Adhyaya 6

Verse 1

ऋषय ऊचुः । लिंगे प्रतिष्ठा च कथं शिवं हित्वा प्रवर्तिता । तत्कथ्यतां महाभाग परं शुश्रुषतां हि नः

ঋষিরা বললেন: শিবের প্রত্যক্ষ রূপকে যেন পাশে রেখে, লিঙ্গে প্রতিষ্ঠার প্রথা কীভাবে শুরু হল? হে মহাভাগ, তা বলুন; আমরা সম্পূর্ণভাবে শুনতে আগ্রহী।

Verse 2

लोमश उवाच । यदा दारुवने शंभुर्भिक्षार्थं प्राचरत्प्रभुः

লোমশ বললেন: যখন দারুবনে প্রভু শম্ভু ভিক্ষার জন্য বিচরণ করলেন—

Verse 3

दिगंबरो मुक्तजटाकलापो वेदांतवेद्यो भुवनैकभर्ता । स ईश्वरो ब्रह्मकलापधारो योगीश्वराणां परमः परश्च

দিগম্বর, মুক্ত জটাকলাপধারী, বেদান্তে জ্ঞেয়, ভুবনের একমাত্র ধারক—সেই ঈশ্বর ব্রহ্মবিদ্যার সমগ্র ভাণ্ডারধারী, যোগীশ্বরদের মধ্যে পরম, এবং পরমেরও পর।

Verse 4

अणोरणीयान्महतो मही यान्महानुभावो भुवनाधिपो महान् । स ईश्वरो भिक्षुरूपी महात्मा भिक्षाटनं दारुवने चकार

অণুর চেয়েও সূক্ষ্ম, মহতের চেয়েও মহান; অপরিমেয় মহিমায় ভূষিত, ভুবনাধিপতি মহাদেব—সেই ঈশ্বর মহাত্মা ভিক্ষুরূপ ধারণ করে দারুবনে ভিক্ষাটন করলেন।

Verse 5

मध्याह्न ऋषयो विप्रास्तीर्थं जग्मुः स्वकाश्रमात् । तदानीमेव सर्वास्ता ऋषीभार्याः समागताः

মধ্যাহ্নে ঋষি-ব্রাহ্মণগণ নিজেদের আশ্রম থেকে তীর্থস্নানস্থলে গেলেন; ঠিক সেই সময়েই সকল ঋষিপত্নীও সেখানে সমবেত হলেন।

Verse 6

विलोकयंत्यः शंभुं तमाचख्युश्च परस्परम् । कोऽसौ भिक्षुकरूपोयमागतोऽपूर्वदर्शनः

শম্ভুকে অবলোকন করে তারা পরস্পর বলল—“এই ভিক্ষুরূপী কে, যে এখানে এসেছে—এমন অপূর্ব দর্শন তো আগে কখনও হয়নি?”

Verse 7

अस्मै भिक्षां प्रयच्छामो वयं च सखिभिः सह । तथेति गत्वा सर्वास्ता गृहेभ्य आनयन्मुदा

“চলো, সখীদের সঙ্গে আমরা এঁকে ভিক্ষা দিই।” ‘তথাস্তु’ বলে তারা সবাই ঘরে গিয়ে আনন্দসহ ভিক্ষার সামগ্রী নিয়ে এল।

Verse 8

भिक्षान्नं विविधं श्लक्ष्णं सोपचारं च शक्तितः । प्रदत्तं भिक्षितं तेन देवदेवेन शूलिना

তারা নিজেদের সামর্থ্য অনুযায়ী নানাবিধ সুস্বাদু কোমল অন্নভিক্ষা ও যথোচিত উপচার নিবেদন করল; আর দেবদেব শূলধারী প্রভু তা গ্রহণ করে ভোজন করলেন।

Verse 9

काचित्प्रियतमं शंभुं बभाषे विस्मयान्विता । कोसि त्वं भिक्षुको भूत्वा आगतोत्र महामते

তখন এক নারী বিস্ময়ে ভরে প্রিয় শম্ভুকে বলল— “হে মহামতি! ভিক্ষুকের বেশে তুমি কে হয়ে এখানে এসেছ?”

