Adhyaya 272

Verse 1

ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तमीशानस्य महीपतेः । ईश्वरेण पुरा दत्तमायुर्यावत्स्ववासरम्

ঋষিরা বললেন—হে সূত! আপনি ঈশান নামক মহীপতির বিষয়ে যা বলেছেন—যে ঈশ্বর পূর্বে তাঁকে নিজের ‘দিবস’-পর্যন্ত আয়ু দান করেছিলেন—তা আরও বিস্তারে বলুন।

Verse 2

किंप्रमाणं भवेत्तस्य दिवसस्य ब्रवीहि नः । सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि प्रमाणं दिवसस्य तु

সেই ‘দিবস’-এর পরিমাপ কত? আমাদের বলুন। সূত বললেন—আমি আপনাদের কাছে সেই দিবসের যথার্থ পরিমাপ বর্ণনা করব।

Verse 3

माहेश्वरस्य विप्रेन्द्राः श्रूयतां गदतः स्फुटम् । निमेषस्य चतुर्भागस्त्रुटिः स्यात्तद्द्वयं लवः

হে ব্রাহ্মণশ্রেষ্ঠগণ, মাহেশ্বরের কালমান আমার বাক্য থেকে স্পষ্ট করে শোনো। নিমেষের চতুর্থাংশ ‘ত্রুটি’, আর দুই ত্রুটি মিলেই ‘লব’ নামে পরিচিত।

Verse 4

लवद्वयं यवः प्रोक्तः काष्ठा ते दश पंच च । त्रिंशत्काष्ठाः कलामाहुः क्षणस्त्रिंशत्कलो मतः

দুই লবকে ‘যব’ বলা হয়; আর এমন পনেরো যব মিলে এক ‘কাষ্ঠা’। ত্রিশ কাষ্ঠাকে ‘কলা’ বলে, এবং ত্রিশ কলাই ‘ক্ষণ’ বলে মানা হয়।

Verse 5

क्षणैः षष्ट्या पलं प्रोक्तं षष्ट्या तेषां च नाडिका । नाडिकाद्वितयेनैव मुहूर्तं परिकीर्तितम्

ষাট ক্ষণকে ‘পল’ বলা হয়; আর এমন ষাট পল মিলে এক ‘নাড়িকা’। দুই নাড়িকাতেই ‘মুহূর্ত’ নির্ধারিত হয়।

Verse 6

त्रिंशन्मुहूर्त्तमुद्दिष्टमहोरात्रं मनीषिभिः । मासस्त्रिंशदहोरात्रैद्वौ द्वौ मासावृतुं विदुः

মনীষীরা বলেছেন, এক অহোরাত্রে ত্রিশ মুহূর্ত থাকে। এমন ত্রিশ অহোরাত্রে এক মাস, আর দুই মাস মিলেই এক ঋতু বলে গণ্য।

Verse 7

ऋतुत्रयं चाप्ययनमयने द्वे तु वत्सरम् । मानुषाणां हि सर्वेषां स एव परिकीर्तितः

তিন ঋতুতে এক ‘অয়ন’ হয়, আর দুই অয়নে এক ‘বৎসর’ (বর্ষ) গঠিত। এটাই সকল মানুষের জন্য ঘোষিত গণনা।

Verse 8

स देवानामहोरात्रं पुराणज्ञाः प्रचक्षते । अयनं चोत्तरं शुक्लं यद्देवानां दिनं च तत् । यद्दक्षिणं तु सा रात्रिः शुभकर्मविगर्हिता

পুরাণজ্ঞেরা এই বার্ষিক চক্রকে দেবতাদের অহোরাত্র বলেন। শ্বেত উত্তরায়ণ দেবতাদের দিন, আর দক্ষিণায়ণ তাঁদের রাত্রি—শুভ কর্মের জন্য নিন্দিত কাল।

Verse 9

यथा सुप्तो न गृह्णाति किंचिद्भोगादिकं नरः । तथा देवाश्च यज्ञांशान्न गृह्णन्ति कथं चन

যেমন ঘুমন্ত মানুষ ভোগাদি কিছুই সত্যভাবে গ্রহণ করে না, তেমনই যথাযথ যোগ্যতা বা সচেতনতা না থাকলে দেবতারাও কোনোভাবেই যজ্ঞাংশ গ্রহণ করেন না।

Verse 10

अनेनैव तु मानेन मानवेन द्विजोत्तमाः । लक्षैः सप्तदशाख्यैस्तु वत्सराणां प्रकीर्तितम्

