Adhyaya 35

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ तीर्थं पापप्रणाशनम् । मामुह्रदमिति ख्यातं तस्मिन्पर्वतरोधसि

পুলস্ত্য বললেন—হে নৃপশ্রেষ্ঠ! তারপর পাপবিনাশক যে তীর্থ ‘মামুহৃদ’ নামে খ্যাত, পর্বত-অবরোধের মধ্যে অবস্থিত, সেখানে গমন করা উচিত।

Verse 2

तत्र स्नातो नरः सम्यक्छ्रद्धावान्सुसमाहितः । मुच्यते पातकैर्घोरैः पूर्वजन्मकृतैरपि

সেখানে যে ব্যক্তি শ্রদ্ধাসহ ও সুসমাহিতচিত্তে বিধিপূর্বক স্নান করে, সে পূর্বজন্মে কৃত ভয়ংকর পাপ থেকেও মুক্ত হয়।

Verse 3

तस्य पश्चिमदिग्भागे लिंगमस्ति महीपते । सर्वकामप्रदं नृणां स्थापितं मुद्गलेन तु

হে মহীপতে! তার পশ্চিম দিকে একটি শিবলিঙ্গ আছে, যা মানুষের সকল কামনা পূর্ণ করে; তা মুদ্গল স্থাপন করেছিলেন।

Verse 4

स्नात्वा मामुह्रदे पुण्ये यस्तल्लिंगं च पश्यति । शुक्लपक्षे चतुर्द्दश्यां फाल्गुने मासि मानवः । स प्राप्नोति परं श्रेयः सर्वतीर्थेषु दुर्लभम्

পুণ্য মামুহৃদে স্নান করে যে ব্যক্তি ফাল্গুন মাসের শুক্লপক্ষের চতুর্দশীতে সেই লিঙ্গ দর্শন করে, সে পরম শ্রেয় লাভ করে—যা সকল তীর্থেও দুর্লভ।

Verse 5

यस्तत्र कुरुते श्राद्धं दक्षिणां मूर्तिमाश्रितः । पितरस्तस्य तृप्यंति यावदाभूतसंप्लवम्

যে সেখানে দক্ষিণমুখে শ্রাদ্ধ করে, তার পিতৃগণ মহাপ্রলয় পর্যন্ত তৃপ্ত থাকেন।

Verse 6

तत्र दानं प्रशंसंति नीवाराणां महर्षयः । शाकमूलादिभिः श्राद्धं पितॄणां तुष्टिदं नृप

সেখানে মহর্ষিগণ নীবার (বন্য ধান) দানের প্রশংসা করেন। হে রাজন! শাক, মূল প্রভৃতি দ্বারা সম্পন্ন শ্রাদ্ধ পিতৃগণকে তুষ্টিদায়ক হয়।

Verse 7

ययातिरुवाच । मामुह्रदमिति विभो कथं नामाऽभवत्पुरा । मुद्गलस्याश्रमं ब्रूहि मम सर्वं विधानतः

যযাতি বললেন— হে বিভো! এই স্থানটি পূর্বে কীভাবে ‘মামুহ্রদ’ নামে পরিচিত হল? মহর্ষি মুদ্গলের আশ্রমের সমস্ত বিবরণ বিধিপূর্বক ও ক্রমানুসারে আমাকে বলুন।

Verse 8

पुलस्त्य उवाच । तत्रस्थस्य पुरा राजन्मुद्गलस्य महात्मनः । विमानं वरमादाय देवदूतः समागतः

পুলস্ত্য বললেন— হে রাজন! পূর্বকালে, যখন মহাত্মা মুদ্গল সেখানে বাস করতেন, তখন এক দেবদূত উৎকৃষ্ট বিমান নিয়ে তাঁর নিকট উপস্থিত হল।

Verse 9

सोऽब्रवीद्देवराज्ञाहं प्रेषितो मुनिसत्तम । तवार्थायाऽरुहैनं त्वं विमानं गम्यतां दिवि

