Adhyaya 164

Verse 1

सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे पुष्पः प्रहृष्टेनान्तरात्मना । चंडशर्मगृहं गत्वा दिष्ट्यादिष्ट्येति चाब्रवीत्

সূত বললেন—এই অন্তরে পুষ্প আনন্দে উচ্ছ্বসিত অন্তরে চণ্ডশর্মার গৃহে গিয়ে বলল—“দিষ্টি! দিষ্টি!”

Verse 2

विवर्णवदनं दृष्ट्वा वाष्पपूर्णेक्षणं तदा । बान्धवैः सहितं सर्वैर्दारैर्भृत्यैस्तथा सुतैः

তখন তাকে বিবর্ণ মুখ ও অশ্রুপূর্ণ নয়নে দেখে—সে সকল আত্মীয়স্বজন, স্ত্রী, ভৃত্য ও পুত্রদের সঙ্গে পরিবেষ্টিত ছিল—

Verse 3

पुष्प उवाच । तवार्थे च मया सूर्यः कायत्यागेन तोषितः । पतितत्त्वं न ते काये तत्प्रसादाद्भविष्यति

পুষ্প বলল—তোমার জন্য আমি দেহত্যাগ দ্বারা সূর্যদেবকে সন্তুষ্ট করেছি। তাঁর প্রসাদে তোমার দেহে পতিত বা বিনষ্ট অবস্থা হবে না।

Verse 4

तव पुत्राश्च पौत्राश्च ये भविष्यंति वंशजाः । नागराणां च ते सर्वे भविष्यंति गुणाधिकाः

তোমার পুত্র, পৌত্র এবং ভবিষ্যৎ সকল বংশধর—তাঁরা সকলেই নাগর হয়ে উৎকৃষ্ট গুণে সমৃদ্ধ হবে।

Verse 5

तस्मादुत्तिष्ठ गच्छामो नदीं पुण्यां सरस्वतीम् । तस्यास्तटे निवासाय कृत्वा चैवाश्रमं द्विज

অতএব ওঠো; চলো আমরা পুণ্য সরস্বতী নদীর কাছে যাই। হে দ্বিজ, তার তীরে বাসের জন্য একটি আশ্রম স্থাপন করো।

Verse 6

त्वया सह वसिष्यामि अहमेव न संशयः । अस्ति मे विपुलं वित्तं ये चान्ये तेऽनुयायिनः

আমি নিজেই তোমার সঙ্গে বাস করব—এতে কোনো সন্দেহ নেই। আমার বিপুল ধন আছে, আর অন্য যারা আছে তারাও তোমার অনুচর-সেবক।

Verse 7

तान्सर्वान्पोषयिष्यामि त्यज्यतां मानसो ज्वरः । तच्छ्रुत्वा चण्डशर्मा तु पुत्रैर्बंधुभिरन्वितः

“আমি তাদের সকলকে পালন-পোষণ করব; মনের জ্বর ত্যাগ করো।” এ কথা শুনে চণ্ডশর্মা পুত্র ও আত্মীয়স্বজনসহ (অগ্রসর হল)।

Verse 8

सरस्वतीं समुद्दिश्य निष्क्रांतो नगरात्ततः । स्थानं प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्य सुदुःखितः

তখন সরস্বতীকে উদ্দেশ করে সে নগর থেকে বেরিয়ে পড়ল। গভীর দুঃখে সে পবিত্র স্থানের প্রদক্ষিণ করে প্রণাম করল।

Verse 9

बाष्पपूर्णेक्षणो दीन उत्तराभिमुखो ययौ । पुष्पेण सहितश्चैव मुहुर्मुहुः प्रबोधितः

চোখ অশ্রুপূর্ণ, দীন হয়ে সে উত্তরমুখে চলল। আর পুষ্প তার সঙ্গে ছিল; সে বারবার তাকে উদ্দীপিত করে জাগিয়ে তুলছিল।

Verse 10

ततः सरस्वतीं प्राप्य पुण्यां शीतजलां नदीम् । सेवितां मुनिसंघैस्तां लोलकल्लोलमालिनीम्

