Adhyaya 108

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अष्टषष्टिप्रमाणानि यानि क्षेत्राणि सूतज । त्वयोक्तानि च तान्येव नामतो नः प्रकीर्तय

ঋষিগণ বললেন— হে সূতপুত্র! আপনি যে আটষট্টি পবিত্র ক্ষেত্রের কথা বলেছেন, সেগুলিই আমাদের কাছে নামসহ স্পষ্টভাবে পুনরায় কীর্তন করুন।

Verse 2

तथान्यानि च तीर्थानि यानि संति धरातले । तानि कीर्तय कार्त्स्न्येन परं कौतूहलं हि नः

এবং তদ্রূপ পৃথিবীতে যে অন্যান্য তীর্থ আছে, সেগুলিও সম্পূর্ণভাবে কীর্তন করুন; কারণ আমাদের কৌতূহল অত্যন্ত প্রবল।

Verse 3

सूत उवाच । यानि प्रोक्तानि तीर्थानि भवद्भिर्द्विजसत्तमाः । अष्टषष्टिप्रमाणानि तथा क्षेत्राणि भूतले

সূত বললেন— হে দ্বিজশ্রেষ্ঠগণ! আপনারা যে তীর্থগুলির কথা বলেছেন, এবং পৃথিবীতে যে আটষট্টি পবিত্র ক্ষেত্র আছে—

Verse 4

तानि सर्वाणि भीतानि प्रविष्टानि रसातलम् । तीर्थानि मुनिशार्दूलाः पापे ह्यत्र कलौ युगे

সেই সকল তীর্থ ভয়ে রসাতলে প্রবেশ করেছে, হে মুনি-শার্দূলগণ; কারণ এই কলিযুগে এখানে পাপের প্রাবল্য ঘটেছে।

Verse 5

एतदेव पुरा पृष्टः पार्वत्या परमेश्वरः । यद्भवद्भिरहं पृष्टस्तीर्थयात्राकृते द्विजाः

এই বিষয়ই পূর্বে পার্বতী পরমেশ্বরকে জিজ্ঞাসা করেছিলেন; যেমন এখন তোমরা, হে দ্বিজগণ, তীর্থযাত্রা বিষয়ে আমাকে জিজ্ঞাসা করেছ।

Verse 6

कैलासशिखरासीनः पुरा देवो महेश्वरः । सर्वैर्गणगणैः सार्धमुपविष्टो वरासने

পূর্বকালে দেব মহেশ্বর কৈলাসশিখরে আসীন ছিলেন; এবং তাঁর সকল গণসমূহের সঙ্গে শ্রেষ্ঠ আসনে উপবিষ্ট ছিলেন।

Verse 7

प्रणाम करणार्थाय ह्यागतेष्वमरेषु च । गतेषु तेषु विप्रेंद्रा सर्वेषु त्रिदिवालयम् । अर्धासनगता देवी वाक्यमेतदुवाच ह

প্রণাম গ্রহণ করানোর উদ্দেশ্যে যখন অমরগণ এসেছিল, এবং পরে তারা সকলেই ত্রিদিবালয়ে গমন করল—হে বিপ্রেন্দ্রগণ—তখন দেবী অর্ধাসনে বসে এই বাক্য বললেন।

Verse 8

देव्युवाच । देवदेव महादेव गंगाक्षालितशेखर । वद मे तीर्थमाहात्म्यं यद्यहं वल्लभा तव

দেবী বললেন—হে দেবদেব মহাদেব, গঙ্গাজলে ধৌত শিখরধারী; যদি আমি তোমার প্রিয়া হই, তবে আমাকে তীর্থের মাহাত্ম্য বলো।

Verse 9

तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च तीर्थानामिह भूतले । संख्यया नामतो देव मह्यं कीर्तय सांप्रतम्

হে দেব! এই ভূতলে তীর্থের সংখ্যা তিন কোটি ও অর্ধকোটি। সংখ্যা ও নামসহ এখনই আমাকে কীর্তন করে বলুন।

Verse 10

यानि तीर्थान्यनेकानि क्षेत्राणि चैव मे प्रभो । तानि कीर्तय देवेश सुगम्यं चैव देहिनाम् । कीर्तनाच्च समग्राणां तीर्थानां लभ्यते फलम्

হে প্রভো! আমার যে বহু তীর্থ ও পবিত্র ক্ষেত্র আছে, হে দেবেশ, সেগুলি কীর্তন করে বলুন, যাতে দেহধারীদের পক্ষে সহজে গমনীয় হয়। কারণ সকল তীর্থের কীর্তনেই তাদের সম্পূর্ণ ফল লাভ হয়।