সে বলল— হে মুনিশ্রেষ্ঠ! আমি দেবরাজের দ্বারা প্রেরিত। আপনার কল্যাণার্থে এই বিমানে আরোহণ করে স্বর্গে গমন করুন।

Verse 10

मुद्गल उवाच । स्वर्गस्य ये गुणा दूत ये च दोषा प्रकीर्तिताः । तान्मे वद करिष्येऽहं श्रुत्वा वै यत्क्षमं भवेत्

মুদ্গল বললেন— হে দূত! স্বর্গের যে গুণ এবং যে দোষ কথিত আছে, তা আমাকে বলো। শুনে আমি যা সত্যিই উপযুক্ত, তাই করব।

Verse 11

ब्रूहि तान्सकलान्दूत त्वागमिष्याम्यहं ततः

হে দূত! তাদের সকলের কথা আমাকে বলো; তারপর আমি তোমার সঙ্গে যাব।

Verse 12

देवदूत उवाच । अलमेतेन दर्पेण क्रियतां शक्रजल्पितम् । पुण्यैः स्वकैर्द्विजश्रेष्ठ समागच्छेरिदं ततः

দেবদূত বলল—এই দম্ভ যথেষ্ট; শক্র (ইন্দ্র) যা বলেছেন তাই করো। হে দ্বিজশ্রেষ্ঠ! নিজের পুণ্যবলে এখানে এসো, তারপর অগ্রসর হও।

Verse 13

मुद्गल उवाच । अश्रुतैस्तैर्न गच्छेऽहमेतन्मे हृदि निश्चितम् । करिष्येऽहं तपो भूरि पूजयिष्ये महेश्वरम्

মুদ্গল বলল—সেগুলি না শুনে আমি যাব না; এ সিদ্ধান্ত আমার হৃদয়ে দৃঢ়। আমি প্রচুর তপস্যা করব এবং মহেশ্বর (শিব)-এর পূজা করব।

Verse 14

दूत उवाच । न शक्तः स्वर्गुणान्वक्तुमपि वर्षशतैरपि । संक्षेपात्कथयिष्यामि यदि ते निश्चयः परः

দূত বলল—স্বর্গের গুণাবলি শতবর্ষেও সম্পূর্ণ বলা আমার পক্ষে সম্ভব নয়। তবু, যদি তোমার সংকল্প অটল হয়, আমি সংক্ষেপে বলব।

Verse 16

बुभुक्षा नैव तृष्णा च निद्रालस्ये न च प्रभो । रंभाद्यप्सरसो मुख्या गंधर्वास्तुंबरादयः । रमयंति नरं तत्र गीतैर्नृत्यैरनेकशः

হে প্রভো! সেখানে না ক্ষুধা আছে, না তৃষ্ণা; না নিদ্রা, না আলস্য। রম্ভা প্রভৃতি প্রধান অপ্সরা এবং তুম্বর প্রভৃতি গন্ধর্ব নানাবিধ গীত-নৃত্যে সেখানে মানুষকে আনন্দিত করে।

Verse 17

एवं च वसते तत्र जनः स्वर्गे तपोधन । यावत्पुण्यक्षयस्तावत्पश्चात्पातमवाप्नुयात्

হে তপোধন! মানুষ সেখানে স্বর্গে ততক্ষণই বাস করে, যতক্ষণ তাদের পুণ্য অবশিষ্ট থাকে; পুণ্য ক্ষয় হলে পরে তারা সেই অবস্থান থেকে পতিত হয়।

Verse 18

एक एव मुने दोषः स्वर्लोके प्रतिभाति मे । स एव पतनाख्यस्तु स्वर्गिणां च भयावहः

হে মুনি! আমার কাছে স্বর্গলোকে একটিই দোষ প্রতীয়মান—সেটিই ‘পতন’ নামে খ্যাত; আর তা স্বর্গবাসীদের জন্য ভয়ংকর।