তারপর সে পুণ্যময়, শীতল জলের সরস্বতী নদীতে পৌঁছাল—যাকে মুনিসঙ্ঘ সেবা করেন, আর যা চঞ্চল ঢেউয়ের মালায় শোভিত।

Verse 11

तस्या दक्षिणकूले स निवासमकरोत्तदा । पुष्पस्य मतिमास्थाय बन्धुभिः सकलैर्वृतः

তার দক্ষিণ তীরে তিনি তখন বাস স্থাপন করলেন; পুষ্পের পরামর্শ গ্রহণ করে, সকল আত্মীয়স্বজন দ্বারা পরিবৃত হলেন।

Verse 12

तस्यासीन्नगरस्थस्य प्रतिज्ञा चण्डशर्मणः । सप्तविंशति भिर्लिंगैर्दृष्टैभोक्ष्याम्यहं सदा

নগরে বসবাসকারী চণ্ডশর্মার এই প্রতিজ্ঞা ছিল—“সাতাশটি লিঙ্গ দর্শন না করে আমি কখনও আহার করব না।”

Verse 13

तां च संस्मरतस्तस्य प्रतिज्ञां पूर्वसंचिताम् । हृदयं दह्यते तस्य दिवानक्तं द्विजोत्तमाः

পূর্বে সঞ্চিত সেই প্রতিজ্ঞা স্মরণ করতেই তার হৃদয় দিনরাত দগ্ধ হতে লাগল, হে দ্বিজশ্রেষ্ঠগণ।

Verse 14

स च स्नात्वा सरस्वत्यां शुचिर्भूत्वा समाहितः । षडक्षरस्य मन्त्रस्य जपं चक्रे पृथक्पृथक्

তিনি সরস্বতীতে স্নান করে শুচি ও সমাহিত হয়ে ষড়াক্ষর মন্ত্রের জপ করলেন—প্রতিটি জপ পৃথকভাবে স্পষ্ট করে।

Verse 15

नाम चोच्चार्य लिंगस्य नमस्कारान्तमादधे । कर्दमेन द्विजश्रेष्ठाः पंचांगुलशतेन च

লিঙ্গের নাম উচ্চারণ করে তিনি শেষে নমস্কার করলেন; আর হে দ্বিজশ্রেষ্ঠগণ, পঞ্চাঙ্গুল পরিমাপের শতক পরিমাণ কাদামাটি গ্রহণ করলেন।

Verse 16

संस्थाप्य पूजयेद्भक्त्या पुष्पधूपानुलेपनैः । प्राणरुद्राञ्जपन्पश्चाच्छ्रद्धया परया युतः

তাকে যথাবিধি প্রতিষ্ঠা করে ভক্তিভরে পুষ্প, ধূপ ও অনুলেপন প্রভৃতিতে পূজা করবে। তারপর পরম শ্রদ্ধায় যুক্ত হয়ে প্রাণরুদ্রদের জপ করবে।

Verse 17

दुःस्थितं सुस्थितं वापि शिवलिंगं न चालयेत् । इति मत्वा द्विजेन्द्रोऽसौ नैव तानि विसर्जयेत्

শিবলিঙ্গ অযথাস্থিত হোক বা যথাস্থিত—তাকে নড়ানো উচিত নয়; এই নীতি মেনে সেই দ্বিজশ্রেষ্ঠ ঐ লিঙ্গগুলি পরিত্যাগ করলেন না।

Verse 19

उपर्युपरि तेषां च कर्दमेन द्विजोत्तमाः । चक्रे लिंगानि नित्यं स सप्तविंशतिसंख्यया

তাদের উপর উপর সেই দ্বিজোত্তম কাদামাটি দিয়ে নিত্যই সাতাশ সংখ্যায় লিঙ্গ নির্মাণ করতেন।

Verse 20

अथ तुष्टो महादेवस्तस्य भक्त्यतिरेकतः । निर्भिद्य धरणीपृष्ठं तस्य लिंगमदर्शयत्

তখন তার অতিরিক্ত ভক্তিতে তুষ্ট মহাদেব পৃথিবীর পৃষ্ঠ বিদীর্ণ করে তাকে নিজের লিঙ্গ প্রকাশ করে দেখালেন।