এই মানবীয় সময়মান অনুসারেই, হে দ্বিজোত্তমগণ, বছরের সংখ্যা সতেরো লক্ষ বলে ঘোষিত হয়েছে।

Verse 11

अष्टाविंशत्सहस्रैस्तु वत्सराणां कृतं युगम् । तस्मिञ्छ्वेतोऽभवद्विष्णुर्भगवान्यो जगद्गुरुः

আটাশ হাজার বছরের ছিল কৃতযুগ। সেই যুগে জগদ্গুরু ভগবান বিষ্ণু শ্বেত (দীপ্তিময়) রূপে প্রকাশিত ছিলেন।

Verse 12

लोकाः पापविनिर्मुक्ताः शांता दांता जितेन्द्रियाः । दीर्घायुषस्तथा सर्वे सदैव तपसि स्थिताः

লোকেরা পাপমুক্ত, শান্ত, সংযত ও ইন্দ্রিয়জয়ী ছিল। সকলেই দীর্ঘায়ু ছিল এবং সর্বদা তপস্যায় প্রতিষ্ঠিত থাকত।

Verse 13

यो यथा जन्म चाप्नोति तथा स म्रियते नरः । न पुत्रसंभवो मृत्युर्वीक्ष्यते जनकैः क्वचित्

মানুষ যেমন জন্ম লাভ করে, তেমনই তার মৃত্যু হয়; আর জনকদের দৃষ্টিতে কোথাও প্রসবজনিত মৃত্যু দেখা যায় না।

Verse 14

कामः क्रोधस्तथा लोभो दंभो मत्सर एव च । न जायते नृणां तत्र युगे तु द्विजसत्तमाः

হে দ্বিজশ্রেষ্ঠ! সেই যুগে মানুষের মধ্যে কাম, ক্রোধ, লোভ, দম্ভ ও মাত্সর্য জন্মায় না।

Verse 15

ततस्त्रेतायुगं भावि द्वितीयं मुनिसत्तमाः । पादेनैकेन पापं तु रौद्रं धर्मे तदाविशत्

তারপর, হে মুনিশ্রেষ্ঠগণ, দ্বিতীয় যুগ ত্রেতা এল; তখন ধর্মে এক পাদ (চতুর্থাংশ) পরিমাণে ভয়ংকর পাপ প্রবেশ করল।

Verse 16

ततो रक्तत्वमभ्येति भगवान्मधुसूदनः । पापांशेऽपि च संप्राप्ते सस्पर्द्धो जायते जनः

তারপর ভগবান মধুসূদন রক্তিম (দীপ্ত) রূপ ধারণ করেন; আর পাপের অংশমাত্র উপস্থিত হলেই মানুষ স্পর্ধা-সহ (প্রতিদ্বন্দ্বিতায়) জন্মায়।

Verse 17

स्वर्गमार्गकृते सर्वे चक्रुर्यज्ञांस्ततः परम् । अग्निष्टोमादिकांस्तत्र बहुहोमादिकांस्तथा

তখন স্বর্গপথ লাভের জন্য সকলে যজ্ঞ করল—সেখানে অগ্নিষ্টোম প্রভৃতি এবং বহু হোমযুক্ত অন্যান্য যজ্ঞও।

Verse 19

देवलोकांस्ततो यांति मूलाद्यावच्चतुर्दश । ब्रह्मलोकस्य पर्यंतं स्वकीयैर्य ज्ञकर्मभिः

নিজ নিজ যজ্ঞকর্মের পুণ্যে তারা তখন দেবলোকসমূহে গমন করে—মূলভূমি থেকে ঊর্ধ্বে চতুর্দশ ভুবন অতিক্রম করে ব্রহ্মলোক পর্যন্ত পৌঁছে।

Verse 20

जनके विद्यमाने च स्व ल्पदोषाः प्रकीर्तिताः । कामक्रोधादयो ये च भवंति न भवंति च

জনকসম রাজা বিদ্যমান থাকলে কেবল সামান্য দোষই উচ্চারিত হয়; আর কাম-ক্রোধাদি বিকার উঠলেও প্রকৃতপক্ষে দৃঢ়ভাবে প্রতিষ্ঠিত হয় না।