Verse 19

न पुण्यं लभते तत्र कर्तुं विप्र कथंचन । कर्मभूमिरियं ब्रह्मन्भोगभूमिस्तु सा स्मृता

হে বিপ্র! সেখানে (স্বর্গে) কোনোভাবেই নতুন পুণ্য অর্জনের সুযোগ মেলে না। হে ব্রহ্মন! এই (মানবলোকে) কর্মভূমি বলা হয়, আর তা (স্বর্গ) ভোগভূমি হিসেবে স্মৃত।

Verse 20

यदत्र क्रियते कर्म शुभं तत्रोप भुज्यते । तथा दृष्ट्वा विमानस्थान्भूरिधर्मादिसंयुतान्

এখানে যে শুভ কর্ম করা হয়, তার ফল সেখানে (স্বর্গে) ভোগ করা হয়। এভাবে বিমানে আসীন, বহুধর্মাদি গুণে সমন্বিত জনদের দেখে (কর্ম-ফল সম্পর্ক বোঝা যায়)।

Verse 21

बहुतेजोन्वितान्स्वर्गे ह्यल्पपुण्यो द्विजोत्तम । पश्चात्तापजदुःखेन स्वर्गस्थो दुःखितः सदा

হে দ্বিজোত্তম! স্বর্গে অতিমহাতেজস্বী জনদের দেখে অল্পপুণ্যবান ব্যক্তি—স্বর্গে থেকেও—পশ্চাত্তাপজাত দুঃখে সর্বদা দুঃখিত থাকে।

Verse 22

न मया सुकृतं भूरि कृतं मर्त्त्ये कथंचन

আমি মর্ত্যলোকে কোনোভাবেই প্রচুর সুকৃত বা পুণ্যকর্ম করিনি।

Verse 23

तथा च पतमानांश्च दृष्ट्वा चान्यान्सहस्रशः । आत्मनश्च महद्दुःखं जायते च तदद्भुतम्

আরও, সহস্র সহস্র অন্যকে পতিত হতে দেখে নিজের অন্তরে এক আশ্চর্যরূপ মহাদুঃখ জাগে।

Verse 24

एतत्ते सर्वमाख्यातं गुणदोषसमुद्भवम् । स्वर्गसंचेष्टितं ब्रह्मन्कुरुष्व यदभीप्सितम्

হে ব্রাহ্মণ! গুণ-দোষ থেকে উদ্ভূত এই সমস্ত এবং স্বর্গের আচরণবিধি তোমাকে বলা হলো; এখন যা তোমার অভিপ্রেত, তাই করো।

Verse 25

मुद्गल उवाच । पतनस्य भयं यत्र पुण्यहानिर्न वर्द्धनम् । तेन स्वर्गेण मे दूत नैव कार्यं कथंचन

মুদ্গল বললেন—হে দূত! যেখানে পতনের ভয় আছে, যেখানে পুণ্য ক্ষয় হয়, বৃদ্ধি পায় না—সেই স্বর্গের সঙ্গে আমার কোনো কাজ নেই।

Verse 26

वाच्यस्त्वया ममादेशाद्देवराजः स्फुटं वचः । क्षम्यतामपराधो मे न स्वर्गाय स्पृहा मम

আমার আদেশে তুমি দেবরাজকে স্পষ্ট করে বলবে—‘আমার অপরাধ ক্ষমা করা হোক; স্বর্গের প্রতি আমার কোনো স্পৃহা নেই।’

Verse 27

तत्कर्माऽहं करिष्यामि येन नो पतनाद्भयम् । साधयिष्यामि तांल्लोकान्ये सदा पातवर्जिताः

আমি সেই কর্মই করব, যাতে পতনের কোনো ভয় না থাকে। আমি সেই লোকসমূহ লাভ করব, যা চিরকাল পতনমুক্ত।

Verse 28

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा नृपश्रेष्ठ मुद्गलः स्वर्गनिःस्पृहः । स्थितस्तत्रैव निरतः शिवध्यानपरायणः