Verse 21

अब्रवीत्सादरं तं च मेघगम्भीरया गिरा । चण्डशर्मन्प्रतुष्टोस्मि तव भक्त्याऽनया द्विज

তারপর তিনি মেঘগম্ভীর কণ্ঠে সাদরে বললেন—“হে চণ্ডশর্মন, হে দ্বিজ! তোমার এই ভক্তিতে আমি অত্যন্ত তুষ্ট।”

Verse 22

तस्माल्लिंगमिदं नित्यं पूजयस्व प्रभक्तितः । सप्तविंशतिलिंगानां यतः फलमवाप्स्यसि

অতএব এই লিঙ্গটি নিত্য পরম ভক্তিতে পূজা করো; এর দ্বারা তুমি সাতাশটি লিঙ্গ-পূজার সমান ফল লাভ করবে।

Verse 23

अन्योपि च नरो भक्त्या यश्चैनं पूजयिष्यति । सप्तविंशतिलिंगानां सोऽपि श्रेयोऽभिलप्स्यति

আর যে কোনো অন্য ব্যক্তি ভক্তিসহকারে এই (লিঙ্গ) পূজা করবে, সেও সাতাশটি লিঙ্গ-পূজার সমান শ্রেষ্ঠ কল্যাণ লাভ করবে।

Verse 24

एवमुक्त्वा स भगवांस्ततश्चादर्शनं गतः । चंडशर्मापि तं हृष्टः पूजयामास तत्त्वतः

এভাবে বলে ভগবান তারপর দৃষ্টির আড়ালে অন্তর্হিত হলেন। আর চণ্ডশর্মাও আনন্দে পরিপূর্ণ হয়ে তত্ত্ব ও বিধি অনুসারে সেই লিঙ্গের পূজা করল।

Verse 25

प्रासादं कारयामास तस्य लिंगस्य शोभनम् । नाम चक्रे ततस्तस्य विचार्य च मुहुर्मुहुः

সে সেই লিঙ্গের জন্য এক শোভন মন্দির নির্মাণ করাল। তারপর বারবার চিন্তা করে তার একটি নাম স্থির করল।

Verse 26

नगरस्थित लिंगानां यस्मात्संस्मरणात्स्थितः । नागरेश्वरसंज्ञस्तु तस्मादेष भविष्यति

কারণ নগরে অবস্থিত লিঙ্গসমূহের স্মরণে এটি প্রতিষ্ঠিত হয়েছে, তাই এর নাম হবে ‘নাগরেশ্বর’।

Verse 27

सूत उवाच । एवं संस्थाप्य तल्लिंगं चंडशर्मा द्विजोत्तमाः । आराधयामास तदा पुष्पधूपानुलेपनैः

সূত বলিলেন—এইভাবে সেই লিঙ্গ প্রতিষ্ঠা করে দ্বিজশ্রেষ্ঠ চণ্ডশর্মা তখন পুষ্প, ধূপ ও অনুলেপন দ্বারা যথাবিধি আরাধনা করিলেন।

Verse 28

सप्तविंशतिलिंगानां प्राप्नोति च तथा फलम् । पूजितानां द्विजश्रेष्ठा नगरे यानि तानि च

হে দ্বিজশ্রেষ্ঠগণ! নগরে যেসব সাতাশটি লিঙ্গ পূজিত হয়, সেগুলির পূজার যে ফল, সে ঠিক সেই পুণ্যই লাভ করে।

Verse 29

ततः कालेन महता नागरेश्वरतुष्टितः । शिवलोकं गतः साक्षाद्यानमध्ये निवेशितः

তারপর বহু কাল পরে নাগরেশ্বরকে সন্তুষ্ট করে সে প্রত্যক্ষভাবে শিবলোকে গমন করিল এবং দিব্য বিমানের মধ্যভাগে প্রতিষ্ঠিত হইল।