Verse 10

ऋषीणामाश्रमं शुद्धं किमर्थं नो निषीदसि । तयोक्तोऽपि तदा शंभुर्बभाषे प्रहसन्निव

“এটি ঋষিদের পবিত্র আশ্রম; তুমি কেন বসছ না?” এভাবে বলা হলেও শম্ভু তখন যেন হাসিমুখে উত্তর দিলেন।

Verse 11

ईश्वरोहं सुकेशांते पावनं प्राप्तवानिमम् । ईश्वरस्य वचः श्रुत्वा ऋषिभार्या उवाच तम्

শম্ভু বললেন— “হে সুকেশান্তে! আমি ঈশ্বর; এই পবিত্র স্থানে এসেছি।” ঈশ্বরের বাক্য শুনে ঋষিপত্নী তাঁকে বলল।

Verse 12

ईश्वरोऽसि महाभाग कैलासपतिरेव च । एकाकिनः कथं देव भिक्षार्थमटनं तव

“আপনি তো ঈশ্বর, হে মহাভাগ—কৈলাসপতিও বটে। হে দেব! আপনি একা ভিক্ষার জন্য কীভাবে বিচরণ করেন?”

Verse 13

एवमुक्तस्तया शंभुः पुनस्तामब्रवीद्वचः । दाक्षायण्या विरहितो विचरामि दिगंबरः

এভাবে বলা হলে শম্ভু আবার বললেন— “দাক্ষায়ণী থেকে বিচ্ছিন্ন হয়ে আমি দিগম্বর রূপে বিচরণ করি।”

Verse 14

भिक्षाटनार्थं सुश्रोणि संकल्परहितः सदा । तया सत्या विना किंचित्स्त्रीमात्रं मम भामिनि । न रोचते विशालाक्षि सत्यं प्रतिवदामि ते

হে সুস্রোণি! ভিক্ষাটনের জন্য আমি সর্বদা সংকল্পরহিত। হে ভামিনি! সেই সতী ব্যতীত কোনো সাধারণ নারীই আমার প্রিয় নয়। হে বিশালাক্ষি! তোমাকে আমি সত্যই বলছি।

Verse 15

तस्योक्तं वचनं श्रुत्वा उवाच कमलेक्षणा । स्त्रियो हि सुखसंस्पर्शाः पुरुषस्य न संशयः

তাঁর বলা কথা শুনে কমলনয়না বলল—“নারীরা পুরুষের জন্য সুখদ স্পর্শস্বরূপ; এতে কোনো সন্দেহ নেই।”

Verse 16

तास्स्त्रियो वर्जिताः शंभो त्वादृशेन विपश्चिता

“অতএব, হে শম্ভু! তোমার মতো বিবেচক পুরুষের নারীদের পরিহার করা উচিত।”

Verse 17

इति च प्रमदाः सर्वा मिलिता यत्र शंकरः । भिक्षापात्रं च तच्छंभोः पूरितं च महागुणैः

এভাবে বলে যেখানে শঙ্কর ছিলেন সেখানে সকল সজ্জনা নারী একত্র হল; আর শম্ভুর ভিক্ষাপাত্র উৎকৃষ্ট নিবেদন ও মহৎ গুণে পরিপূর্ণ হল।

Verse 18

अन्नैश्चतुर्विधैः षड्भी रसैश्च परिपूरितम् । यदा संभुर्गंतुकामः कैलासं पर्वतं प्रति । तदा सर्वा विप्रपत्न्यो ह्यन्गच्छन्मुदान्विताः

সে পাত্র চার প্রকার অন্ন ও ছয় রসে পরিপূর্ণ ছিল। যখন শম্ভু কৈলাস পর্বতের দিকে যাত্রা করতে উদ্যত হলেন, তখন সকল ব্রাহ্মণ-পত্নী আনন্দে পরিপূর্ণ হয়ে তাঁর অনুসরণ করল।

Verse 19

गृहकार्यं परित्यज्य चेरुस्तद्गतमानसाः । गतासु तासु सर्वासु पत्नीषु ऋषिसत्तमाः

গৃহকার্য ত্যাগ করে তারা সকলেই তাঁর প্রতি মন স্থির করে অগ্রসর হল। আর যখন সকল পত্নীই চলে গেল, তখন শ্রেষ্ঠ ঋষিগণ (তাদের অনুপস্থিতি) প্রত্যক্ষ করলেন।

Verse 20

यावदाश्रममभ्येत्य तावच्छून्यं व्यलोकयन् । परस्परमथोचुस्ते पत्न्यः सर्वाः कुतो गताः

যখন তারা আশ্রমে ফিরে এল, তখন তা শূন্য দেখল। তখন তারা পরস্পর বলল—“আমাদের সকল পত্নী কোথায় গেল?”

