Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 74
Devanagari script
अर्जुन उवाच । केवलं पौरुषपरं भीमेनोक्तमिदं वचः । अबलं दैवहेतुत्वात्प्रबलं प्रतिभाति मे
Transliteration
arjuna uvāca | kevalaṃ pauruṣaparaṃ bhīmenoktamidaṃ vacaḥ | abalaṃ daivahetutvātprabalaṃ pratibhāti me
Translation
অর্জুন বললেন: ভীমের এই বাক্য কেবল পুরুষার্থনির্ভর; কিন্তু দैবই কারণ হওয়ায় যা দুর্বল মনে হয়, তা আমার কাছে প্রবল বলে প্রতিভাত হয়।
Word by Word
अर्जुनःArjuna
अर्जुनः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअर्जुन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्
केवलम्only; merely
केवलम्:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeAdjective
Rootकेवल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् पौरुषपरम् (adverbial accusative ‘merely’)
पौरुषपरम्based solely on human effort
पौरुषपरम्:
Karman (Object qualifier/कर्मविशेषण)
TypeAdjective
Rootपौरुष (प्रातिपदिक) + पर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् वचः; समासः तत्पुरुषः (पौरुषे परम् = ‘dependent on manly effort’)
भीमेनby Bhīma
भीमेन:
Karana (Agent in passive/instrument/करण)
TypeNoun
Rootभीम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्
उक्तम्spoken
उक्तम्:
Karman (Object qualifier/कर्मविशेषण)
TypeAdjective
Root√वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् वचः
इदम्this
इदम्:
Karman (Object qualifier/कर्मविशेषण)
TypeAdjective
Rootइदं (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम; विशेषणम् वचः
वचःspeech; statement
वचः:
Karman (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootवचस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
अबलम्weak
अबलम्:
Karta (Predicate adjective/कर्ता)
TypeAdjective
Rootअबल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विधेय-विशेषणम् (predicative) ‘[it seems] weak’
दैवहेतुत्वात्because it has fate as the cause
दैवहेतुत्वात्:
Hetu (Cause/हेतु)
TypeNoun
Rootदैव (प्रातिपदिक) + हेतु (प्रातिपदिक) + त्व (तद्धित/भावप्रत्यय)
Formनपुंसकलिङ्गः, पञ्चमी-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः तत्पुरुषः (दैवम् हेतु: यस्य तत् = ‘having fate as cause’); अपादान/हेतौ प्रयोगः (‘because of’)
प्रबलम्strong
प्रबलम्:
Karta (Predicate adjective/कर्ता)
TypeAdjective
Rootप्रबल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विधेय-विशेषणम् (predicative) ‘[it seems] strong’
प्रतिभातिappears; seems
प्रतिभाति:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Root√भा (धातु) with प्रति-
Formलट् (Present), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्
मेto me; for me
मे:
Sambandha (Experiencer/possessor/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्तिः (Genitive) एकवचनम्; सर्वनाम
Speaker
Arjuna
Characters & Entities
A
ArjunaB
BhīmaD
Daiva (destiny/divine will)FAQs
Human effort is meaningful, yet outcomes are ultimately strengthened by daiva; dharma balances initiative with humility before divine order.
No specific tīrtha is glorified in this verse; it is a philosophical comment within the narrative.
None; the verse discusses causality (daiva) rather than ritual practice.