Adhyaya 41

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ मार्कंडेयस्य चाश्रमम् । यत्र पूर्वं तपस्तप्तं मार्कंडेन महात्मना

পুলস্ত্য বললেন—তারপর, হে নৃপশ্রেষ্ঠ, মার্কণ্ডেয়ের আশ্রমে গমন করা উচিত; যেখানে পূর্বকালে মহাত্মা মার্কণ্ডেয় তপস্যা করেছিলেন।

Verse 2

मृकण्डो ब्राह्मणोनाम पुराऽसीच्छंसितव्रतः । अन्ते वयसि संजातस्तस्य पुत्रोऽतिसुन्दरः

প্রাচীনকালে মৃকণ্ডু নামে এক ব্রাহ্মণ ছিলেন, যিনি প্রশংসিত ব্রত পালনে দৃঢ় ছিলেন। বার্ধক্যে তাঁর এক অতিশয় সুন্দর পুত্র জন্মাল।

Verse 3

सर्वलक्षणसंपूर्णः शांतः सूर्यसमप्रभः । कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्याश्रमपदे नृप

সে সকল শুভলক্ষণে সম্পূর্ণ, শান্ত, এবং সূর্যের ন্যায় দীপ্তিমান ছিল। হে নৃপ, কিছু কাল পরে সেই আশ্রম-প্রদেশে (পরবর্তী ঘটনা ঘটল)।

Verse 4

आगतो ब्राह्मणो ज्ञानी कश्चित्सामुद्रविच्छुभः । ततोऽसौ क्रीडमानस्तु बालकः पंचवार्षिकः

একজন জ্ঞানী ব্রাহ্মণ এলেন, যিনি দেহলক্ষণ বিচার করতে পারদর্শী। তখন পাঁচ বছরের সেই বালক খেলতে খেলতে সেখানে এসে পড়ল।

Verse 5

आनासाग्रशिखाग्राभ्यां चिरं चैवावलोकितः । ततोऽहसत्स सहसा तं मृकण्डो ह्यलक्षयत्

তিনি নাসার অগ্র থেকে শিরোমণি পর্যন্ত দীর্ঘক্ষণ তাকিয়ে দেখলেন। তারপর হঠাৎ হেসে উঠলেন; মৃকণ্ডু তা লক্ষ করলেন।

Verse 6

अथाऽब्रवीच्चिरं दृष्टस्त्वया पुत्रो मम द्विज । ततो हसितवान्भूयः किमिदं कारणं वद

তখন তিনি বললেন—“হে দ্বিজ! তুমি আমার পুত্রকে অনেকক্ষণ দেখলে। আবার হেসে উঠলে—এর কারণ বলো।”

Verse 7

असकृत्स मृकण्डेन यावत्पृष्टो द्विजोत्तमः । उपरोधवशात्तस्मै यथार्थं संन्यवेदयत्

মৃকণ্ডু বারবার জিজ্ঞাসা করলে সেই শ্রেষ্ঠ ব্রাহ্মণ অনুরোধের চাপে সত্য কথাটি তাঁকে জানালেন।

Verse 8

अस्य बालस्य चिह्नानि यानि काये द्विजोत्तम । अजरश्चामरश्चैव तैर्भवेत्पुरुषः किल

“হে দ্বিজোত্তম! এই বালকের দেহে যে লক্ষণগুলি দেখা যাচ্ছে, সেগুলির দ্বারা মানুষকে সত্যই অজর ও অমর হওয়ার যোগ্য বলা হয়।”

Verse 9

षण्मासेनास्य बालस्य नूनं मृत्युर्भविष्यति । एतस्मात्कारणाद्धास्यं मयाऽकारि द्विजोत्तम । अनृतं नोक्तपूर्वं मे वैरिष्वपि कदाचन

ছয় মাসের মধ্যে এই শিশুর মৃত্যু অবশ্যম্ভাবী। এই কারণেই, হে দ্বিজোত্তম, আমি হেসেছিলাম। আমি পূর্বে কখনও মিথ্যা বলিনি—কখনও নয়, শত্রুর প্রতিও নয়।

Verse 10

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा तु स ज्ञानी उषित्वा तत्र शर्वरीम् । मृकंडेनाभ्यनुज्ञात इष्टं देशं जगाम ह

পুলস্ত্য বললেন—এভাবে বলে সেই জ্ঞানী মুনি সেখানে রাত্রি যাপন করলেন; এবং মৃকণ্ডের অনুমতি পেয়ে, নিজের ইচ্ছিত স্থানে প্রস্থান করলেন।

Verse 11

मृकंडोपि सुतं ज्ञात्वा ततः क्षीणायुषं नृप । पंचवार्षिकमप्यार्त्तश्चकारोपनयान्वितम्