Verse 21

न विदामोऽथ वै सर्वाः केन नष्टेन चाहृताः । एवं विमृश्यमानास्ते विचिन्वंतस्ततस्ततः

তারা বলল—“আমরা কিছুই জানি না; কে তাদের হরণ করে অদৃশ্য করল?” এভাবে চিন্তা করতে করতে তারা এদিক-ওদিক খুঁজতে লাগল।

Verse 22

समपश्यंस्ततः सर्वे शिवस्यानुगताश्च ताः । शिवं दृष्ट्वा तु संप्राप्ता ऋषयस्ते रुषान्विताः

তখন তারা সকলেই দেখল, সেই নারীরা শিবের অনুসরণ করে চলেছে। শিবকে দেখে সেই ঋষিগণ ক্রোধে পূর্ণ হয়ে তাঁর নিকট উপস্থিত হলেন।

Verse 23

शिवस्याथाग्रतो भूत्वा ऊचुः सर्वे त्वरान्विताः । किं कृतं हि त्वया शंभो विरक्तेन महात्मना । परदारापहर्त्तासि त्वमृषीणां न संशयः

শিবের সম্মুখে দাঁড়িয়ে তারা সকলেই তাড়াহুড়ো করে বলল—“হে শম্ভো! বৈরাগ্যবান মহাত্মা হয়ে তুমি এ কী করেছ? তুমি ঋষিদের পরস্ত্রী-হরণকারী—এতে সন্দেহ নেই!”

Verse 24

एवं क्षिप्तः शिवो मौनी गच्छमानोऽपि पर्वतम् । तदा स ऋषिभिः प्राप्तो महादेवोऽव्ययस्तथा । यस्मात्कलत्रहर्ता त्वं तस्मात्षंढो भव त्वरम्

এভাবে তিরস্কৃত হয়েও মৌনী শিব পর্বতের দিকে অগ্রসর হলেন। তখন অব্যয় মহাদেবকে ঋষিগণ সম্মুখে এসে বললেন—“যেহেতু তুমি পরস্ত্রী-হরণকারী, অতএব তৎক্ষণাৎ নপুংসক হও।”

Verse 25

एवं शप्तः स मुनिभिर्लिंगं तस्यापतद्भुवि । भूमिप्राप्तं च तल्लिंगं ववृधे तरसा महत्

ঋষিদের এই শাপে তাঁর লিঙ্গ ভূমিতে পতিত হল। ভূমি স্পর্শ করামাত্র সেই লিঙ্গ দ্রুতগতিতে মহাবিশাল হয়ে উঠল।

Verse 26

आवृत्य सप्त पातालान्क्षणाल्लिंगमदोर्ध्वतः । व्याप्य पृथ्वीं समग्रां च अंतरिक्षं समावृणोत्

এক মুহূর্তে লিঙ্গটি ঊর্ধ্বে উঠে সাত পাতাল আচ্ছাদিত করল; এবং সমগ্র পৃথিবীকে ব্যাপ্ত করে অন্তরীক্ষকেও আবৃত করল।

Verse 27

स्वर्गाः समावृताः सर्वे स्वर्गातीतमथाभवत् । न मही न च दिक्चक्रं न तोयं न च पावकः

সমস্ত স্বর্গ আচ্ছাদিত হল, এবং তা স্বর্গাতীত হয়ে উঠল। না ছিল পৃথিবী, না দিকচক্র; না জল, না অগ্নি।

Verse 28

न च वायुर्न वाकाशं नाहंकारो न वा महत् । न चाव्यक्तं न कालश्च न महाप्रकृतिस्तथा

না ছিল বায়ু, না ছিল আকাশ; না অহংকার, না মহত্তত্ত্ব। না অব্যক্ত, না কাল; তেমনি না মহাপ্রকৃতি।

Verse 29

नासीद्द्ववैतविभागं च सर्वं लीनं च तत्क्षणात् । यस्माल्लीनं जगत्सर्वं तस्मिंल्लिगे महात्मनः

