Mantra 18
Rishi: Yājñavalkya-tradition (Vājasaneyin transmission; specific ṛṣi ascription not explicit in the mantra itself)
Devata: Pitaraḥ (the Fathers), with sub-classes: Somavat, Barhiṣad, Agniṣvātta; and the Traiyambaka group as named
Chandas: Mixed/prose-like yajus-formula (yajus; not a fixed ṛgvedic metre)
Samhita Patha (Devanagari)
धू॒म्रा ब॒भ्रुनी॑काशाः पितॄ॒णाᳪ सोम॑वतां ब॒भ्रवो॑ धू॒म्रनी॑काशाः पितॄ॒णां ब॑र्हि॒षदां॑ कृ॒ष्णा ब॒भ्रुनी॑काशाः पितॄ॒णाम॑ग्निष्वा॒त्तानां॑ कृ॒ष्णाः पृष॑न्तस्त्रैयम्ब॒काः
Transliteration
dhū́mrā babhrú-nīkāśāḥ pitṝ̄ṇā́m sómavatāṃ babhrávo dhū́mra-nīkāśāḥ pitṝ̄ṇā́m barhiṣádāṃ kṛ́ṣṇā babhrú-nīkāśāḥ pitṝ̄ṇā́m agniṣvāttā́nāṃ kṛ́ṣṇāḥ pṛ́ṣantaḥ traiyambakā́ḥ
Translation
ধূম্রবর্ণ, বভ্রু-প্রভাযুক্ত সোমবন্ত পিতৃগণ; বভ্রু, ধূম্র-প্রভাযুক্ত বরহিষদ্ পিতৃগণ; কৃষ্ণ, বভ্রু-প্রভাযুক্ত অগ্নিষ্বাত্ত পিতৃগণ; কৃষ্ণ, পৃষন্ত (চিতাবর্ণ) ত্রৈয়ম্বকগণ।
Padapatha (Word Analysis)
धू॒म्राः । ब॒भ्रु-नी॑काशाः । पितॄ॒णाम् । सोम॑-वताम् । ब॒भ्रवः॑ । धू॒म्र-नी॑काशाः । पितॄ॒णाम् । ब॒र्हि॒षदाम्॑ । कृ॒ष्णाः । ब॒भ्रु-नी॑काशाः । पितॄ॒णाम् । अ॒ग्नि॒ष्वा॒त्ता॒नाम् । कृ॒ष्णाः । पृष॑न्तः । त्रै॒य॒म्ब॒काः ।
Word by Word
धूम्राःsmoke-coloured, grey
धूम्राः:
विशेषणम् (कर्तृ/विषय-समूहस्य)
TypeAdjective
Rootधूम्र (प्रातिपदिक)
बभ्रुनीकाशाःhaving a brownish appearance
बभ्रुनीकाशाः:
विशेषणम्
TypeAdjective
Rootबभ्रु-नीकाश (समास-प्रातिपदिक)
पितॄणाम्of the Fathers (Pitṛs)
पितॄणाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
सोमवताम्who have Soma / Soma-offering
सोमवताम्:
विशेषणम् (पितॄणाम्)
TypeAdjective
Rootसोमवत् (प्रातिपदिक; -वत् प्रत्यय)
बभ्रवःbrown
बभ्रवः:
विशेषणम्
TypeAdjective
Rootबभ्रु (प्रातिपदिक)
धूम्रनीकाशाःhaving a smoky appearance
धूम्रनीकाशाः:
विशेषणम्
TypeAdjective
Rootधूम्र-नीकाश (समास-प्रातिपदिक)
पितॄणाम्of the Fathers
पितॄणाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
बर्हिषदाम्who sit on the sacred grass (barhis)
बर्हिषदाम्:
विशेषणम् (पितॄणाम्)
TypeNoun/Adjective
Rootबर्हिषद् (प्रातिपदिक; बर्हिस्+सद्)
कृष्णाःblack, dark
कृष्णाः:
विशेषणम्
TypeAdjective
Rootकृष्ण (प्रातिपदिक)
बभ्रुनीकाशाःhaving a brownish appearance
बभ्रुनीकाशाः:
विशेषणम्
TypeAdjective
Rootबभ्रु-नीकाश (समास-प्रातिपदिक)
पितॄणाम्of the Fathers
पितॄणाम्:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
अग्निष्वात्तानाम्of the Agniṣvāttas (those ‘tasted/consumed by Agni’)
अग्निष्वात्तानाम्:
विशेषणम् (पितॄणाम्)
TypeNoun/Adjective
Rootअग्निष्वात्त (प्रातिपदिक; समास: अग्नि+स्वात्त)
कृष्णाःblack, dark
कृष्णाः:
विशेषणम्
TypeAdjective
Rootकृष्ण (प्रातिपदिक)
पृषन्तःspeckled, dappled
पृषन्तः:
विशेषणम्
TypeAdjective/Noun
Rootपृषत् (प्रातिपदिक)
त्रैयम्बकाःthe three-eyed ones / belonging to Tryambaka
त्रैयम्बकाः:
विशेषणम्/सम्बोधन-समूहः (विषय-समूहस्य)
TypeNoun/Adjective
Rootत्रैयम्बक (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
P
Pitaraḥ (Fathers)S
Somavat PitaraḥB
Barhiṣad PitaraḥA
Agniṣvātta PitaraḥT
TraiyambakāḥRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes