Adhyaya 81

Verse 1

। श्रीगरुड उवाच । ममास्ति दयितं मित्रं ब्राह्मणो भृगुवंशजः । तस्यास्ति माधवीनाम कन्या कमललोचना

শ্রীগরুড় বললেন: আমার এক প্রিয় বন্ধু আছে—ভৃগুবংশজাত এক ব্রাহ্মণ। তার ‘মাধবী’ নামে পদ্মনয়না কন্যা আছে।

Verse 2

न तस्याः सदृशः कांतः प्राप्तस्तेन महात्मना । यतस्ततोऽहमादिष्टः कांतमस्यास्त्वमानय । अनुरूपं द्विजश्रेष्ठ यद्यहं संमतस्तव

সেই মহাত্মা তার সমান যোগ্য বর পেলেন না। তাই আমাকে আদেশ দেওয়া হল: ‘এই কন্যার জন্য উপযুক্ত স্বামী এনে দাও, হে দ্বিজশ্রেষ্ঠ—যদি তুমি আমার অনুরোধ মানো।’

Verse 3

ततो मयाऽखिला भूमिस्तद्वरार्थं विलोकिता । न तदर्थं वरो लब्धः सर्वैः समुचितो गुणैः

তখন সেই বর খুঁজতে আমি সমগ্র পৃথিবী পর্যবেক্ষণ করলাম; কিন্তু সকল উপযুক্ত গুণে সমন্বিত, সেই উদ্দেশ্যের যোগ্য কোনো বর পেলাম না।

Verse 4

ततस्त्वं पुण्डरीकाक्ष मम चित्ते व्यवस्थितः । अनुरूपः पतिस्तस्याः सर्वैरेव गुणैर्युतः

অতএব, হে পদ্মনয়ন! তুমি আমার চিত্তে দৃঢ়ভাবে প্রতিষ্ঠিত; সেই কন্যার জন্য সর্বগুণসম্পন্ন যথার্থ উপযুক্ত স্বামী তুমি-ই।

Verse 5

तस्मात्पाणिग्रहं तस्याः स्वीकुरुष्व सुरेश्वर । अत्यन्तरूपयुक्ताया मम वाक्यप्रणोदितः

অতএব, হে সুরেশ্বর! আমার প্রার্থনায় প্রেরিত হয়ে, অতিশয় রূপবতী সেই কন্যার পাণিগ্রহণ গ্রহণ করুন।

Verse 6

भगवानुवाच । अत्रानय द्विजश्रेष्ठ तां कन्यां कमलेक्षणाम् । येन दृष्ट्वा स्वयं पश्चात्प्रकरोमि यथोदितम्

ভগবান বললেন—হে দ্বিজশ্রেষ্ঠ! সেই পদ্মনয়না কন্যাকে এখানে নিয়ে এসো; আমি নিজে তাকে দেখে পরে বলা অনুযায়ী করব।

Verse 7

गरुड उवाच । तव तेजोभयादेव सा कन्या जनकान्विता । मया दूरे विनिर्मुक्ता तत्कथं तामिहानये

গরুড় বললেন—আপনার তেজের ভয়েই সেই কন্যা পিতাসহ আমার দ্বারা দূরে মুক্ত করে দেওয়া হয়েছে; তবে আমি তাকে এখানে কীভাবে আনব?

Verse 8

श्रीभगवानुवाच । अत्र तां मम तत्तेजो जनकेन समन्विताम् । न हि धक्ष्यति तस्मात्त्वं शीघ्रं द्विजवराऽनय

শ্রীভগবান বললেন—হে শ্রেষ্ঠ দ্বিজ! পিতাসহ সেই কন্যাকে শীঘ্র এখানে আনো। আমার সেই তেজ তাকে দগ্ধ করবে না; অতএব ভয় কোরো না।

Verse 9

एवमुक्तस्ततस्तेन विष्णुना प्रभविष्णुना । तां कन्या मानयामास तं च विप्रभृगूद्वहम्

প্রভাবশালী বিষ্ণুর এ কথা শুনে সে তখন সেই কন্যাকে সম্মান করল এবং ভৃগুবংশের শ্রেষ্ঠ ব্রাহ্মণ—দ্বিজদের মধ্যে অগ্রগণ্য—তাঁকেও যথোচিত মান দিল।

Verse 10

अथासौ प्रणिपत्योच्चैर्ब्राह्मणो मधुसूदनम् । लक्ष्मीवन्न्यविशत्पार्श्वे गरुडस्य समीपतः