হে নৃপ, মৃকণ্ডও তখন পুত্রকে স্বল্পায়ু জেনে ব্যাকুল হয়ে, পাঁচ বছরের হলেও তার উপনয়ন সংস্কার সম্পন্ন করলেন।

Verse 12

श्रुताध्ययनसंपन्नं यंयं पश्यसि चाग्रतः । तस्याभिवादनं कार्यं त्वया पुत्रक नित्यशः

পুত্র, তোমার সামনে যাকে যাকে শ্রুতি ও অধ্যয়নে সমৃদ্ধ দেখবে, তাকে প্রণাম করবে; এটি তোমাকে প্রতিদিনই করতে হবে।

Verse 13

ततश्चक्रे ब्रह्मचारी पितुर्वाक्यं विशेषतः

তখন সেই ব্রহ্মচারী পিতার বাক্য বিশেষ যত্নসহকারে পালন করল।

Verse 14

बालं वृद्धं युवानं च यंयं पश्यति चक्षुषा । नमस्करोति तं सर्वं ब्राह्मणं विनयान्वितः

বালক, বৃদ্ধ বা যুবক—চোখে যাঁকেই ব্রাহ্মণরূপে দেখত, বিনয়ে পরিপূর্ণ হয়ে সে সকলকেই প্রণাম করত।

Verse 15

कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्याश्रमसमीपतः । सप्तर्षयः समायातास्तीर्थयात्रापरायणाः

কিছু কাল পরে, সেই আশ্রমের নিকটে তীর্থযাত্রায় নিবিষ্ট সপ্তর্ষিগণ এসে উপস্থিত হলেন।

Verse 16

अथ तान्सत्वरं गत्वा वंदयामास पार्थिव । बालः सविनयोपेतः सर्वांश्चैव यथाक्रमम्

তখন, হে রাজন, সেই বালক ত্বরিত গিয়ে বিনয়ে পরিপূর্ণ হয়ে যথাক্রমে তাঁদের সকলকে প্রণাম করল।

Verse 17

दीर्घायुर्भव तैरुक्तः स बालस्तुष्टितत्परैः । आस्थिताश्च यथाभीष्टं देशं बालं विसर्ज्य तम्

তাঁরা তাতে সন্তুষ্ট হয়ে বালককে বললেন, “দীর্ঘায়ু হও।” তারপর বালককে বিদায় দিয়ে তাঁরা ইচ্ছিত স্থানে গমন করলেন।

Verse 18

तेषां मध्येंऽगिरानाम दिव्यज्ञानसमन्वितः । तेनावलोकितो बालः सूक्ष्मदृष्ट्या परंतप

তাঁদের মধ্যে অঙ্গিরা নামে এক ঋষি দিব্যজ্ঞানে সমন্বিত ছিলেন; হে পরন্তপ, তিনি সূক্ষ্মদৃষ্টিতে বালকটিকে পর্যবেক্ষণ করলেন।

Verse 19

अथ तानब्रवीत्सर्वान्मुनीन्किंचित्सविस्मयः । दीर्घायुर्न च बालोऽयं युष्माभिः संप्रकीर्तितः

তখন তিনি কিছু বিস্মিত হয়ে সকল মুনিকে বললেন— “এই বালক দীর্ঘায়ু নয়; তোমরা যেমন ঘোষণা করেছ, তা সত্য নয়।”

Verse 20

गमिष्यति कुमारोऽयं निधनं पंचमे दिने । तन्न युक्तं हि नो वाक्यमसत्यं द्विजसत्तमाः

“এই কুমার পঞ্চম দিনে মৃত্যুকে প্রাপ্ত হবে; তাতে আমাদের বাক্য মিথ্যা হবে— তা যুক্তিযুক্ত নয়, হে দ্বিজশ্রেষ্ঠগণ!”

Verse 21

यथाऽयं चिरजीवी स्यात्तथा नीतिर्विधीयताम् । अथ ते मुनयो भीता मिथ्या वाक्यस्य पार्थिव

“যেন এই বালক চিরজীবী হয়, তেমন উপায় বিধান করা হোক।” হে রাজন, বাক্য মিথ্যা হয়ে যাবে এই ভয়ে মুনিরা ভীত হলেন।

Verse 22

बालकं तं समादाय ब्रह्मलोकं गतास्तदा । तत्र दृष्ट्वा चतुर्वक्त्रं नमश्चक्रुर्मुनीश्वराः

সেই বালককে সঙ্গে নিয়ে তাঁরা তখন ব্রহ্মলোকে গেলেন। সেখানে চতুর্মুখ ব্রহ্মাকে দেখে মুনিশ্রেষ্ঠরা প্রণাম করলেন।