Verse 30

पुष्पोपि स्थापयामास पुष्पादित्यमथापरम् । पुण्ये सरस्वतीतीरे ततः पूजापरोऽभवत्

পুষ্পও আর এক দেবতা ‘পুষ্পাদিত্য’ স্থাপন করিল। পুণ্য সরস্বতী-তীরে সে পরে সম্পূর্ণভাবে পূজায় নিবিষ্ট হইল।

Verse 31

तस्यापि दर्शनं गत्वा प्रीत्या वचनमब्रवीत् । पुष्प तुष्टोस्मि भद्रं ते वरं प्रार्थय सुव्रत

তাঁহার দর্শনে গিয়া (দেবতা) স্নেহভরে বলিলেন—“পুষ্প! আমি তোমাতে প্রসন্ন; তোমার মঙ্গল হোক। হে সুব্রত, বর প্রার্থনা কর।”

Verse 32

अदेयमपि दास्यामि तस्मात्प्रार्थय मा चिरम्

যা সাধারণত দানযোগ্য নয়, তাও আমি দেব; অতএব প্রার্থনা করো—বিলম্ব কোরো না।

Verse 33

पुष्प उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । तद्देहि याचमानस्य मम यद्धृदि संस्थितम्

পুষ্প বলল—হে দেব! যদি তুমি আমার প্রতি প্রসন্ন হও এবং যদি আমাকে বর দিতে হয়, তবে যে বস্তুটি আমার হৃদয়ে স্থিত, তা প্রার্থনাকারী আমাকে দাও।

Verse 34

चमत्कारपुरे देव तव या मूर्तयः स्थिताः । द्वादशैव प्रमाणेन पूज्याः सर्वदिवौकसाम्

হে দেব! চমৎকারপুরে তোমার যে মূর্তিগুলি প্রতিষ্ঠিত, সেগুলি পরিমাপে বারো; সেগুলি স্বর্গবাসী সকলের দ্বারা পূজিত।

Verse 35

तासां पूजाफलं कृत्स्नं संप्राप्नोतु नरो भुवि । यः पूजयति मूर्तिं ते यैषा संस्थापिता मया

পৃথিবীতে যে ব্যক্তি আমার দ্বারা প্রতিষ্ঠিত তোমার এই মূর্তির পূজা করে, সে যেন ঐ সকলের পূজার সম্পূর্ণ ফল লাভ করে।

Verse 36

नागरादित्य इत्येषा ख्याता भवतु भूतले । येयं सरस्वतीतीरे प्रासादे स्थापिता मया

এটি ভূতলে ‘নাগরাদিত্য’ নামে প্রসিদ্ধ হোক—যে মূর্তি আমি সরস্বতী-তীরে মন্দিরে প্রতিষ্ঠা করেছি।

Verse 37

सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय गतश्चादर्शनं रविः । दीपवद्ब्राह्मणश्रेष्ठास्तदद्भुतमिवा भवत्

সূত বললেন— ‘তথাস্তु’ বলে প্রতিজ্ঞা করে রবি (সূর্য) তখন দৃষ্টির আড়ালে চলে গেলেন। হে ব্রাহ্মণশ্রেষ্ঠগণ, তা যেন প্রদীপ হঠাৎ নিভে যাওয়ার মতোই বিস্ময়কর মনে হল।

Verse 38

ततः कालेन महता पुष्पोपि द्विजसत्तमाः । सूर्यलोकमनुप्राप्तो विमानेन सुवर्चसा

তারপর বহু কাল অতিবাহিত হলে, হে দ্বিজশ্রেষ্ঠগণ, পুষ্পও দীপ্তিমান বিমানে আরোহণ করে সূর্যলোক প্রাপ্ত হল।

Verse 39

शाकम्भरीति विख्याता भार्याऽसीच्चंडशर्मणः । तया संस्थापिता दुर्गा सरस्वत्याः शुभे तटे

‘শাকম্ভরী’ নামে প্রসিদ্ধা তিনি চণ্ডশর্মার পত্নী ছিলেন; এবং তাঁর দ্বারাই সরস্বতীর শুভ তটে দুর্গা প্রতিষ্ঠিত হলেন।