পুলস্ত্য বললেন—হে নৃপশ্রেষ্ঠ! এ কথা বলে স্বর্গের আকাঙ্ক্ষাহীন মুদ্গল সেখানেই স্থির রইল, একাগ্র হয়ে শিবধ্যানে পরায়ণ।

Verse 29

श्रुत्वा दूतोऽपि शक्रस्य तस्य वाक्यं सविस्तरम् । कथयामास शक्रस्य तं भूयः सोऽभ्यभाषत

মুদ্গলের কথাগুলি বিস্তারে শুনে শক্রের দূত তা শক্রকে জানাল; তখন শক্র পুনরায় বললেন।

Verse 30

देवदूताप्रमाणं च विमानं हि त्वया कृतम् । न कृतं केन चित्पूर्वं न करिष्यति कश्चन

দেবদূতদের উপযুক্ত পরিমাপের বিমান তুমি নির্মাণ করেছ; এমন কাজ আগে কেউ করেনি, ভবিষ্যতেও কেউ করবে না।

Verse 31

तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा बलादानय तं मुनिम् । आनयस्वान्यथा शापं तव दास्याम्यसंशयम्

অতএব তুমি দ্রুত সেখানে গিয়ে সেই মুনিকে বলপূর্বক নিয়ে এসো। নিয়ে এসো—নচেৎ নিঃসন্দেহে আমি তোমাকে শাপ দেব।

Verse 32

पुलस्त्य उवाच । शक्रस्य वचनं श्रुत्वा देवदूते भयान्वितः । प्रस्थितः सत्वरं तत्र मुद्गलो यत्र तिष्ठति

পুলস্ত্য বললেন—শক্রের আদেশ শুনে ভয়ে কাঁপতে কাঁপতে দেবদূত তৎক্ষণাৎ রওনা হল, যেখানে মুনি মুদ্গল অবস্থান করছিলেন।

Verse 33

मुद्गलोऽपि विमानस्थं पुनर्दृष्ट्वा समागतम् । मामुह्रदे प्रविश्याथ वारयामास तं तदा

মুদ্গলও বিমানে আরূঢ় হয়ে পুনরায় আগত তাকে দেখে ‘মামু’ হ্রদে প্রবেশ করলেন এবং তখনই তাকে নিবৃত্ত করলেন।

Verse 34

स तस्य वचनेनैव स्तंभितो लिखितो यथा । चलितुं नैव शक्नोति प्रभावात्तस्य सन्मुनेः

সেই সাধু মুনির কেবল বাক্যেই সে এমন স্তম্ভিত হল যেন আঁকা মূর্তি; তাঁর তপঃপ্রভাবে সে একেবারেই নড়তে পারল না।

Verse 35

चिरकालगतं ज्ञात्वा दूतं तु त्रिदशाधिपः । स्वयं तत्राययौ कोपादारुह्यैरावणं गजम्

দূত দীর্ঘকাল অনুপস্থিত জেনে ত্রিদশাধিপ ইন্দ্র ক্রোধে নিজেই সেখানে এলেন, ঐরাবত গজে আরূঢ় হয়ে।

Verse 36

अथ दृष्ट्वा तदा दूतं स्तंभितं मुद्गलेन तु । वधार्थं तूद्यतस्तस्य स वज्रं भ्रामयंस्तदा

তখন মুদ্গলের দ্বারা স্তম্ভিত দূতকে দেখে ইন্দ্র বধের উদ্দেশ্যে উদ্যত হলেন এবং সেই মুহূর্তে বজ্র ঘুরাতে লাগলেন।

Verse 37

एतस्मिन्नेव काले तु उत्पातास्तत्र दारुणाः । अपसव्यं मृगाश्चक्रुः पशवः पक्षिणश्च ये । तान्दृष्ट्वा चिन्तयामास मुद्गलो विस्मयान्वितः