দ্বৈতের কোনো বিভাগ রইল না; সেই মুহূর্তেই সবকিছু লীন হয়ে গেল। যেহেতু সমগ্র জগৎ তাতেই বিলীন হল—মহাত্মার সেই লিঙ্গে।

Verse 30

लयनाल्लिंगमित्येवं प्रवदंति मनीषिणः । तथाभूतं वर्द्धमानं दृष्ट्वा तेऽपि सुरर्षयः

‘লয়ের আশ্রয় বলেই একে লিঙ্গ বলা হয়’—এমনই বলেন মনীষীরা। তাকে সেইরূপে ক্রমবর্ধমান দেখে দেবর্ষিরাও—

Verse 31

ब्रह्मेंद्रविष्णुवाय्यग्निलोकपालाः सपन्नगाः । विस्मयाविष्टमनसः परस्परमथाब्रुवन्

ব্রহ্মা, ইন্দ্র, বিষ্ণু, বায়ু, অগ্নি, লোকপালগণ—নাগদেরসহ—বিস্ময়ে আচ্ছন্ন মনে, তারপর পরস্পর বললেন।

Verse 32

किमायामं च विस्तारं क्व चांतः क्व च पीठिका । इति चिंतान्विता विष्णुमूचुः सर्वे सुरास्तदा

“এর দৈর্ঘ্য-প্রস্থ কত? এর শেষ কোথায়, আর ভিত্তি কোথায়?”—এই চিন্তায় পূর্ণ হয়ে তখন সকল দেবতা বিষ্ণুকে বললেন।

Verse 33

देवा ऊचुः । अस्य मूलं त्वया विष्णो पद्मोद्भव च मस्तकम् । युवाभ्यां च विलोक्यं स्यात्स्थाने स्यात्परिपालकौ

দেবগণ বললেন: “হে বিষ্ণু, তুমি এর মূল অনুসন্ধান কর; আর হে পদ্মজ (ব্রহ্মা), তুমি এর শিখর। তোমরা দু’জনেই দেখে পরীক্ষা কর; নিজ নিজ স্থানে রক্ষক হয়ে থাকো।”

Verse 34

श्रुत्वा तु तौ महाभागौ वैकुंठकमलोद्भवौ । विष्णुर्गतो हि पातालं ब्रह्मा सर्वर्गं जगाम ह

এ কথা শুনে সেই দুই মহাভাগ্যবান—বৈকুণ্ঠনাথ বিষ্ণু ও কমলজাত ব্রহ্মা—যাত্রা করলেন। বিষ্ণু পাতালে গেলেন, আর ব্রহ্মা স্বর্গলোকে গেলেন।

Verse 35

स्वर्गं गतस्तदा ब्रह्मा अवलोकनतत्परः । नापस्यत्तत्र लिंगस्य मस्तकं च विचक्षमः

তখন ব্রহ্মা স্বর্গে গিয়ে অনুসন্ধানে মন দিলেন। কিন্তু তিনি বিচক্ষণ হয়েও সেখানে সেই লিঙ্গের শীর্ষ দেখতে পেলেন না।

Verse 36

तथा गतेन मार्गेण प्रत्यावृत्त्याब्जसंभवः । मेरुपृष्ठमनुप्राप्तः सुरभ्या लक्षितस्ततः

যে পথে তিনি গিয়েছিলেন, সেই পথেই ফিরে এসে কমলজাত ব্রহ্মা মেরুর পৃষ্ঠদেশে পৌঁছালেন; সেখানে সুরভী তাঁকে লক্ষ্য করল।

Verse 37

स्थिता या केतकीच्छायामुवाच मधुरं वचः । तस्या वचनमाकर्ण्य सर्वलोकपितामहः । उवाच प्रहसन्वाक्यं छलोक्त्या सुरभिं प्रति

কেতকীর ছায়ায় দাঁড়িয়ে সে মধুর বাক্য বলল। তার কথা শুনে সর্বলোকপিতামহ ব্রহ্মা হাসলেন এবং ছলপূর্ণ বাক্যে সুরভীকে বললেন।

Verse 38

लिंगं महाद्भुतं दृष्टं येनव्याप्तं जगत्त्रयम् । दर्शनार्थं च तस्यांतं देवैः संप्रेषितोस्मयहम्