Verse 11

ईश्वर उवाच । तीर्थशब्दो वरारोहे धर्मकृत्येषु वर्तते । धर्मस्थानेषु सर्वेषु तत्त्वं शृणु समाहिता

ঈশ্বর বললেন—হে বরারোহে! ‘তীর্থ’ শব্দ ধর্মকৃত্যে প্রযোজ্য। সকল ধর্মস্থানে তার তত্ত্ব তুমি একাগ্রচিত্তে শোন।

Verse 12

माता तीर्थं पिता तीर्थं तीर्थ साधुसमागमः । धर्मानुचिंतनं चैव तथैव नियमो यमः

মাতা তীর্থ, পিতা তীর্থ, সাধুসমাগমও তীর্থ। ধর্মচিন্তন, এবং যম-নিয়মরূপ সংযম ও আচরণও তীর্থ।

Verse 13

पुण्याः कथा वरारोहे देवर्षीणां कृतास्तथा । आश्रयाः सन्मुनींद्राणां देवानां च तथा प्रिये

হে বরারোহে! দেবর্ষিদের রচিত পুণ্যকথাও (তীর্থ) বটে। হে প্রিয়ে! সৎ মুনীন্দ্রদের আশ্রয়স্থান এবং দেবতাদের নিবাসও (তীর্থ)।

Verse 14

भूमिभागाः पवित्राः स्युः कीर्त्यते तीर्थमित्युत । तेषां संदर्शनादेव स्मरणाच्चावगाहनात् । मुच्यंते जन्तवः पापैरपि जन्मशतोद्भवैः

পৃথিবীর কতক অংশ সত্যই পবিত্র; সেগুলিকেই ‘তীর্থ’ বলা হয়। কেবল দর্শন, স্মরণ এবং সেখানে স্নান/অবগাহন করলেই জীব শত জন্মে সঞ্চিত পাপ থেকেও মুক্ত হয়।

Verse 15

तथा पातकिनो ये च ये च विश्वासघातकाः । तेऽपि सर्वे तथा मुक्तास्तेषां चैवावगाहनात्

তদ্রূপ যারা মহাপাপী এবং যারা বিশ্বাসঘাতক—তারাও সেই তীর্থে স্নান/অবগাহন করলে সকলেই মুক্ত হয়।

Verse 16

एवं पापानि संयांति नाशं सर्वांगसुन्दरि । अपि ब्रह्मवधात्पापं यद्भवेदिह देहिनाम् । तच्चापि तीर्थसंसर्गात्प्रलयं यात्यसंशयम्

এভাবে, হে সর্বাঙ্গসুন্দরী, পাপ নাশ পায়। দেহধারীদের এখানে ব্রহ্মহত্যা থেকে যে পাপ জন্মায়, তাও তীর্থ-সংস্পর্শে নিঃসন্দেহে লয়প্রাপ্ত হয়।

Verse 17

ममापि करसंलग्नं कपालं ब्रह्मणः पुरा । पतितं तीर्थसंसर्गात्तेषां चैवावगाहनात्

পূর্বে আমার হাতে লেগে থাকা ব্রহ্মার কপালও তীর্থ-সংস্পর্শে এবং সেখানে স্নান/অবগাহনে খসে পড়েছিল।

Verse 18

एवं सर्वेषु तीर्थेषु तथा ह्यायतनेषु च । स्नातव्यं भक्तियुक्तेन चेतसा नान्यगामिना

এভাবে সকল তীর্থে এবং তদ্রূপ পবিত্র আয়তন/মন্দিরে, ভক্তিযুক্ত ও অন্যত্র না-ভ্রাম্যমাণ চিত্তে স্নান করা উচিত।

Verse 19

यत्र स्नातैर्नरैः सम्यक्सर्वेषां लभ्यते फलम् । ममाश्रयं विशालाक्षि सर्वपातकनाशनम् । कामदं च तथा नॄणां नारीणां च विशेषतः

যেখানে মানুষ বিধিপূর্বক স্নান করলে সকলেরই ফল লাভ হয়। হে বিশালনয়না দেবি! সেই স্থান আমার আশ্রয়—সর্বপাপবিনাশক; এবং পুরুষদের, বিশেষত নারীদের, অভীষ্ট বরদানকারী।

Verse 20

एतद्गुह्यतमं देवि मम नित्यव्यवस्थितम् । न कस्याऽपि मयाख्यातं देवेंद्रस्यापि पृच्छतः

হে দেবি! এ আমার পরম গোপন উপদেশ, যা চিরস্থায়ী সত্যরূপে প্রতিষ্ঠিত। আমি এটি কাউকে বলিনি—দেবেন্দ্র ইন্দ্র জিজ্ঞাসা করলেও নয়।