Verse 21

एकया वेलया तत्र वापितं सस्यमुत्तमम् । सप्तवारान्प्रगृह्णंति वैश्याः कृषिपरायणाः

সেখানে এক ঋতুতেই বপন করা উৎকৃষ্ট শস্য সাতবার সংগ্রহ করা হয়; কৃষিনিষ্ঠ বৈশ্যরা তা বারবার কেটে তোলে।

Verse 22

सर्वा घटस्रवा गावो महिष्यश्च चतुर्गुणाः । प्रयच्छंति तथा क्षीरमुष्ट्र्यस्तासां चतुर्गुणम्

সব গাভী ঘটভরা দুধ দেয়; মহিষী চারগুণ দেয়; আর উষ্ট্রী তাদেরও চারগুণ দুধ প্রদান করে।

Verse 23

अजाविकास्तथा पादं नार्यः सर्वास्तथैव च । वेदाध्ययनसंपन्नाः प्रतिग्रहविवर्जिताः । शापानुग्रहकृत्येषु समर्थाः संभवंति च

তদ্রূপ ছাগল ও ভেড়াও পূর্ণ ফল দেয়, এবং সকল নারীও তেমনই। বেদাধ্যয়নে সমৃদ্ধ, প্রতিগ্রহবর্জিত জনেরা শাপ ও অনুগ্রহ প্রদানের কর্মেও সক্ষম হয়।

Verse 24

क्षत्रियाः क्षात्रधर्मेण पालयंति वसुंधराम् । न तत्र दृश्यते चौरो न च जारः कथंचन । स्वधर्मनिरताः सर्वे वर्णाश्चैव व्यवस्थिताः

ক্ষত্রিয়েরা ক্ষাত্রধর্ম অনুসারে পৃথিবীকে রক্ষা করে। সেখানে কোনো চোর দেখা যায় না, কোনো ব্যভিচারীও নয়। সকলেই নিজ নিজ ধর্মে নিবিষ্ট থাকে, আর বর্ণব্যবস্থা সুপ্রতিষ্ঠিত থাকে।

Verse 25

तच्च द्वादशभिर्लक्षैर्वत्सराणां प्रकीर्तितम् । षण्णवत्या सहस्रैस्तु द्वितीयं युगमुत्तमम्

সেই (প্রথম যুগ) বারো লক্ষ বছরের বলে কীর্তিত হয়েছে; আর ছিয়ানব্বই হাজার (অধিক) সহ দ্বিতীয় উৎকৃষ্ট যুগ বর্ণিত।

Verse 26

ततश्च द्वापरं भावि तृतीयं द्विजसत्तमाः । द्वौ पादौ तत्र पापस्य द्वौ च धर्मस्य संस्थितौ । भगवान्वासुदेवश्च कपिलस्तत्र जायते

এর পরে, হে দ্বিজশ্রেষ্ঠগণ, তৃতীয় যুগ দ্বাপর আসে। সেখানে পাপের দুই পাদ এবং ধর্মেরও দুই পাদ স্থিত থাকে। সেই যুগে ভগবান বাসুদেব এবং কপিলও জন্মগ্রহণ করেন।

Verse 27

तच्चाष्टलक्षमानेन वत्सराणां प्रकीर्तितम् । चतुःषष्टिभिरन्यैस्तु सहस्राणां द्विजोत्तमाः

সেই (দ্বাপর যুগ) আট লক্ষ বছরের বলে কীর্তিত; এবং তার সঙ্গে আরও চৌষট্টি হাজার (অধিক), হে দ্বিজোত্তমগণ।

Verse 28

कामः क्रोधस्तथा लोभो दंभो मत्सर एव च । षडेते तत्र जायंते ईर्ष्या चैव तु सप्तमी

কাম, ক্রোধ, লোভ, দম্ভ ও মৎসর—এই ছয়টি সেখানে জন্মায়; আর ঈর্ষা হয় সপ্তম।

Verse 29

अथ संसेवितास्तैस्तु मानवाश्च परस्परम् । विरुद्धांश्च प्रकुर्वंति नाप्नुवंति यथा दिवम्

তখন সেই দোষগুলির প্রভাবে মানুষ পরস্পরের বিরুদ্ধে দাঁড়ায়, বিবাদ সৃষ্টি করে; তাই তারা যথোচিতভাবে স্বর্গ লাভ করতে পারে না।

Verse 30

केचित्तत्रापि जायंते शांता दांता जितेंद्रियाः । न सर्वेऽपि द्विजश्रेष्ठा यतोऽर्द्धं पातकस्य तु

