Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 149

Devanagari script

बालमण्डनके तीर्थे मयैतल्लिंगमुत्तमम् । चतुर्वक्त्र समादेशाच्चतुर्वक्त्रं प्रतिष्ठितम्

Transliteration

bālamaṇḍanake tīrthe mayaitalliṃgamuttamam | caturvaktra samādeśāccaturvaktraṃ pratiṣṭhitam

Translation

বালমণ্ডনক তীর্থে আমি এই শ্রেষ্ঠ লিঙ্গ প্রতিষ্ঠা করেছি; চতুর্মুখ (ব্রহ্মা)-এর আদেশে এটি ‘চতুর্বক্ত্র’ নামে প্রতিষ্ঠিত হল।

Word by Word

• बालमण्डनके: at/in Bālamaṇḍanaka (place)
• बालमण्डनके: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: बालमण्डनक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (अधिकरण), एकवचनम्; स्थानवाचक-नाम

• तीर्थे: in the sacred ford/pilgrimage place
• तीर्थे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्

• मया: by me
• मया: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, तृतीया-विभक्तिः (करण), एकवचनम्

• एतत्: this
• एतत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्

• लिङ्गम्: liṅga (emblem)
• लिङ्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लिङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• उत्तमम्: excellent, supreme
• उत्तमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (लिङ्गस्य)

• चतुर्वक्त्र: four-faced (Brahmā)
• चतुर्वक्त्र: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Adjective
• Root: चतुर् (संख्या-प्रातिपदिक) + वक्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: समासः (तत्पुरुषः: चतुर्णां वक्त्राणि यस्य/यत्), नपुंसकलिङ्गे, पञ्चमी-एकवचनम् (समादेशात् इत्यत्र हेतौ)

• समादेशात्: from the command/instruction
• समादेशात्: Hetu/Apadana (Cause/Source/हेतु/अपादान)
• Type: Noun
• Root: समादेश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः (अपादान/हेतु), एकवचनम्

• चतुर्वक्त्रम्: four-faced
• चतुर्वक्त्रम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चतुर् (संख्या-प्रातिपदिक) + वक्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: समासः (तत्पुरुषः), नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (लिङ्गस्य)

• प्रतिष्ठितम्: was स्थापित/installed
• प्रतिष्ठितम्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्रति-स्था (धातु) → प्रतिष्ठित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (क्त-प्रत्ययः), नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-एकवचनम्; कर्मणि प्रयोगः (स्थापितम्/प्रतिष्ठापितम्)

Speaker

Unspecified (deduced: narrator recounting the origin/installation of the liṅga at the tīrtha)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Bālamaṇḍanaka-tīrtha

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: sad-dvija and assembled viprendras

Visual Art Cues

Scene: Indra (or the installer) performs liṅga-pratiṣṭhā at the river-ford; Brahmā (four-faced) appears or is symbolically invoked; the liṅga bears four faces or is associated with four directions.

Characters & Entities

• Brahmā (Caturvaktra)
• Liṅga (Caturvaktra)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha becomes especially potent through divine sanction and consecration of a liṅga, making worship there a direct encounter with Śiva’s presence.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Bālamaṇḍanaka tīrtha, where the ‘Caturvaktra’ liṅga is said to be established.

What ritualistic prescription is mentioned?

Liṅga-pratiṣṭhā (installation/consecration) is referenced as the foundational sacred act associated with the site.