তারপর সেই ব্রাহ্মণ মধুসূদনকে গভীর প্রণাম করে, লক্ষ্মীর মতো গরুড়ের নিকটে প্রভুর পার্শ্বে গিয়ে আসন নিল।

Verse 11

सापि कन्या वरारोहा बाल्यभावादनिन्दिता । शय्यैकांते समाविष्टा दक्षिणे मुरविद्विषः

সেই সুশ্রী অঙ্গের কন্যাটিও—শৈশবের সরলতায় নির্দোষ—শয্যার একান্ত প্রান্তে, মুরবিধ্বংসী বিষ্ণুর দক্ষিণ পাশে বসে পড়ল।

Verse 12

अथ कोपपरीतांगी महिष्याधर्ममाश्रिता । लक्ष्मीः शशाप तां कन्यां सपत्नीति विचिन्त्य च

তখন ক্রোধে আচ্ছন্ন অঙ্গবিশিষ্ট লক্ষ্মী—ঈর্ষান্বিত রাণীর মতো অধর্মের আশ্রয় নিয়ে—“এ আমার সতীন” মনে করে সেই কন্যাকে শাপ দিলেন।

Verse 13

यस्मान्मे पुरतः पापे कांतस्य मम हर्षिता । शय्यायां त्वं समाविष्टा लज्जां त्यक्त्वा सुदूरतः । तस्मादश्वमुखी नूनं विकृता त्वं भविष्यसि

কারণ, হে পাপিনী, আমার সামনেই তুমি আমার প্রিয় কান্তকে নিয়ে হর্ষিত হয়ে তার শয্যায় বসেছিলে, লজ্জা বহু দূরে নিক্ষেপ করে; অতএব তুমি নিশ্চয়ই বিকৃত হয়ে অশ্বমুখী হবে।

Verse 14

एवं शापे श्रिया दत्ते हाहाकारो महानभूत् । सर्वेषां तत्र संस्थानां कोपश्चापि द्विजन्मनः

এভাবে শ্রী (লক্ষ্মী) যখন শাপ দিলেন, তখন মহা হাহাকার উঠল। সেখানে সমবেত সকলেই বিচলিত হল, আর দ্বিজ (ব্রাহ্মণ)ও ক্রুদ্ধ হয়ে উঠল।

Verse 16

यावन्नाग्निद्विजातीनां प्रत्यक्षं गुरुसंनिधौ । ससंकल्पं स्वयं दत्ता गृह्योक्तविधिना जनैः

যতক্ষণ পবিত্র অগ্নি ও দ্বিজগণ সাক্ষীস্বরূপ উপস্থিত ছিলেন, এবং গুরুর সান্নিধ্যে, লোকেরা নিজে সংকল্পসহ—গৃহ্যবিধি অনুযায়ী—দান প্রদান করল।

Verse 18

एवमुक्त्वा स विप्रेंद्रस्ततः प्रोवाच केशवम् । आतिथ्यं विहितं ह्येतत्तव पत्न्या यथोचितम् । तस्मात्तत्र प्रयास्यामि यत्र स्यात्तादृशी सुता

এ কথা বলে সেই বিপ্রেন্দ্র পরে কেশবকে বললেন: “তোমার পত্নী যথোচিতভাবে বিধিপূর্বক এই আতিথ্য সম্পন্ন করেছেন। অতএব আমি সেখানে যাব, যেখানে এমনই গুণবতী কন্যা পাওয়া যায়।”

Verse 19

ब्राह्मण उवाच । सहस्रं याच्यते कन्या करोत्येकः करग्रहम् । वाङ्मात्रेण न तस्याः स्यात्पत्नीभावः कथंचन

ব্রাহ্মণ বললেন: “সহস্র জন কন্যাকে প্রার্থনা করতে পারে, কিন্তু করগ্রহণ (বিবাহ) করে একজনই। কেবল বাক্যমাত্রে সে কোনোভাবেই পত্নী হয় না।”

Verse 20

तस्मान्नाश्वमुखी ह्येषा जन्मन्यस्मिन्भविष्यति । गृहीत्वेमां गृहं गच्छ प्रयच्छ स्वेप्सिताय च

অতএব এই জন্মেই সে অশ্বমুখী হবে না। তাকে নিয়ে গৃহে যাও এবং যাকে তুমি ইচ্ছা কর, তার সঙ্গে বিবাহ দাও।