Verse 21

वाल्लभ्यात्तव मे भद्रे कथितं वै वरानने । अष्टषष्टिः प्रगम्यानि भक्त्या तीर्थानि मानवैः

হে ভদ্রে, হে বরাননে! তোমার প্রতি স্নেহবশে আমি সত্যিই বলছি—মানুষের উচিত ভক্তিসহ অষ্টষষ্টি তীর্থ পরিভ্রমণ করা।

Verse 22

ममाश्रयाणि तान्येव सर्वपापहराणि च । कामदानि वरारोहे मत्प्रभावादसंशयम्

হে বরারোহে! সেই তীর্থসমূহ আমার আশ্রয়ে অবস্থিত; তারা সর্বপাপহরণকারী এবং অভীষ্টফলদায়ী। আমার প্রভাবে—এতে কোনো সন্দেহ নেই।

Verse 23

यं यं कामं समाधाय तत्र तीर्थे पुमान्यदि । कृत्वा स्नानं ततो देवमर्चयेच्च महेश्वरम्

যে ব্যক্তি যে-যে কামনা ধারণ করে সেই তীর্থে স্নান করে, তারপর দেব মহেশ্বরের অর্চনা করে—সে নিশ্চিতই নিজের অভিলষিত কামনা লাভ করে।

Verse 24

सुकृतं मनसि ध्यात्वा यैर्नरैः पूजितो हरिः । आस्तां तेषां वरारोहे दर्शनं स्पर्शनं तथा । स्मरणादपि मुच्यंते नराः पापैः पुराकृतैः

যে নরগণ মনে সুকৃতির ধ্যান করে হরির পূজা করে, হে সুশ্রী, তাদের দর্শন-স্পর্শেরও অবলম্বন লাগে না; কেবল স্মরণেই প্রাচীন পাপ থেকে মানুষ মুক্ত হয়।

Verse 25

एते शक्रादयो देवास्तेषु तीर्थेषु सुन्दरि । मां पूज्य त्रिदिवं प्राप्तास्तथान्ये नारदादयः

হে সুন্দরী, ইন্দ্র প্রভৃতি এই দেবগণ সেই তীর্থসমূহে আমার পূজা করে ত্রিদিবে (স্বর্গে) গমন করেছেন; তদ্রূপ নারদ প্রভৃতিও।

Verse 26

तान्यहं ते प्रवक्ष्यामि विस्तरेण पृथक्पृथक् । नामतः शृणु देवेशि समाहितमनाः स्थिता

আমি সেই (তীর্থগুলির) কথা বিস্তারে একে একে তোমাকে বলব। হে দেবেশী, মন সংযত ও একাগ্র করে তাদের নাম শোনো।

Verse 27

वाराणसी प्रयागं च नैमिषं चापरं तथा । गयाशिरः सुपुण्यं च पवित्रं कुरुजांगलम्

বারাণসী, প্রয়াগ, নৈমিষ এবং অন্যান্যও; গয়াশির অতি পুণ্যময়, আর কুরুজাঙ্গল ভূমি পবিত্র।

Verse 28

प्रभासं पुष्करं चैव विश्वेश्वरमथापरम । अट्टहासं महेन्द्रं च तथैवोज्जयनी च या

প্রভাস, পুষ্কর ও বিশ্বেশ্বর, এবং আরও এক পুণ্যস্থান; অট্টহাস, মহেন্দ্র, তদ্রূপ উজ্জয়িনীও।

Verse 29

मरुकोटिः शंकुकर्णं गोकर्णं क्षेत्रमुत्तमम् । रुद्रकोटिः स्थलेशं च हर्षितं वृषभध्वजम्

মরুকোটি, শঙ্কুকর্ণ ও গোকর্ণ—এই সকলই উৎকৃষ্ট পবিত্র ক্ষেত্র; আর রুদ্রকোটি, স্থলেশ, হর্ষিত এবং বৃষভধ্বজ (বৃষভ-ধ্বজধারী শিব)ও বিদ্যমান।

Verse 30

केदारं च तथा क्षेत्रं क्षेत्रं मध्यमकेश्वरम् । सहस्राक्षं तथा क्षेत्रं तथान्यत्कार्तिकेश्वरम्

আর কেদার; তদ্রূপ মধ্যমকেশ্বরের পবিত্র ক্ষেত্র; সহস্রাক্ষের তীর্থক্ষেত্র; এবং আরেক পূজ্য স্থান—কার্তিকেশ্বর—ও আছে।

