Previous Verse
Next Verse

Shiva Purana — Rudra Samhita, Shloka 16

हिरण्यनेत्रस्य तपः — Hiraṇyanetra’s Austerity and the Boon

कायेन वाचा मनसाप्यगम्या नारी नृलोकस्य च दुर्लभाय । तां कामयानस्य ममास्तु नाशो दैत्येन्द्रभावाद्भगवान्स्वयंभूः

kāyena vācā manasāpyagamyā nārī nṛlokasya ca durlabhāya | tāṃ kāmayānasya mamāstu nāśo daityendrabhāvādbhagavānsvayaṃbhūḥ

যে নারী দেহে, বাক্যে ও মনেও অগম্য এবং মানবলোকে অতিদুর্লভ—তার প্রতি কামনায় উদ্বুদ্ধ হয়ে যদি আমার বিনাশই নির্ধারিত হয়, তবে স্বয়ম্ভূ ভগবানই আমাকে বিনষ্ট করুন, দৈত্যেন্দ্র-ভাব লাভ করেও যদি তা ঘটে।

कायेनby the body
कायेन:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootकाय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन
वाचाby speech
वाचा:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootवाच् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन
मनसाby the mind
मनसा:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन
अपिeven
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध/Particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसमुच्चय/अप्यर्थक-अव्ययम् (particle: ‘also/even’)
अगम्याunattainable
अगम्या:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootअगम्य (कृदन्त; √गम्)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; कर्मणि-भावे यत्-प्रत्ययान्तः (gerundive/‘to be reached’), नञ्-पूर्वकः—‘not attainable’
नारीwoman
नारी:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootनारी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
नृलोकस्यof the human world
नृलोकस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootनृलोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (नृणां लोकः)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्ययम् (conjunction)
दुर्लभायhard to obtain
दुर्लभाय:
Sampradana (सम्प्रदान/Beneficiary-Purpose)
TypeAdjective
Rootदुर्लभ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी (4th/सम्प्रदान), एकवचन; विशेषणम् (नार्याः)
ताम्her
ताम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; सर्वनाम
कामयानस्यof (me) desiring
कामयानस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeVerb
Rootकामयमान (कृदन्त; √कम्/कामय् denominative)
Formवर्तमानकृदन्तः (शतृ/शानच्-समकक्षः), षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन; ‘of me who is desiring’
ममof me
मम:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन; सर्वनाम
अस्तुlet there be
अस्तु:
Kriya (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Root√अस् (धातु)
Formलोट् (Imperative/लोट्), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आशीर्लिङ्गार्थे—‘let there be’
नाशःdestruction
नाशः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootनाश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
दैत्येन्द्र-भावात्from the state of being lord of demons
दैत्येन्द्र-भावात्:
Apadana (अपादान/Source)
TypeNoun
Rootदैत्येन्द्र (प्रातिपदिक) + भाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/अपादान), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (दैत्येन्द्रस्य भावः)
भगवान्the Lord
भगवान्:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootभगवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
स्वयम्भूःthe self-born (Brahmā)
स्वयम्भूः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootस्वयम्भू (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; बहुव्रीहिः—‘स्वयम् भवति इति’ (self-born)

A daitya/āsura leader (the demon-king figure speaking in the Yuddhakhaṇḍa narrative, as recounted by Sūta)

Tattva Level: pashu

Shiva Form: Mahādeva

S
Svayambhu (Brahma)
D
Daityas

FAQs

It shows how kama (desire) and asuric pride can overpower discernment, leading one to accept even ruin; in Shaiva terms, such desire becomes a pāśa (bond) that drags the soul away from Shiva-oriented dharma.

By contrast: the verse depicts mind-bound craving, while Linga/Saguna-Shiva worship trains body, speech, and mind to turn from craving to bhakti—redirecting the same inner force toward Shiva rather than toward possessive desire.

A practical takeaway is japa of the Pañcākṣarī (“Om Namaḥ Śivāya”) with restraint of senses, coupled with Tripuṇḍra (bhasma) and rudrākṣa as reminders to purify desire into devotion.