Next Mantra

Mantra 1

Sukta 10.181

Rishi: Vasiṣṭha (named in the verse)
Devata: Dhātṛ / Savitṛ / Viṣṇu (triadic sourcing of the rite’s power; hymn concerns sacrificial formulation)
Chandas: Anuṣṭubh (explicitly referenced; verse itself may be in a different meter in some recensions, but the mantra thematizes Anuṣṭubh)

प्रथश्च यस्य सप्रथश्च नामानुष्टुभस्य हविषो हविर्यत् । धातुर्द्युतानात्सवितुश्च विष्णोरथंतरमा जभार वसिष्ठः ॥

प्रथ॑श्च॒ यस्य॑ स॒प्रथ॑श्च॒ नामा॑नुष्टु॒भस्य॑ ह॒विषो॑ ह॒विर्यत् । धातु॑र्द्युता॒नात्स॑वि॒तुश्च॒ विष्णो॑र॒थंतर॒मा ज॒भार॒ वसि॑ष्ठः ॥

práthaś ca yásya sa-práthaś ca nā́mānuṣṭúbhasya havíṣo havír yát | dhā́tur dyutā́nāt savitúś ca víṣṇor athaṃtarám ā́ jabhā́ra vásiṣṭhaḥ ||

যাঁর বিস্তারও ‘প্রথস্’ এবং যাঁর নামও ‘প্রথস্’—তাঁর উদ্দেশে অনুষ্টুভ্-ছন্দ হবি-কে হবি-রূপেই নিবেদন করে। ধাতৃর দীপ্ত বিধান থেকে, সবিতৃ থেকে এবং বিষ্ণু থেকে, বসিষ্ঠ এখানে সেই অথর্বণ-সদৃশ অন্তরাধার—যজ্ঞের চলমান রথ—বহন করে এনেছেন।

प्रथः॑ । च॒ । यस्य॑ । स॒ऽप्रथः॑ । च॒ । नाम॑ । आनु॑ऽस्तुभस्य । ह॒विषः॑ । ह॒विः । यत् । धा॒तुः । द्युता॑नात् । स॒वि॒तुः । च॒ । विष्णोः॑ । र॒थ॒म्ऽत॒रम् । आ । ज॒भा॒र॒ । वसि॑ष्ठः ॥प्रथः । च । यस्य । सप्रथः । च । नाम । आनुस्तुभस्य । हविषः । हविः । यत् । धातुः । द्युतानात् । सवितुः । च । विष्णोः । रथम्तरम् । आ । जभार । वसिष्ठः ॥prathaḥ | ca | yasya | sa-prathaḥ | ca | nāma | ānu-stubhasya | haviṣaḥ | hav iḥ | yat | dhātuḥ | dyutānāt | savituḥ | ca | viṣṇoḥ | ratham-taram | ā | jabhāra | vasiṣṭhaḥ

प्रथःbroadly, in breadth; ‘broad’ (as an epithet)
प्रथः:
विशेषण-भावे (नामविशेषणम्) / अधेय-विशेषणम्
TypeNoun
Rootप्रथ (प्रथ्/प्रथय् ‘to spread, be broad’) → प्रथस् (n.)
and
:
TypeIndeclinable
Root
यस्यwhose
यस्य:
सम्बन्ध (genitive relation)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
सप्रथःtogether-broad, very broad
सप्रथः:
विशेषण-भावे
TypeAdjective
Rootस- + प्रथस् (n.)
and
:
TypeIndeclinable
Root
नामname
नाम:
कर्म/विधेय-नाम (predicate ‘name’)
TypeNoun
Rootनामन् (n.)
अनुष्टुभस्यof the Anuṣṭubh (metre)
अनुष्टुभस्य:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootअनुष्टुभ् (छन्दस्-नाम; f./m. in Vedic usage)
हविषःof the oblation
हविषः:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootहविस् (n.)
हविःoblation
हविः:
कर्म (object) / विधेय
TypeNoun
Rootहविस् (n.)
यत्which, that
यत्:
सम्बन्ध/विशेष्य (relative ‘that which’)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम) / यत् (सम्बन्ध-प्रत्ययार्थ)
धातुःthe establisher, supporter
धातुः:
कर्तृ (agent) / विषय
TypeNoun
Rootधातृ/धातु (m.) ‘establisher; supporter’ (from √धा ‘to place’)
द्युता॒नात्from the shining one / from brilliance
द्युता॒नात्:
अपादान (source/from)
TypeNoun
Rootद्युता॒न (m./n.?) from √द्युत् ‘to shine’ (kṛdanta stem)
सवितुःof Savitṛ
सवितुः:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootसवितृ (m.)
and
:
TypeIndeclinable
Root
विष्णोःof Viṣṇu
विष्णोः:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootविष्णु (m.)
अथन्तरम्the Athantara (chant)
अथन्तरम्:
कर्म (object)
TypeNoun
Rootअथन्तर (n.) (name of a sāman/chant; also ‘intermediate/other’)
towards; unto (as verbal prefix)
:
TypeIndeclinable (preverb)
Root
जभारbrought, bore
जभार:
क्रिया
TypeVerb
Root√भृ (भरति) with reduplication: जभार (perfect) + आ
वसिष्ठःVasiṣṭha
वसिष्ठः:
कर्तृ (agent)
TypeNoun (proper)
Rootवसिष्ठ (ऋषि-नाम; from √वस् ‘to dwell’ with superlative -इष्ठ)