ঠিক সেই সময় সেখানে ভয়ংকর অমঙ্গল-লক্ষণ দেখা দিল। হরিণ, পশু ও পাখিরা অপসব্যভাবে (বামদিকে) চলতে লাগল। সেই নিদর্শন দেখে মুদ্গল বিস্ময়ে ভরে মনে মনে চিন্তা করলেন।

Verse 38

अथ दृष्ट्वांबरगतं वज्रोद्यतकरं हरिम् । स्तंभयामास तं सद्यो दृष्टिपातेन मुद्गलः

তারপর আকাশপথে গমনরত, হাতে বজ্র উঁচিয়ে ধরা হরি (ইন্দ্র)কে দেখে মুদ্গল কেবল দৃষ্টিপাতে তৎক্ষণাৎ তাঁকে স্তম্ভিত করলেন।

Verse 39

तत्र शक्रः स्तुतिं चक्रे भग्नोत्साहो नृपोत्तम । मुञ्च मां ब्राह्मणश्रेष्ठ यास्यामि त्रिदशालयम्

সেখানে শক্র (ইন্দ্র) উৎসাহভঙ্গ হয়ে স্তব করলেন এবং বললেন—“হে ব্রাহ্মণশ্রেষ্ঠ, আমাকে মুক্ত করুন; আমি ত্রিদশদের আবাসে চলে যাব।”

Verse 40

स्वर्गे वा यदि वा मर्त्त्ये तिष्ठ त्वं स्वेच्छया द्विज । मया कृतः समुद्योगो हितार्थं ते मुने ह्ययम्

“স্বর্গে হোক বা মর্ত্যে—হে দ্বিজ, তুমি স্বেচ্ছায় যেখানে ইচ্ছা থাকো। হে মুনি, এই উদ্যোগ আমি কেবল তোমার মঙ্গলের জন্যই করেছি।”

Verse 41

वरं वरय भद्रं ते नित्यं यो मनसि स्थितः । तं ते सर्वं प्रदास्यामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

“বর প্রার্থনা করো—তোমার মঙ্গল হোক—যা সদা তোমার মনে স্থিত। তা যদি অতিদুর্লভও হয়, তবু আমি তোমাকে সবই প্রদান করব।”

Verse 42

मुद्गल उवाच । एष एव वरः श्लाघ्यो यत्त्वं दृष्टः सुरेश्वर । दर्शनं ते सहस्राक्ष स्वप्नेष्वपि सुदुर्लभम्

মুদ্গল বললেন—হে সুরেশ্বর! এই একটিই প্রশংসনীয় বর যে আমি আপনার দর্শন লাভ করেছি। হে সহস্রাক্ষ! আপনার দর্শন স্বপ্নেও অতি দুর্লভ।

Verse 43

अवश्यं यदि मे देयो वरो वृत्रनिषूदन । त्वत्प्रसादेन मे मोक्षो जायतां शीघ्रमेव हि

যদি আমাকে অবশ্যই কোনো বর দিতে হয়, হে বৃত্রনিষূদন, তবে আপনার প্রসাদে আমার মোক্ষ শীঘ্রই হোক।

Verse 44

मा मु ह्रदं समागत्य दूतः प्रोक्तो मया यतः । ततो मामुह्रदमिति ख्यातिं यातु धरातले

যেহেতু এই হ্রদে এসে আমি দূতকে ‘মা মু’ বলে সম্বোধন করেছিলাম, তাই এই স্থান পৃথিবীতে ‘মামুহ্রদ’ নামে খ্যাত হোক।

Verse 45

नंदनादीनि रम्याणि तत्र देववनानि च । अनन्यसदृशा भोगाः सदा तृप्तिर्द्विजोत्तम

সেখানে নন্দন প্রভৃতি মনোরম দেব-উদ্যান আছে; ভোগসুখ অতুলনীয়, আর সর্বদা তৃপ্তি বিরাজ করে, হে দ্বিজোত্তম।

