Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 9

Devanagari script

क्रोशप्रमाणं तत्क्षेत्रं प्रासादशतसंकुलम् । अचिरेणैव कालेन तपोबलसमन्वितः । विचिन्त्य विश्वकर्माणं चकार भृगुसत्तमः

Transliteration

krośapramāṇaṃ tatkṣetraṃ prāsādaśatasaṃkulam | acireṇaiva kālena tapobalasamanvitaḥ | vicintya viśvakarmāṇaṃ cakāra bhṛgusattamaḥ

Translation

সে ক্ষেত্র এক ক্রোশ পরিমিত, শত শত প্রাসাদে পরিপূর্ণ ছিল। অল্প সময়েই, তপোবলে সমন্বিত শ্রেষ্ঠ ভৃগু বিশ্বকর্মাকে ধ্যান করে তা নির্মাণ করালেন।

Word by Word

• क्रोशप्रमाणम्: measuring a krośa (in extent)
• क्रोशप्रमाणम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: क्रोश-प्रमाण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘क्षेत्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्; तत्पुरुषः ‘क्रोशः प्रमाणम् यस्य’

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘क्षेत्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• क्षेत्रम्: the sacred field/region
• क्षेत्रम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• प्रासादशतसंकुलम्: crowded with a hundred palaces
• प्रासादशतसंकुलम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: प्रासाद-शत-संकुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘क्षेत्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्; तत्पुरुषः ‘प्रासादशतेन संकुलम्’

• अचिरेण: in a short (time)
• अचिरेण: Karana (Instrument/means; time-measure)
• Type: Noun
• Root: अचिर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (3rd/Instrumental), एकवचनम्; कालवाचक-तृतीया (in a short time)

• एव: indeed/just
• एव: Sambandha (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; अवधारणार्थक-निपातः (emphatic)

• कालेन: with time / in time
• कालेन: Karana (Time-measure)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्; कालवाचक-तृतीया

• तपोबलसमन्वितः: endowed with ascetic power
• तपोबलसमन्वितः: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तपस्-बल-समन्वित (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘भृगुसत्तमः’ इत्यस्य विशेषणम्; तत्पुरुषः ‘तपसा बलेन च समन्वितः’

• विचिन्त्य: having considered
• विचिन्त्य: Purvakala-kriya (Prior action)
• Type: Verb
• Root: वि-चिन्त् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (Gerund/Absolutive); ‘having reflected/considered’

• विश्वकर्माणम्: Viśvakarman
• विश्वकर्माणम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विश्वकर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (2nd/Accusative), एकवचनम्

• चकार: made/did
• चकार: Kriya (Action)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), प्रथम-पुरुषः (3rd person), एकवचनम्; परस्मैपदम्

• भृगुसत्तमः: the best of the Bhṛgus
• भृगुसत्तमः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भृगु-सत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः ‘भृगूणां सत्तमः’

Speaker

Narrator

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Bhṛgukaccha

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Sage Bhṛgu, radiant from austerity, meditates and invokes Viśvakarman; in response, a sacred town rises quickly—hundreds of temple spires within a krośa-wide mandala-like kṣetra near the river.

Characters & Entities

• Bhṛgu
• Viśvakarman
• Kośa/Krośa (measure)
• Prāsāda (temples)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Tapas (austerity) is presented as a creative spiritual force capable of manifesting sacred infrastructure for the welfare of pilgrims.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Bhṛgukaccha-associated kṣetra on the Revā’s northern bank, envisioned as a temple-filled sacred precinct.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct prescription; it highlights invoking Viśvakarman and the role of tapas in establishing sacred space.