Verse 31

तथैव वस्त्रमार्गं च तथा कनखलं स्मृतम् । भद्रकर्णं च विख्यातं दण्डकाख्यं तथैव च

তদ্রূপ বস্ত্রমার্গ; এবং কনখল—এভাবে স্মৃত; আর প্রসিদ্ধ ভদ্রকর্ণ; এবং দণ্ডক নামে স্থানও আছে।

Verse 32

त्रिदण्डाख्यं तथा क्षेत्रं तथैव कृमिजांगलम् । एकाम्रं च तथा क्षेत्रं क्षेत्रं छागलकं तथा

তদ্রূপ ত্রিদণ্ড নামে পবিত্র ক্ষেত্র; এবং কৃমিজাঙ্গল; একাম্র নামে ক্ষেত্র; আর ছাগলক নামে পবিত্র ক্ষেত্রও আছে।

Verse 33

कालिंजरं च देवेशि तथान्यन्मण्डलेश्वरम् । काश्मीरं मरुकेशं च हरिश्चंद्रं सुशोभनम्

হে দেবেশি! (এখানে) কালিঞ্জর; এবং আরেক মণ্ডলেশ্বর; কাশ্মীর; মরুকেশ; আর অতিশয় শোভন হরিশ্চন্দ্র (তীর্থ)ও আছে।

Verse 34

पुरश्चंद्रं च वामेशं कुकुटेश्वरमेव च । भस्मगात्रमथोकारं त्रिसंध्या विरजा तथा

সেখানে পুরশ্চন্দ্র, বামেশ ও কুকুটেশ্বর; পরে ভস্মগাত্র, অথোকার, ত্রিসন্ধ্যা এবং বিরজা—এই সকল পবিত্র তীর্থ বিদ্যমান।

Verse 35

अर्केश्वरं च नेपालं दुष्कर्णं करवीरकम् । जागेश्वरं तथा देवि श्रीशैलं पर्वतोत्तमम्

আর আছে অর্কেশ্বর, নেপাল, দুষ্কর্ণ, করবীরক; তদুপরি হে দেবী, জাগেশ্বর এবং পর্বতশ্রেষ্ঠ শ্রীশৈল।

Verse 36

अयोध्या चैव पातालं तथा कारोहणं महत् । देविका च नदी पुण्या भैरवं पूर्वसागरः

আর আছে অযোধ্যা, পাতাল এবং মহান কারোহণ; পুণ্য দেবিকা নদী, ভৈরব তীর্থ ও পূর্বসাগরও আছে।

Verse 37

सप्तगोदावरीतीर्थं तथैव समुदाहृतम् । निर्मलेशं तथान्यच्च कर्णिकारं सुशोभनम्

তদ্রূপ সপ্তগোদাবরী তীর্থও ঘোষিত হয়েছে; আর নির্মলেশ এবং আরেকটি সুদর্শন কর্ণিকার তীর্থও আছে।

Verse 38

कैलासं जाह्नवीतीरं जललिंगं च वाडवम् । बदरीतीर्थवर्यं च कोटितीर्थं तथैव च

আর আছে কৈলাস, জাহ্নবী (গঙ্গা)-তীর, জললিঙ্গ ও বাডব; শ্রেষ্ঠ বদরী-তীর্থ এবং কোটিতীর্থও আছে।

Verse 39

विंध्याचलो हेमकूटं गन्धमादनमेव च । लिंगेश्वरं तथा क्षेत्रं लंकाद्वारं तथैव च

সেখানে বিন্ধ্যাচল, হেমকূট ও গন্ধমাদন পর্বত আছে; তদ্রূপ লিঙ্গেশ্বরের পবিত্র ক্ষেত্র এবং লঙ্কাদ্বারও আছে।

Verse 40

नलेश्वरं तु मध्येशं केदारं रुद्रजालकम् । सुवर्णाख्यं च वामोरु तथान्यत्षष्टिकापथम्

নলেশ্বর, মধ্যেশ, কেদার ও রুদ্রজালক আছে; আর হে সুন্দর-ঊরু দেবী, সুবর্ণাখ্য এবং ‘ষষ্ঠিকাপথ’ নামে অন্য তীর্থও আছে।

Verse 108

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेशवरक्षेत्रमाहात्म्ये ऽष्टषष्टितीर्थवर्णनंनामाष्टोत्तरशततमोऽध्यायः

এইভাবে শ্রীস্কন্দ মহাপুরাণের একাশীতিসাহস্রী সংহিতার ষষ্ঠ নাগরখণ্ডে, হাটকেশ্বর-ক্ষেত্রমাহাত্ম্যের অন্তর্গত ‘অষ্টষষ্টি তীর্থবর্ণন’ নামক একশো আটতম অধ্যায় সমাপ্ত হল।