Verse 46

पिण्डदानात्परां प्रीतिं लभंतां पितरोऽत्र हि

নিশ্চয়ই এখানে পিণ্ডদান করলে পিতৃগণ পরম প্রীতি ও তৃপ্তি লাভ করেন।

Verse 47

इन्द्र उवाच । मामुह्रदमिति ख्यातं तीर्थमेतद्भविष्यति । वरिष्ठं नात्र सन्देहो मत्प्रसादाद्विजोत्तम

ইন্দ্র বললেন—এই তীর্থ ‘মামুহ্রদ’ নামে খ্যাত হবে। আমার প্রসাদে এতে কোনো সন্দেহ নেই, হে দ্বিজোত্তম, এটি সর্বতীর্থের মধ্যে শ্রেষ্ঠ হবে।

Verse 48

अत्र ये फाल्गुने मासि पौर्णमास्यां समाहिताः । करिष्यंति पुनः स्नानं ते यास्यंति परां गतिम्

যাঁরা এখানে ফাল্গুন মাসের পূর্ণিমায় সংযতচিত্তে পুনরায় স্নান করবেন, তাঁরা পরম গতি লাভ করবেন।

Verse 49

पिण्डदानाद्गयातुल्यं लप्स्यंते फलमुत्तमम् । पुण्यदानफलं चात्र संख्याहीनं द्विजोत्तम

এখানে পিণ্ডদান করলে গয়ার তুল্য সর্বোত্তম ফল লাভ হয়। আর এই স্থানে পুণ্যদানের ফল, হে দ্বিজোত্তম, গণনার অতীত।

Verse 50

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा ययौ स्वर्गं दूतमादाय वज्रभृत् । मुद्गलोऽपि परं ब्रह्म चिंतयन्ह्यनिशं ततः

পুলস্ত্য বললেন—এভাবে বলে বজ্রধারী ইন্দ্র দূতকে সঙ্গে নিয়ে স্বর্গে গমন করলেন। তারপর মুদ্গলও নিরন্তর পরব্রহ্মের ধ্যান করতে করতে তাতেই লীন রইলেন।

Verse 51

शुक्लध्यानपरो भूत्वा मोक्षं प्राप्तस्ततोऽक्षयम्

শুদ্ধ (উজ্জ্বল) ধ্যানে নিবিষ্ট হয়ে তিনি তখন থেকে অক্ষয় মোক্ষ লাভ করলেন।

Verse 52

अत्र गाथा पुरा गीता नारदेन महात्मना । बहुविप्रसमवाये पर्वतेस्मिन्महीपते

হে মহীপতে! এখানে এই পর্বতে বহু ব্রাহ্মণের সমাবেশে মহাত্মা নারদ পূর্বকালে এক পবিত্র গাথা গেয়েছিলেন।

Verse 53

मामु ह्रदे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा तं मुद्गलेश्वरम् । इह भुक्त्वाऽखिलान्कामानन्ते मुक्तिमवाप्स्यति । एतस्मात्कारणाद्राजन्मामुह्रदमिति स्मृतम्

যে ব্যক্তি মামু-হ্রদে স্নান করে সেই মুদ্গলেশ্বর প্রভুর দর্শন করে, সে এই জীবনেই সকল ধর্মসম্মত কামনা ভোগ করে এবং শেষে মুক্তি লাভ করে; এই কারণেই, হে রাজন, এটি ‘মামু-হ্রদ’ নামে স্মৃত।

Verse 54

तत्तीर्थं सर्वतीर्थानां प्रवरं लोकविश्रुतम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत्

সে তীর্থ সকল তীর্থের মধ্যে শ্রেষ্ঠ এবং লোকবিখ্যাত; অতএব সর্বপ্রযত্নে সেখানে স্নান করা উচিত।

Verse 55

मोक्षकामो विशेषेण य इच्छेत्परमं पदम् । चण्डिकाश्रममासाद्य किं पुनः परितप्यते

যে বিশেষভাবে মোক্ষকামী হয়ে পরম পদ কামনা করে, সে চণ্ডিকার আশ্রমে পৌঁছে আবার কেন কষ্ট ভোগ করবে?