সেই যুগেও কেউ কেউ শান্ত, সংযমী ও জিতেন্দ্রিয় হয়ে জন্মায়; কিন্তু সকলেই—এমনকি শ্রেষ্ঠ দ্বিজরাও—তেমন নয়, কারণ পাপের অর্ধাংশ তখনও অবশিষ্ট থাকে।

Verse 31

ततः कलियुगं प्रोक्तं चतुर्थं च सुदारुणम् । एकपादो वृषो यत्र पापं पादैस्त्रिभिः स्थितम्

এরপর ঘোষিত হয় চতুর্থ, অতিশয় ভয়ংকর কলিযুগ; যেখানে ধর্মরূপী বৃষ এক পায়ে দাঁড়ায়, আর পাপ তিন পায়ে প্রতিষ্ঠিত থাকে।

Verse 32

कृष्णत्वं याति देवोऽपि तत्र चैव चतुर्भुजः । एक पादोऽपि धर्मस्य यावत्तावत्प्रवर्तते

সেখানে চতুর্ভুজ ভগবানও কৃষ্ণত্ব—অন্ধকারময় রূপ—ধারণ করেন; আর ধর্মের একমাত্র পাদও যতক্ষণ পারে ততক্ষণই প্রবৃত্ত থাকে।

Verse 33

पश्चान्नाशं समभ्येति यावत्तावच्छनैःशनैः । प्रमाणं तस्य निर्दिष्टं लक्षाश्चत्वार एव हि

তারপর তা ধীরে ধীরে, অল্প অল্প করে, বিনাশের দিকে অগ্রসর হয়; তার পরিমাপ নির্দিষ্ট করা হয়েছে—ঠিক চার লক্ষ।

Verse 34

द्वात्रिंशच्च सहस्राणि युगस्यैवांतिमस्य च । कलिना तत्र संपृष्टा मर्त्याः सर्वे परस्परम्

সেই অন্তিম যুগেরও বত্রিশ সহস্র (বৎসর) হয়। সেখানে কলির স্পর্শে সকল মর্ত্য পরস্পরকে পীড়িত করে, সর্বদা ক্লিষ্ট থাকে।

Verse 36

विबुधैस्ते प्रवर्तंते रागद्वेषपरायणाः । यस्ययस्य गृहे वित्तं तथा नार्यो मनोरमाः

তারা ‘বিদ্বান’দের দ্বারাও প্রবর্তিত হয় এবং রাগ-দ্বেষেই আসক্ত থাকে। যে যে গৃহে ধন আছে, সেখানেই মনোহরা নারীর প্রতি লালসা জাগে।

Verse 37

लोकद्वयविनाशः स्याद्यतश्चेतो न शुध्यति । प्रावृट्कालेऽपि संप्राप्ते दुर्भिक्षेण प्रपीडिताः

চিত্ত শুদ্ধ না হওয়ায় ইহলোক ও পরলোক—উভয়েরই বিনাশ ঘটে। বর্ষাকাল উপস্থিত হলেও লোকেরা দুর্ভিক্ষে ভীষণভাবে পীড়িত থাকে।

Verse 38

भ्रमंति च कलौ लोका गगनासक्तदृष्टयः । जानाति चापि तनयः पिता चेन्निधनं व्रजेत्

কলিযুগে লোকেরা আকাশে আসক্ত দৃষ্টিতে (অস্থিরচিত্তে) ঘুরে বেড়ায়। আর পিতা যদি মৃত্যুমুখে যায়, পুত্রও মনে মনে আগেই তা ভেবে রাখে।

Verse 39

ततोहं गृहपो भूयां बांधवो ह्यपि बांधवम् । स्नुषापि वेत्ति चित्तेन यदि श्वश्रूः क्षयं व्रजेत्

তখন মনে ওঠে—‘আমি গৃহস্বামী হব।’ আর আত্মীয়ও আত্মীয়ের বিরুদ্ধে কুটিল চিন্তা করে। শাশুড়ি যদি দেহত্যাগ করেন, পুত্রবধূও অন্তরে তা জেনে (পরিকল্পনা) রাখে।

Verse 40

मम स्याद्गृह ऐश्वर्यं तत्सर्वं नान्यथा व्रजेत् । काव्यैरुपहता वेदाः पुत्रा जामातृकैस्तथा

“আমার গৃহের ঐশ্বর্য আমারই হোক; তা অন্য পথে না যাক”—এই বাসনা জাগে। কেবল কাব্য-প্রদর্শনে বেদ আহত হয়, আর পুত্রেরাও জামাতা ও সংসারবন্ধনে বিচলিত হয়।