আমি সেই মহা-অদ্ভুত লিঙ্গ দেখেছি, যার দ্বারা ত্রিলোক ব্যাপ্ত। তার অন্ত দেখার জন্য দেবতারা আমাকে প্রেরণ করেছেন।

Verse 39

न दृष्टं मस्तकं तस्य व्यापकस्य महात्मनः । किं वक्ष्येऽहं च देवाग्रे चिंता मे चाति वर्तते

আমি সেই সর্বব্যাপী মহাত্মার মস্তক দেখিনি। দেবসমক্ষে আমি কী বলব? প্রবল উদ্বেগ আমাকে আচ্ছন্ন করছে।

Verse 40

लिंगस्य मस्तकं दृष्टं देवानां च मृषा वदेः । ते सर्वे यदि वक्ष्यंति इंद्राद्या देवतागणाः

আমি দেবতাদের কাছে মিথ্যা বলব যে আমি লিঙ্গের মস্তক দেখেছি—যদি ইন্দ্র প্রমুখ সকল দেবগণও তেমনই বলে সমর্থন করে।

Verse 41

ते संति साक्षिमो देवा अस्मिन्नर्थे वदत्वरम् । अर्थेऽस्मिन्भव साक्षी त्वं केतक्या सह सुव्रते

এই বিষয়ে সেই দেবতারা সাক্ষী—দ্রুত বলে সমর্থন করো। হে সুভ্রতে! তুমি কেতকীর সঙ্গে এ কাজে সাক্ষী হও।

Verse 42

तद्वचः शिरसा गृह्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । केतकीसहिता तत्र सुरभी तदमानयत्

পরমেষ্ঠী ব্রহ্মার সেই বাক্য শির নত করে গ্রহণ করে, সুরভী সেখানে নির্দেশমতো কেতকীকে সঙ্গে নিয়ে উপস্থিত করল।

Verse 43

एवं समागतो ब्रह्म देवाग्रे समुवाच ह

এভাবে উপস্থিত হয়ে ব্রহ্মা দেবসমক্ষে কথা বললেন।

Verse 44

ब्रह्मोवाच । लिंगस्य मस्तकं देवा दृष्टवानहमद्भुतम् । समीचीनं चार्तितं च केतकीदल संयुतम्

ব্রহ্মা বললেন—হে দেবগণ, আমি লিঙ্গের এক আশ্চর্য মস্তক দেখেছি; তা সুসংগঠিত, শোভাময় এবং কেতকী-পত্রে অলংকৃত।

Verse 45

विशालं विमलं श्लक्ष्णं प्रसन्नतरमद्भुतम् । रम्यं च रमणीयं च दर्शनीयं महाप्रभम्

তা ছিল বিশাল, নির্মল, মসৃণ ও অতিশয় প্রসন্ন-দীপ্ত—অদ্ভুত; মনোরম, অতিরমণীয়, দর্শনযোগ্য এবং মহাপ্রভাময়।

Verse 46

एतादृशं मया दृष्टं न दृष्टं तद्विनाक्वचित् । ब्रह्मणो हि वचः श्रुत्वा सुरा विस्मयमाययुः

এমন দৃশ্য আমি দেখেছি; এর তুল্য আমি আর কোথাও কখনও দেখিনি। ব্রহ্মার বাক্য শুনে দেবগণ বিস্ময়ে অভিভূত হলেন।

Verse 47

एवं विस्मयपूर्णास्ते इंद्राद्या देवतागणाः । तिष्ठंति तावत्सर्वेशो विष्णुरध्यात्मदीपकः

এভাবে বিস্ময়ে পূর্ণ ইন্দ্র প্রমুখ দেবগণ সেখানে দাঁড়িয়ে রইলেন। সেই সময় সর্বেশ্বর, অধ্যাত্ম-দীপক বিষ্ণুও সেখানে উপস্থিত ছিলেন।

Verse 48

पातालादागतः सद्यः सर्वेषामवदत्त्वरम् । तस्याप्यंतो न दृष्टो मे ह्यवलोकनतत्परः

পাতাল থেকে তৎক্ষণাৎ ফিরে এসে তিনি সকলকে ত্বরিত বললেন—“আমি অনুসন্ধান ও দর্শনে মনোযোগী ছিলাম, তবু তার অন্ত আমি দেখতে পেলাম না।”