Verse 22

सेयं तव सुता विप्र बंधुस्थानं समाश्रिता । भविष्यति ततो जामिः कनिष्ठा मेऽन्यजन्मनि

হে বিপ্র! তোমার এই কন্যা আত্মীয়তার স্থানে আশ্রয় নিয়েছে; অতএব অন্য জন্মে সে আমার কনিষ্ঠা ভগিনী, নিকট রক্ত-সম্পর্কিণী হবে।

Verse 23

अवतीर्णस्य भूपृष्ठे देवकार्येण केनचित् । वाजिवक्त्रधरा प्रोक्ता यद्येषा मम कांतया

যখন আমি কোনো দেবকার্যে ভূতলে অবতীর্ণ হব, যদি আমার প্রিয়ার কারণে সে ‘অশ্বমুখধারিণী’ বলে কথিত হয়…

Verse 24

ततोऽहं सुमहत्कृत्वा तपश्चैवानया सह । करिष्यामि शुभास्यां च तथा लक्ष्मीमपि द्विज

তখন আমি তার সঙ্গে অতি মহান তপস্যা করব; আর হে দ্বিজ! শুভমুখীকে এবং লক্ষ্মীকেও প্রতিষ্ঠিত করব।

Verse 25

एवं स भगवान्विप्रं तं सन्तोष्य तदा गिरा । गरुडेन समं चक्रे कथाश्चित्रा मनोरमाः

এইভাবে ভগবান বাক্যে সেই বিপ্রকে সন্তুষ্ট করলেন, এবং তখন গরুড়ের সঙ্গে আশ্চর্য ও মনোহর কথাবার্তা করলেন।

Verse 26

अथ तस्मिन्कथांते स गरुडः पुरुषोत्तमम् । प्रोवाच तां स्त्रियं दृष्ट्वा वृद्धां तेजःसमन्विताम्

তারপর সেই কথোপকথন শেষ হলে গরুড় পুরুষোত্তমকে বললেন। জ্যোতিময় বৃদ্ধা সেই নারীকে দেখে তিনি তার বিষয়ে কথা তুললেন।

Verse 27

अपूर्वेयं सुरश्रेष्ठ स्त्री वृद्धा तव पार्श्वगा । किमर्थं केयमाख्याहि कुतः प्राप्ता जनार्दन

হে দেবশ্রেষ্ঠ! আপনার পাশে দাঁড়ানো এই বৃদ্ধা নারী অতি আশ্চর্য। তিনি এখানে কেন? বলুন—তিনি কে, আর কোথা থেকে এসেছেন, হে জনার্দন?

Verse 28

श्रीभगवानुवाच । एषा ख्याता खगश्रेष्ठ लोकेऽस्मिन्वृद्धकन्यका । शांडिलीनाम सर्वज्ञा ब्रह्मचर्यपरायणा

শ্রীভগবান বললেন: হে খগশ্রেষ্ঠ! এই নারী এই লোকেতে ‘বৃদ্ধকন্যকা’ নামে প্রসিদ্ধ। এর নাম শাণ্ডিলী—সর্বজ্ঞা, এবং ব্রহ্মচর্যব্রতে সম্পূর্ণ নিবেদিতা।

Verse 29

तपोवीर्यसमोपेता सर्वदेवाभिवंदिता । नास्ति वै चेदृशी नारी खगेन्द्रात्र जगत्त्रये

তপস্যাজাত শক্তিতে সমৃদ্ধা এবং সকল দেবতার দ্বারা বন্দিতা—হে খগেন্দ্র! ত্রিলোকে সত্যই তার মতো নারী আর নেই।

Verse 30

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विहस्य विहगाधिपः । प्रोवाच वासुदेवं च तां विलोक्य चिरं द्विजाः

সূত বললেন: সেই কথা শুনে পক্ষিরাজ গরুড় হাসলেন। হে দ্বিজগণ! তাকে দীর্ঘক্ষণ দেখে তারপর তিনি বাসুদেবকে বললেন।

Verse 31

गरुड उवाच । नैतच्चित्रं तपो यच्च क्रियते सुमहत्तरम् । यथा च दीयते दानं यच्च तत्रास्ति चाद्भुतम् । तथा च क्रियते युद्धं संग्रामे युद्धशालिभिः