Verse 41

शालकैर्बांधवाश्चैव ह्यसतीभिः कुलस्त्रियः । शूद्रास्तपस्विनश्चैव शूद्रा धर्मस्य सूचकाः

কলিযুগে কুলবধূরা শালক ও আত্মীয়স্বজন এবং অসতী সঙ্গের দ্বারা পরিবেষ্টিত হয়। শূদ্ররা তপস্বীর বেশ ধারণ করে, আর ‘ধর্ম’ কী—তার নির্দেশক ও নির্ণায়কও শূদ্রই হয়ে ওঠে।

Verse 42

ब्राह्मणानां ततः शूद्रा उपदेशं वदंति च । अल्पोदकास्तथा मेघा अल्पसस्या च मेदिनी

তখন শূদ্ররা ব্রাহ্মণদেরও উপদেশ দিতে শুরু করবে। মেঘে জল কম থাকবে, আর পৃথিবীতে শস্যফলনও অল্প হবে।

Verse 43

अल्पक्षीरास्तथा गावः क्षीरे सर्पिस्तथाऽल्पकम् । सर्वभक्षास्तथा विप्रा नृपा निष्करुणास्ततः । कृष्या लज्जंति वैश्याश्च शूद्रा ब्राह्मणप्रेषकाः

গাভী অল্প দুধ দেবে, আর দুধ থেকেও ঘি কম হবে। ব্রাহ্মণরা সর্বভক্ষী হয়ে উঠবে; রাজারা নির্দয় হবে। বৈশ্যরা কৃষিকর্মে লজ্জা বোধ করবে, আর শূদ্ররা ব্রাহ্মণদের আদেশ দিয়ে পাঠাবে।

Verse 44

हेतुवादरता ये च भंडंविद्यापराश्च ये । तेते स्युर्भूमिपालस्य सदाऽभीष्टाः कलौ युगे

যারা হেতুবাদ ও বিতর্কে আসক্ত, আর যারা ভাঁড়ামি-বিদ্যা ও প্রদর্শনী জ্ঞানে মগ্ন—কলিযুগে তারা সর্বদা শাসকদের প্রিয় হবে।

Verse 45

श्वःश्वःपापीयदिवसाः पृथिवी गतयौवना । अतिक्रांत शुभाः कालाः पर्युपस्थितदारुणाः

দিনে দিনে কাল আরও পাপময় হয়ে উঠছে; পৃথিবী তার যৌবনশক্তি হারিয়েছে। শুভ সময় অতিক্রান্ত, আর ভয়ংকর সময় নিকটে এসে দাঁড়িয়েছে।

Verse 46

यथायथा युगं भावि वृद्धिं यांति स्त्रियो नराः । तथातथा प्रयांति स्म लघुतां जंतुभिः सह

যেমন যেমন আগত যুগ অগ্রসর হয়, তেমন তেমন নারী-পুরুষ (সাংসারিক বৃদ্ধিতে) বৃদ্ধি পায়; কিন্তু তেমনি অন্যান্য জীবের সঙ্গে তারা তুচ্ছতা ও ক্ষুদ্রচিত্ততায় নেমে যায়।

Verse 47

द्वादशमे चैव कन्या स्याद्भर्तृसंयुता

দ্বাদশ বছরে কন্যা স্বামীর সঙ্গে যুক্ত হয়ে যাবে।

Verse 48

ततः षोडशमे वर्षे नराः पलितयौवनाः । शौचाचारपरित्यक्ता निजकार्यपरास्तथा

তারপর ষোড়শ বছরে পুরুষেরা যৌবনেই পক্বকেশী বৃদ্ধের মতো দেখাবে। শৌচ ও সদাচার ত্যাগ করে তারা কেবল নিজের কাজেই আসক্ত থাকবে।

Verse 49

भविष्यंति युगस्यांते नराः अंगुष्ठमात्रकाः । गृहं च तेऽथ कुर्वंति बिलैराखुसमुद्भवैः

যুগান্তে মানুষ অঙ্গুষ্ঠমাত্র হয়ে যাবে। তখন তারা ইঁদুরের উৎপন্ন গর্তগুলোকেই গৃহরূপে নির্মাণ করবে।

