Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 171

एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता हृद्येव तिष्ठन्पुरुषं प्रशास्ति । तेनाभियुक्तः प्रणवादिवोदकं यता नियुक्तोस्मि तथाचरामि

ekaḥ śāstā na dvitīyo'sti śāstā hṛdyeva tiṣṭhanpuruṣaṃ praśāsti | tenābhiyuktaḥ praṇavādivodakaṃ yatā niyuktosmi tathācarāmi

একজনই শাস্তা, দ্বিতীয় শাস্তা নেই। তিনি হৃদয়ে অবস্থান করে মানুষকে শাসন ও সংযমে রাখেন। তাঁর আদেশে, যেমন প্রণবের প্রেরণায় জল প্রবাহিত হয়, তেমনি আমি যেভাবে নিয়োজিত, সেভাবেই আচরণ করি।

ekaḥone, single
ekaḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rooteka (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण
śāstāruler, teacher, chastiser
śāstā:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootśāstṛ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
nanot
na:
Sambandha/Modifier (सम्बन्ध/विशेषण)
TypeIndeclinable
Rootna (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय (negation particle)
dvitīyaḥa second
dvitīyaḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootdvitīya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण
astiis/exists
asti:
Kriya (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootas (अस् धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
śāstāthe ruler/teacher
śāstā:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootśāstṛ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
hṛdiin the heart
hṛdi:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Roothṛd (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
evaindeed, only
eva:
Sambandha/Modifier (सम्बन्ध/विशेषण)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-अव्यय (emphatic particle)
tiṣṭhanstanding, abiding
tiṣṭhan:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeVerb
Rootsthā (स्था धातु)
Formवर्तमानकृदन्त (शतृ), परस्मैपद; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
puruṣamthe person
puruṣam:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootpuruṣa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
praśāstirules, instructs, governs
praśāsti:
Kriya (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootśās (शास् धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; उपसर्ग: प्र-
tenaby him/thereby
tena:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Roottad (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; सर्वनाम
abhiyuktaḥenjoined/commissioned, engaged
abhiyuktaḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootabhi-√yuj (युज् धातु)
Formभूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपसर्ग: अभि-
praṇava-ādi-vatlike praṇava etc.
praṇava-ādi-vat:
Sambandha/Modifier (सम्बन्ध/विशेषण)
TypeIndeclinable
Rootpraṇava (प्रातिपदिक) + ādi (प्रातिपदिक) + vat (तद्धित प्रत्यय)
Formअव्यय; -वत् (वत्-प्रत्यय) ‘like’; समास: (प्रणव + आदि) तत्पुरुष
udakamwater
udakam:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootudaka (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
yathāas, according to
yathā:
Sambandha/Modifier (सम्बन्ध/विशेषण)
TypeIndeclinable
Rootyathā (अव्यय)
Formउपमान/प्रकारवाचक-अव्यय (as/according as)
niyuktaḥappointed, directed
niyuktaḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootni-√yuj (युज् धातु)
Formभूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपसर्ग: नि-
asmiI am
asmi:
Kriya (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootas (अस् धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपद, उत्तमपुरुष (1st), एकवचन
tathāthus, in that way
tathā:
Sambandha/Modifier (सम्बन्ध/विशेषण)
TypeIndeclinable
Roottathā (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (thus/so)
carāmiI act, I conduct myself
carāmi:
Kriya (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootcar (चर् धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपद, उत्तमपुरुष (1st), एकवचन

Lomaharṣaṇa (Sūta) to the sages (deduced from Māheśvara-khaṇḍa context)

Scene: A yogin seated in meditation, a luminous deity enthroned within the heart-lotus; from the praṇava (ॐ) a stream of water-like energy flows, setting the world and the yogin’s actions in motion.

Ś
Śāstā (Inner Ruler)
H
Hṛdaya (heart)
P
Praṇava (Oṃ)

FAQs

It teaches the Antaryāmin doctrine: the one inner Ruler in the heart directs conduct, and the aspirant aligns actions with that command.

No site is named; the māhātmya here is inward—heart-centered divine governance as the true pilgrimage.

Implicitly, praṇava-centered orientation and disciplined obedience to the inner divine ordinance; no external ritual is specified.