Verse 23

तेषामनंतरं तेन बालके नाभिवादितः । दीर्घायुर्भव तेनाऽपि ब्रह्मणोक्तः स बालकः

তারপর সেই বালক তাদের প্রণাম করল না। তবু ব্রহ্মা সেই বালককেই বললেন— “দীর্ঘায়ু হও।”

Verse 24

ततः सप्तर्षयो हृष्टाः स्वचित्ते नृपसत्तम । सुखासीनान्सविश्रांतानब्रवीन्मुनिपुंगवान्

তখন, হে নৃপশ্রেষ্ঠ, সপ্তর্ষিগণ অন্তরে আনন্দিত হলেন। তাঁরা স্বচ্ছন্দে বসে বিশ্রাম নিলে মুনিশ্রেষ্ঠ তাঁদের উদ্দেশে বললেন।

Verse 25

ब्रह्मोवाच । परिपृच्छत किं कार्यं कुतो यूयमिहागताः

ব্রহ্মা বললেন—জিজ্ঞাসা করো, তোমাদের উদ্দেশ্য কী? আর তোমরা কোথা থেকে এখানে এসেছ?

Verse 26

ऋषय ऊचुः । तीर्थयात्राप्रसंगेन भ्रममाणा महीतलम् । अर्बुदं पर्वतं नाम तस्य तीर्थेषु वै गताः

ঋষিগণ বললেন—তীর্থযাত্রার উপলক্ষে আমরা পৃথিবী পরিভ্রমণ করতে করতে ‘অর্বুদ’ নামে পর্বতে এসে তার তীর্থসমূহে গিয়েছি।

Verse 27

अथागत्य द्रुतं दूराद्बालेनानेन वंदिताः । दीर्घायुर्भव संदिष्टस्ततश्चायमनेकधा । पंचमे दिवसेऽस्यापि मृत्युर्देव भविष्यति

তারপর দূর থেকে দ্রুত এসে এই বালক আমাদের প্রণাম করল। আমরা তাকে ‘দীর্ঘায়ু হও’ বলে আশীর্বাদ দিলাম; সে তা নানা ভাবে পুনরুক্ত করল। কিন্তু হে দেব, তারও পঞ্চম দিনে মৃত্যু ঘটবে।

Verse 28

यथा वयं त्वया सार्द्धमसत्या न चतुर्मुख । भवामोऽस्य कृते देव तथा किंचिद्विधीयताम्

হে চতুর্মুখ, হে দেব! এমন ব্যবস্থা করুন যাতে এই বালকের কারণে আমরা আপনার সঙ্গে মিথ্যাবাদী না হই।

Verse 29

अथ ब्रह्मा प्रहृष्टात्मा दृष्ट्वा तं मुनिदारकम् । मत्प्रसादादयं बालो भावी कल्पायुरब्रवीत्

তখন ব্রহ্মা অন্তরে পরম আনন্দিত হয়ে সেই মুনিপুত্রকে দেখে বললেন— “আমার প্রসাদে এই বালক কল্পপর্যন্ত আয়ু লাভ করবে।”

Verse 30

ततस्ते मुनयो हृष्टास्तमादाय गृहं प्रति । प्रस्थिता ब्रह्मलोकात्तु नमस्कृत्वा चतुर्मुखम्

তারপর সেই মুনিরা আনন্দে পরিপূর্ণ হয়ে তাকে সঙ্গে নিয়ে গৃহের দিকে রওনা হলেন। ব্রহ্মলোক ত্যাগ করে চতুর্মুখ ব্রহ্মাকে প্রণাম করে তাঁরা অগ্রসর হলেন।

Verse 31

अथ तस्य पिता तत्र मृकंडो मुनिसत्तमः । ततो भार्यासमायुक्तो विललाप सुदुःखितः

তখন সেখানে তার পিতা মৃকণ্ডু—মুনিদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ—স্ত্রীসহ গভীর দুঃখে আচ্ছন্ন হয়ে বিলাপ করতে লাগলেন।

Verse 32

हा पुत्रपुत्र करुणं रुदित्वा धर्मवत्सलः । अनामंत्र्य च मां कस्माद्दीर्घं पंथानमाश्रितः

“হা পুত্র, হা পুত্র!”—এভাবে করুণভাবে কাঁদতে কাঁদতে ধর্মপ্রিয় তিনি বললেন—“আমাকে বিদায় না জানিয়ে কেন তুমি এত দীর্ঘ পথ ধরলে?”

Verse 33

अकृत्वापि क्रियाः कार्याः कथं मृत्युवशं गतः । सोऽहं त्वया विना पुत्र न जीवामि कथंचन

“যে কর্তব্য ক্রিয়াগুলি করা উচিত ছিল, তা না করেই তুমি কীভাবে মৃত্যুর অধীন হলে? পুত্র, তোমাকে ছাড়া আমি কোনোভাবেই বাঁচতে পারি না।”

Verse 34

एवं विलपतस्तस्य बहुधा नृपसत्तम । बालश्चाभ्यागतस्तत्र यत्र देशे पुरा स्थितः

হে নৃপশ্রেষ্ঠ! সে নানাভাবে বিলাপ করছিল; তখন সেই বালকটি আবার সেই দেশেই ফিরে এল, যেখানে সে পূর্বে অবস্থান করত।

Verse 35

अथासौ प्रययौ बालः प्रहृष्टेनांतरात्मना । तं दृष्ट्वा पथि तातश्च संप्रहृष्टो बभूव ह

তারপর সেই বালক অন্তরে প্রফুল্ল হয়ে এগিয়ে গেল। পথে তাকে দেখে তার পিতাও অত্যন্ত আনন্দিত হল।

Verse 36

पप्रच्छांकं समारोप्य चिरागमन कारणम् । ततः स कथयामास सर्वं मुनिविचेष्टितम् । दर्शनं ब्रह्मलोकस्य पद्मयोनेर्वरं तथा

কোলে তুলে নিয়ে পিতা তার দীর্ঘ অনুপস্থিতির কারণ জিজ্ঞাসা করলেন। তখন বালকটি সব বলল—মুনিদের কার্যকলাপ, ব্রহ্মলোক দর্শন এবং পদ্মযোনি ব্রহ্মার প্রদত্ত বরও।

Verse 37

बालक उवाच । अजरश्चामरश्चाहं कृतस्तात स्वयंभुवा । तस्मात्सत्यं मदर्थे ते व्येत्वसौ मानसो ज्वरः

বালক বলল—পিতা! স্বয়ম্ভূ ব্রহ্মা আমাকে জরা ও মৃত্যুহীন করেছেন। অতএব আমার জন্য নিশ্চিন্ত হোন; আপনার মনের এই জ্বর (শোক) এখন দূর হোক।

Verse 38

सोऽहमाराधयिष्यामि तथैव चतुराननम् । कृत्वाऽश्रमपदं रम्यमर्बुदे पर्वतोत्तमे

আমি সেই চতুরানন ব্রহ্মারই আরাধনা করব। পর্বতশ্রেষ্ঠ অর্বুদে এক মনোরম আশ্রম স্থাপন করে আমি তাঁর ভক্তিতে নিয়োজিত থাকব।

Verse 39

अमृतस्रावि तद्वाक्यं श्रुत्वा पुत्रस्य स द्विजः । मृकंडो हर्षसंयुक्तो वाचमित्यब्रवीच्च तम्

পুত্রের অমৃতধারার মতো মধুর বাক্য শুনে দ্বিজ ঋষি মৃকণ্ডু আনন্দে পরিপূর্ণ হয়ে তাকে প্রত্যুত্তর দিলেন।

Verse 40

मार्क्कंडोऽपि द्रुतं गत्वा रम्य मर्बुदपर्वतम् । तपस्तेपे सुविस्तीर्णं ध्यायन्देवं पितामहम्

মার্কণ্ডেয়ও দ্রুত রমণীয় অর্বুদ পর্বতে গিয়ে পিতামহ ব্রহ্মাকে ধ্যান করে সেখানে দীর্ঘ ও বিস্তৃত তপস্যা করলেন।

Verse 41

तस्याश्रमपदे पुण्ये श्रावणे मासि पार्थिव । पौर्णमास्यां विशेषेण यः कुर्यात्पितृतर्पणम् । पितृमेधफलं तस्य सकलं स्यादसंशयम्

হে রাজন, সেই ঋষির পবিত্র আশ্রমস্থলে—বিশেষত শ্রাবণ মাসের পূর্ণিমায়—যে পিতৃতর্পণ করে, সে নিঃসন্দেহে পিতৃমেধ যজ্ঞের সম্পূর্ণ ফল লাভ করে।

Verse 42

ऋषियोगेन यस्तत्र तर्पयेद्ब्राह्मणोत्तमान् । ब्रह्मलोके चिरं वासस्तस्य संजायते नृप

হে নৃপ, যে সেখানে ঋষিযোগের বিধান অনুসারে শ্রেষ্ঠ ব্রাহ্মণদের তৃপ্তি-অর্ঘ্য (তর্পণ) প্রদান করে, তার ব্রহ্মলোকে দীর্ঘকাল বাস হয়।

Verse 43

यः स्नानं कुरुते तत्र सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । नाल्पमृत्युभयं तस्य कुले क्वापि प्रजायते

যে সেখানে যথাযথ শ্রদ্ধাসহ স্নান করে, তার বংশে কোথাও অকালমৃত্যুর ভয় জন্মায় না।