Verse 52

पश्चात्कृतयुगं भावि भूयोऽपि द्विजसत्तमाः

তারপর, হে দ্বিজশ্রেষ্ঠগণ, কৃতযুগ আবারও পুনরায় আগমন করবে।

Verse 53

एवं युगसहस्रेण संप्राप्तेन ततः परम् । ब्रह्मणो दिवसं भावि रात्रिश्चैव ततः परम्

এইভাবে যখন সহস্র যুগচক্র সম্পূর্ণ হয়, তখন ব্রহ্মার দিবস আসে; এবং তার পর ক্রমে তাঁর রাত্রিও আসে।

Verse 54

ततश्चानेन मानेन षष्ट्या युक्तैस्त्रिभिः शतैः । ब्रह्मणो वत्सरं भावि केशवस्य च तद्दिनम्

তারপর এই মান অনুসারে, ষাটসহ তিন শত (অর্থাৎ ৩৬০) দিন ব্রহ্মার এক বর্ষ; আর সেই একই কাল কেশবের এক দিবস বলে গণ্য।

Verse 55

आत्मीये जीविते ब्रह्म यावद्वर्षशतं स्थितः । केशवोऽपि स्वमानेन वर्षाणां जीविते शतम्

নিজস্ব জীবনমান অনুসারে ব্রহ্মা শতবর্ষ স্থিত থাকেন; কেশবও তাঁর নিজ মানে শতবর্ষের আয়ু ধারণ করেন।

Verse 56

वर्षेण वासुदेवस्य दिनं माहेश्वरं भवेत् । निजमानेन सोप्यत्र याव द्वर्षशतं स्थितः

বাসুদেবের এক বর্ষে ‘মাহেশ্বর দিবস’ হয়; এবং তিনিও নিজ মান অনুসারে এখানে শতবর্ষ স্থিত থাকেন।

Verse 57

ततः शक्तिस्वरूपः स्यात्सोऽक्षयी कीर्त्यते यतः । सदाशिवस्य निःश्वासः शैवं वर्षशतं भवेत् । उच्छ्वासस्तु पुनस्तस्य शक्तिरूपेण संस्थितः

তদনন্তর সে শক্তিস্বরূপ হয়; তাই তাঁকে ‘অক্ষয়া’ বলা হয়। সদাশিবের এক নিঃশ্বাসকে শত শৈব-বৎসর বলা হয়েছে; আর তাঁর উচ্ছ্বাস পুনরায় শক্তিরূপে প্রতিষ্ঠিত থাকে।

Verse 58

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं शिवशक्तिसमुद्भवम् । यावदायुः प्रमाणं च मानुषाढ्यं च यद्भवेत्

সূত বললেন—শিব-শক্তি থেকে উদ্ভূত এই সমস্ত বিষয় আমি তোমাদের সম্পূর্ণভাবে ব্যাখ্যা করেছি—আয়ুর পরিমাপ এবং মানুষের ঐশ্বর্য ও ভাগ্য-নির্ধারণ সম্পর্কিত যা কিছু আছে।

Verse 59

भवद्भिः शांकरं पृष्टो द्विजा अस्मि दिनं पुरा । मया पुनस्तु सर्वेषां मर्त्यादीनां तु कीर्तितम्

হে দ্বিজগণ, তোমরা পূর্বে আমাকে শঙ্করের দিনের বিষয়ে জিজ্ঞাসা করেছিলে; আর এখন আমি মর্ত্যাদি সকল জীবের গণনাও বর্ণনা করেছি।

Verse 91

एवं जाते ततो लोके ब्राह्मणो हरिपिंगलः । कल्किगोत्रसमुत्पन्नस्तान्सर्वा न्सूदयेत्ततः

যখন জগতে এভাবে ঘটনা ঘটে, তখন কল্কি-গোত্রে জন্ম নেওয়া হরিপিঙ্গল নামে এক ব্রাহ্মণ তাদের সকলকে সংহার করে।

Verse 272

इति श्रीस्कांदे महापुराण एका शीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये युगस्वरूपवर्णनंनाम द्विसप्तत्युत्तरद्विशततमोअध्यायः

এইভাবে শ্রীস্কন্দ মহাপুরাণের একাশীতি-সাহস্রী সংহিতার ষষ্ঠ নাগরখণ্ডের হাটকেশ্বর-ক্ষেত্রমাহাত্ম্যে ‘যুগস্বরূপ-বর্ণন’ নামক দুই শত বাহাত্তরতম অধ্যায় সমাপ্ত হল।