Verse 49

विस्मयो मे महाञ्जातः पातालात्परतश्चरन् । अतलं सुतलं चापि नितलं च रसातलम्

পাতালেরও পরপারে গমন করতে করতে আমার অন্তরে মহা বিস্ময় জাগিল—অতল, সুতল, নিতল ও রসাতল অতিক্রম করিয়া।

Verse 50

तथा गतस्तलं चैव पातालं च तथातलम् । तलातलानि तान्येनं शून्यवद्यद्विभाव्यते

তদ্রূপে তিনি স্তল, পাতাল ও অতল অতিক্রম করিলেন; আর সেই সকল তলাতল-লোক তাঁর তুলনায় যেন শূন্য ও তুচ্ছ বলিয়া প্রতীয়মান হইল।

Verse 51

शून्यादपि च शून्यं च तत्सर्वं सुनिरीक्षितम् । न मूलं च न मध्यं च न चांतो ह्यस्य विद्यते

তিনি সবই সুস্পষ্টভাবে নিরীক্ষণ করিলেন—শূন্যেরও অতিশয় শূন্য; কিন্তু তাহার না মূল আছে, না মধ্য, আর না কোনো অন্ত পাওয়া যায়।

Verse 52

लिंगरूपी महादेवो येनेदं धार्यते जगत् । यस्य प्रसादादुत्पन्ना यूयं च ऋषयस्तथा

লিঙ্গরূপী মহাদেবই তিনি, যাঁর দ্বারা এই সমগ্র জগৎ ধারণ হয়; যাঁর প্রসাদে তোমরাও—হে ঋষিগণ—উৎপন্ন হয়েছ।

Verse 53

श्रुत्वा सुराश्च ऋषयस्तस्य वाक्यमपूजयन् । तदा विष्णुरुवाचेदं ब्रह्माणं प्रहसन्निव

সেই বাক্য শুনিয়া দেবগণ ও ঋষিগণ তাহা পূজ্য জ্ঞান করিলেন। তখন বিষ্ণু যেন মৃদু, অর্থভরা হাস্যে ব্রহ্মাকে এই কথা বলিলেন।

Verse 54

दृष्टं हि चेत्त्वया ब्रह्मन्मस्तकं परमार्थतः । साक्षिणः के त्वया तत्र अस्मिन्नर्थे प्रकल्पिताः

যদি সত্যই, হে ব্রহ্মন্, তুমি পরমার্থতঃ সেই শিখর দর্শন করে থাকো, তবে এই দাবির জন্য সেখানে তুমি কাদের সাক্ষী নিযুক্ত করেছিলে?

Verse 55

आकर्ण्य वचनं विष्णोर्ब्रह्मा लोकपितामहः । उवाच त्वरितेनैव केतकी सुरभीति च

বিষ্ণুর বাক্য শ্রবণ করে লোকপিতামহ ব্রহ্মা তৎক্ষণাৎ বললেন—“কেতকী ও সুরভী।”

Verse 56

ते देवा मम साक्षित्वे जानीहि परमार्थतः । ब्रह्मणो हि वचः श्रुत्वा सर्वे देवास्त्वरान्विताः

“পরমার্থতঃ জেনে রাখো—ওই দেবগণ আমার পক্ষে সাক্ষী।” ব্রহ্মার বাক্য শুনে সকল দেবতা তৎপর হয়ে উঠলেন।

Verse 57

आह्वानं चक्रिरे तस्याः सुरभ्याश्च तया सह । आगते तत्क्षमादेव कार्यार्थं ब्रह्मणस्तदा

তখন তারা কেতকীকে আহ্বান করল এবং তার সঙ্গে সুরভীকেও ডেকে আনল। তারা আসামাত্রই ব্রহ্মার উদ্দেশ্যসিদ্ধির জন্য সেই কাজ তৎক্ষণাৎ শুরু হল।

Verse 58

इंद्राद्यैश्च तदा देवैरुक्ता च सुरभी ततः । उवाच केतकीसार्द्धं दृष्टो वै ब्रह्मणा सुराः