গরুড় বললেন—মহাতপস্যা করা আশ্চর্য নয়, দান দেওয়াও নয়, যদিও তা বিস্ময়কর। তেমনি রণক্ষেত্রে যুদ্ধবিদ্যায় পারদর্শী বীরেরাও যুদ্ধ করে।

Verse 32

नाश्चर्यं चित्रमेतच्च ब्रह्मचर्यं तदद्भुतम् । विशेषाद्यौवनावस्थां संप्राप्य पुरुषोत्तम

এটাই প্রকৃত বিস্ময় নয়। ব্রহ্মচর্য—ইন্দ্রিয়সংযমসহ পবিত্র সংযম—সেটাই আশ্চর্য, বিশেষত যৌবনে পৌঁছে, হে পুরুষোত্তম।

Verse 33

विशेषेण च नारीभिरत्र न श्रद्दधाम्यहम् । अवश्यं यौवनस्थेन तिर्यग्योनिगतेन च

আর এ বিষয়ে, বিশেষ করে নারীদের ক্ষেত্রে, আমার বিশ্বাস হয় না। কারণ যৌবনে অবস্থানকারী—এমনকি তির্যক্-যোনিতে জন্মানোও—অবশ্যই কামবেগে প্রেরিত হয়।

Verse 34

विकारः खलु कर्तव्यो नाधि काराय यौवनम् । यदि न प्राप्नुवंत्येताः पुरुषं योषितः क्वचित्

যৌবনে বিকার ও চঞ্চলতা স্বভাবতই জাগে; তা সংযমের উপযুক্ততা নয়। যদি এই নারীরা কোথাও পুরুষকে না পায়, তবে তাদের কাম আরও বৃদ্ধি পায়।

Verse 35

अन्योन्यं मैथुनं चक्रुः कामबाणप्रपीडिताः । कुष्ठिनं व्याधितं वापि स्थविरं व्यंगमेव च । अप्येताः पुरुषाभावे मन्यंते पंचसायकम्

কামদেবের বাণে পীড়িত হয়ে তারা পরস্পরেও মৈথুন করে; অথবা কুষ্ঠরোগী, রোগাক্রান্ত, বৃদ্ধ, এমনকি পঙ্গুর সঙ্গেও। উপযুক্ত পুরুষ না থাকলেও তারা পঞ্চসায়ক কামকে অপ্রতিরোধ্য মনে করে।

Verse 36

नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः । नांतकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना

অগ্নি কখনও কাঠে তৃপ্ত হয় না, মহাসমুদ্রও নদীতে তৃপ্ত হয় না। মৃত্যু জীবসমূহে তৃপ্ত হয় না—তেমনি সুন্দরী নারীও পুরুষে তৃপ্ত হয় না।

Verse 37

न परत्र भयादेता मर्यादां विदधुः स्त्रियः । मुक्त्वा भूपभयं चैकमथवा गुरुजं भयम्

নারীরা পরলোকের ভয়ে আচরণের সীমা স্থির করে না; তারা কেবল রাজার দণ্ডভয়ে—অথবা গুরুজন ও বৃদ্ধদের ভয়ে—সেই নিয়ম-সীমা স্থাপন করে।

Verse 38

सूत उवाच । एवं तस्य वचः श्रुत्वा शांडिली ब्रह्मचारिणी । मौनव्रतधराऽप्येवं हृदि कोपं दधार सा

সূত বললেন—সে কথা শুনে ব্রহ্মচারিণী শাণ্ডিলী, মৌনব্রত পালন করলেও, হৃদয়ে ক্রোধ ধারণ করল।

Verse 39

एतस्मिन्नंतरे तस्य पक्षिनाथस्य तत्क्षणात् । उभौ पक्षौ गतौ नाशं रुण्डाकारोऽत्र सोऽभवत्

এই অন্তরে, সেই মুহূর্তেই পক্ষিনাথের উভয় ডানা নষ্ট হয়ে গেল; সে এখানে ধড়সদৃশ, ডানাহীন ও বিকল হয়ে পড়ল।

Verse 40

मांसपिंडमयो रौद्रः सर्वरोगविवर्जितः । अशक्तश्च तथा गन्तुं पदमात्रमपि क्वचित्

সে মাংসপিণ্ডসদৃশ ভয়ংকর রূপে, সর্বরোগমুক্ত ছিল; তবু সে অক্ষম হয়ে পড়ল—কোথাও এক পা-ও এগোতে পারল না।