तेयिनं चैव सुरापं चैव कारयेत् ॥ अनुभूय ततः काले ततो यक्ष्म प्रयोजयेत्

সে স্বর্ণচোর ও মদ্যপায়ীকেও ফলভোগ করায়; যথাকালে তা ভোগ করার পর পরে তাকে যক্ষ্মা (ক্ষয়রোগ) প্রদান করে।

Verse 77

प्राप्तवान्विविधान्रोगान्संसारे चैव दारुणान् ॥ ब्रह्मस्वहारी पापोऽयं नरो लवणतस्करः

এই সংসারে সে নানাবিধ ভয়ংকর রোগে আক্রান্ত হয়েছে। এই পাপী মানুষ ব্রাহ্মণের সম্পদ-হরণকারী—অর্থাৎ লবণচোর।

Verse 78

ततो वर्षशते पूर्णे मुच्यते स पुनः पुनः ॥ अजितात्मा तथा पापः पिशुनश्च दुरात्मवान्

তারপর একশ বছর পূর্ণ হলে সে বারবার মুক্তি পায়। (তবু) সে আত্মসংযমহীন, পাপী, পরনিন্দাকারী ও দুষ্টস্বভাব।

Verse 79

प्रबद्धः सुचिरं कालं मम लोकं गतो नरः ॥ जायतां स चिरं पापो मार्जारस्तेन कर्मणा

অতি দীর্ঘকাল আবদ্ধ থেকে সেই মানুষ আমার লোক প্রাপ্ত হয়। সেই কর্মের ফলে সেই পাপী দীর্ঘকাল বিড়ালরূপে জন্ম নিক।

Verse 80

भिन्नचारित्रदुःशीला भर्त्तुर्व्यलीककारिणी ॥ आयसान्पुरुषान्सप्त ह्यालिङ्गतु समन्ततः

যে নারীর চরিত্র ভ্রষ্ট ও স্বভাব দুশ্চরিত্র, যে স্বামীর প্রতি প্রতারণা করে—সে চারিদিক থেকে সাতজন লৌহপুরুষকে আলিঙ্গন করুক।

Verse 81

अपौगण्डो म्रियेत्पञ्च कर्मशेषक्षये तु सः ॥ ततो मानुषतां याति चैष कर्माविनिर्णयः

কৈশোরে পৌঁছানোর আগে সে পাঁচবার মরবে। কিন্তু কর্মের অবশিষ্ট ক্ষয় হলে পরে সে মানবত্ব লাভ করে—এটাই কর্মবিষয়ে সিদ্ধান্ত।