Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 34

Devanagari script

यमाहुर्वासुदेवस्य रूपमात्मानमव्ययम् । वायुपाशैर्ध्रुवे बद्धं सर्वमेतच्च फाल्गुन

Transliteration

yamāhurvāsudevasya rūpamātmānamavyayam | vāyupāśairdhruve baddhaṃ sarvametacca phālguna

Translation

যাকে অব্যয় আত্মা—বাসুদেবেরই স্বরূপ—বলা হয়, সেই-ই বায়ুর পাশে ধ্রুবের সঙ্গে এই সমগ্র জগতকে বেঁধে ধারণ করে, হে ফাল্গুন।

Word by Word

• यम्: whom/which
• यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; सर्वनाम

• आहुः: they say/call
• आहुः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अह् (धातु)
• Form: लट्-लकार (वर्तमान), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• वासुदेवस्य: of Vāsudeva
• वासुदेवस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: वासुदेव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन

• रूपम्: form
• रूपम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• आत्मानम्: self
• आत्मानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• अव्ययम्: imperishable, undecaying
• अव्ययम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अव्यय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (आत्मानम् इति)

• वायुपाशैः: by the bonds/ropes of wind
• वायुपाशैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: वायु + पाश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुष (वायोः पाशाः)

• ध्रुवे: in/on the fixed point (pole)
• ध्रुवे: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ध्रुव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन

• बद्धम्: bound, fastened
• बद्धम्: Karma (Object state/कर्मभाव)
• Type: Verb
• Root: बन्ध् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (भूतकर्मणि), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; (सर्‍वम्/यम् इत्यस्य भावे)

• सर्वम्: all
• सर्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• एतत्: this
• एतत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• च: and
• च: Sambandha (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधक अव्यय (conjunction)

• फाल्गुन: O Phālguna (Arjuna)
• फाल्गुन: Sambodhana (Vocative/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: फाल्गुन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; संबोधन

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) to the sages (deduced); verse contains an address to Phālguna (Arjuna) from an embedded narrative voice

Skanda Dialogue

Listener: Phālguna (Arjuna)

Visual Art Cues

Scene: A cosmic tableau: Dhruva as a luminous fixed star at the zenith; concentric celestial spheres tethered by translucent wind-bonds; within/behind them a serene Vāsudeva-ātman radiance, while Arjuna (Phālguna) listens in reverent attention.

Characters & Entities

• Vāsudeva
• Dhruva
• Vāyu
• Phālguna (Arjuna)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Cosmic stability is ultimately rooted in the imperishable Divine (Vāsudeva); dharma rests on the Eternal.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is specified; the verse is theological-cosmological.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.