তখন ইন্দ্র প্রমুখ দেবগণের কথায় সুরভী কেতকীর সঙ্গে বলল—“হে দেবগণ! ব্রহ্মা নিশ্চয়ই শিখর দর্শন করেছেন।”

Verse 59

लिंगस्य मस्तको देवाः केतकीदलपूजितः । तदा नभोगता वाणी सर्वेषां श्रृण्वतामभूत्

হে দেবগণ, লিঙ্গের শিখর কেতকী-পত্রে পূজিত হল। তখন সকলের শ্রবণে আকাশে বিচরণশীল এক বাণী উদিত হল।

Verse 60

सुरभ्या चैव यत्प्रोक्तं केतक्या च तथा सुराः । तन्मृषोक्तं च जानीध्वं न दृष्टो ह्यस्य मस्तकः

হে দেবগণ, সুরভী ও কেতকী যা বলেছে তা মিথ্যা জেনো; কারণ এই লিঙ্গের শিখর দেখা যায়নি।

Verse 61

तदा सर्वेऽथ विबुधाः सेंद्रा वै विष्णुना सह । शेपुश्च सुरभीं रोषान्मृषावादनतत्पराम्

তখন ইন্দ্রসহ বিষ্ণুর সঙ্গে সকল দেবতা ক্রুদ্ধ হয়ে মিথ্যাভাষণে রত সুরভীকে শাপ দিলেন।

Verse 62

मुखेनोक्तं त्वयाद्यैवमनृतं च तथा शुभे । अपवित्रं मुखं तेऽस्तु सर्वधर्मबहिष्कृतम्

হে শুভে, তুমি মুখে আজ এমন অসত্য বলেছ; অতএব তোমার মুখ অপবিত্র হোক এবং সর্বধর্ম থেকে বহিষ্কৃত হোক।

Verse 63

सुगंधकेतकी चापि अयोग्या त्वं शिवार्चने । भविष्यसि न संदेहो अनृता चैव भामिनि

হে ভামিনী, সুগন্ধ কেতকী, তুমিও মিথ্যা বলেছ; তাই নিঃসন্দেহে তুমি শিবার্চনার অযোগ্য হবে।

Verse 64

तदा नभो गता वाणी ब्रह्मणं च शशाप वै । मृषोक्तं च त्वया मंद किमर्थं बालिशेन हि

তখন আকাশবাণী ব্রহ্মাকে শাপ দিল—“হে মূঢ়! শিশুসুলভ বাল্যতায় তুমি কেন মিথ্যা বললে?”

Verse 65

भृगुणा ऋषिभिः साकं तथैव च पुरोधसा । तस्माद्युयं न पूज्याश्च भवेयुः क्लेशभागिनः

“ভৃগু, ঋষিগণ এবং তোমার পুরোহিতসহ—অতএব তোমরা আর পূজ্য হবে না, দুঃখ-ক্লেশের ভাগী হবে।”

Verse 66

ऋषयोऽपि च धर्मिष्ठास्तत्त्ववाक्यबहिष्कृताः । विवादनिरता मूढा अतत्त्वज्ञाः समत्सराः

“যে ঋষিরা ধর্মিষ্ঠ বলে খ্যাত ছিল, তারাও তত্ত্ববাক্য থেকে বহিষ্কৃত হল; তারা বিবাদে আসক্ত, মোহগ্রস্ত, তত্ত্ব-অজ্ঞ ও ঈর্ষাপরায়ণ।”

Verse 67

याचकाश्चावदान्याश्च नित्यं स्वज्ञानघातकाः । आत्मसंभाविताः स्तब्धाः परस्परविनिंदकाः

“তারা ভিক্ষুকও হল, দাতা বলেও পরিচিত রইল—তবু সর্বদা নিজের বোধবুদ্ধি নাশকারী; আত্মগর্বে মত্ত, অহংকারে কঠোর, এবং পরস্পরকে নিন্দাকারী।”

Verse 68

एवं शप्ताश्च मुनयो ब्रह्माद्या देवतास्तथा । शिवेन शप्तास्ते सर्वे लिंगं शरणमाययुः

এভাবে শাপগ্রস্ত হলেন মুনিগণ ও ব্রহ্মা প্রমুখ দেবতারা; শিবের শাপে দগ্ধ হয়ে তারা সকলেই লিঙ্গের শরণ নিলেন।