Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 68

Devanagari script

त्रिजात उवाच । नागैरस्मत्पुरं कृत्स्नं कृतं जनविवर्जितम् । तत्तस्मात्ते क्षयं यांतु सर्वे वृषभवाहन

Transliteration

trijāta uvāca | nāgairasmatpuraṃ kṛtsnaṃ kṛtaṃ janavivarjitam | tattasmātte kṣayaṃ yāṃtu sarve vṛṣabhavāhana

Translation

ত্রিজাত বলল— “নাগেরা আমাদের সমগ্র নগরকে জনশূন্য করেছে। অতএব, হে বৃষভবাহন প্রভু, তারা সকলেই বিনাশপ্রাপ্ত হোক।”

Word by Word

• त्रिजातः: Trijāta
• त्रिजातः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: त्रिजात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• उवाच: said
• उवाच: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्

• नागैः: by the nāgas
• नागैः: Karaṇa (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: नाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः (करण), बहुवचनम्

• अस्मत्-पुरम्: our city
• अस्मत्-पुरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + पुर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (अस्माकं पुरम्)

• कृत्स्नम्: entire
• कृत्स्नम्: Viśeṣaṇa (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कृत्स्न (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (पुरम्)

• कृतम्: made
• कृतम्: Kriyāviśeṣaṇa (Predicate participle/क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (क्त), नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; ‘made’

• जनविवर्जितम्: devoid of people
• जनविवर्जितम्: Viśeṣaṇa (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जन (प्रातिपदिक) + वि + वर्ज् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; उपपद-तत्पुरुषः/नञ्-रहितः: ‘जनैः विवर्जितम्’ = ‘devoid of people’ (qualifying पुरम्)

• तत्: therefore
• तत्: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय-प्रयोगः (discourse particle: ‘therefore/so’)

• तस्मात्: therefore; from that
• तस्मात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: अपादानार्थक-अव्ययम् (ablatival adverb: ‘from that/therefore’)

• ते: your
• ते: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘of you/your’ (addressing the Lord)

• क्षयम्: destruction
• क्षयम्: Karma (Goal/Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• यान्तु: let (them) go; let (them) meet
• यान्तु: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लोट्-लकारः (Imperative/आज्ञार्थ), प्रथम-पुरुषः, बहुवचनम्; परस्मैपदम्

• सर्वे: all (of them)
• सर्वे: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; कर्तृपदं (understood: ‘all (those nāgas)’)

• वृषभवाहन: O bull-mounted one (Śiva)
• वृषभवाहन: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: वृषभ + वाहन (प्रातिपदिक)
• Form: सम्बोधन-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (वृषभस्य वाहनम् यस्य) रूढ्या ‘bull-bannered/bull-mounted’ (Śiva)

Speaker

Trijāta

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Parameśvara (Śiva)

Visual Art Cues

Scene: Trijāta directly addresses Śiva as Vṛṣabhavāhana, stating the city has been emptied by Nāgas and requesting their destruction; the composition contrasts the silent city with the deity’s poised power.

Characters & Entities

• Trijāta
• Nāgas
• Śiva (Vṛṣabhavāhana)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

When a place and its people are harmed by adharmic forces, seeking divine protection for restoration is upheld as dharmic.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse refers to a city within the Nāgara Khaṇḍa’s tīrtha narrative, but does not identify the city/tīrtha by name in this excerpt.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is a direct boon-request addressed to Śiva.