Verse 41

पुत्रि तुष्टास्मि भद्रं ते शाकंभरि प्रगृह्यताम् । वरं यत्ते सदाभीष्टं मत्प्रसादादसंशयम्

‘কন্যে, আমি তুষ্ট; তোমার মঙ্গল হোক, হে শাকম্ভরী। বর গ্রহণ কর—যা তোমার সদা অভীষ্ট, তা আমার প্রসাদে নিঃসন্দেহে সিদ্ধ হবে।’

Verse 42

शाकम्भर्युवाच । चतुःषष्टिगणा देवि मातृणां ये व्यवस्थिताः । चमत्कारपुरे ख्याता हास्यात्तुष्टिं व्रजंति याः

শাকম্ভরী বললেন— ‘হে দেবী, মাতৃগণের যে চৌষট্টি গণ যথাস্থানে প্রতিষ্ঠিত—যাঁরা চমৎকারপুরে প্রসিদ্ধ এবং হাস্যে তুষ্ট হন—’

Verse 43

या रात्रौ बलिदानेन जाते वृद्धौ ततः परम् । तत्सर्वं जायतां पुण्यं यस्ते मूर्तिं प्रपूजयेत्

রাত্রিতে বলিদান থেকে পরে যে-যে বৃদ্ধি ঘটে, তা সমস্তই পুণ্য হয়ে যাক সেই জনের জন্য, যে তোমার পবিত্র মূর্তিকে বিধিপূর্বক পূজা করে।

Verse 44

अत्रागत्य नदीतीरे यैषा संस्थापिता मया

এখানে এসে নদীতীরে আমি এই দেবীরূপকে প্রতিষ্ঠা করেছি।

Verse 45

श्रीदेव्युवाच । आश्विनस्य सिते पक्षे महानवमिसंज्ञिते । यो ममाग्रे समागत्य पूजयिष्यति भक्तितः

শ্রীদেবী বললেন— ‘আশ্বিন মাসের শুক্লপক্ষে মহা-নবমী নামে যে তিথিতে, যে আমার সম্মুখে এসে ভক্তিভরে পূজা করবে—’

Verse 46

तस्य कृत्स्नं फलं सद्यो भविष्यति न संशयः । नागरस्य विशेषेण सत्यमेतन्मयोदितम्

‘তার জন্য সম্পূর্ণ ফল তৎক্ষণাৎই হবে—এতে সন্দেহ নেই। বিশেষ করে এই নাগর-ক্ষেত্রে এটি সত্য; এ কথা আমি ঘোষণা করছি।’

Verse 47

एवमुक्त्वा तु सा देवी ततश्चादर्शनं गता । तस्या नाम्ना च सा देवी प्रोक्ता शाकम्भरी भुवि

এভাবে বলে সেই দেবী পরে অদৃশ্য হয়ে গেলেন। আর পৃথিবীতে তিনি নিজ নামেই ‘শাকম্ভরী’ নামে প্রসিদ্ধ হলেন।

Verse 48

वृद्धेरनंतरं तस्या यः पूजां कुरुते नरः । तस्य वृद्धेर्न विघ्नः स्यात्कदाचिद्द्विजसत्तमाः

হে দ্বিজশ্রেষ্ঠগণ, যে ব্যক্তি সমৃদ্ধি লাভের পর দেবীর পূজা করে, তার সমৃদ্ধিতে কখনও কোনো বাধা উপস্থিত হয় না।

Verse 164

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागरेश्वरनागरादित्यशाकम्भर्युत्पत्तिवर्णनंनाम चतुःषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

এইভাবে শ্রীস্কন্দ মহাপুরাণের একাশি-সহস্রী সংহিতার ষষ্ঠ নাগরখণ্ডে, শ্রীহাটকেশ্বর ক্ষেত্রমাহাত্ম্যে ‘নাগরেশ্বর, নাগরাদিত্য ও শাকম্ভরীর উৎপত্তিবর্ণন’ নামক ১৬৪তম অধ্যায় সমাপ্ত হল।