HomeRig VedaMandala 10Sukta 100Mantra 12
Previous Mantra

Mantra 12

Sukta 10.100

Devata: Likely Indra (continuation from 10.100.11), characterized by radiance and kratu-protection; imagery also supports a more general heroic deity-force
Chandas: Triṣṭubh (probable)

चित्रस्ते भानुः क्रतुप्रा अभिष्टिः सन्ति स्पृधो जरणिप्रा अधृष्टाः । रजिष्ठया रज्या पश्व आ गोस्तूतूर्षति पर्यग्रं दुवस्युः ॥

चि॒त्रस्ते॑ भा॒नुः क्र॑तु॒प्रा अ॑भि॒ष्टिः सन्ति॒ स्पृधो॑ जरणि॒प्रा अधृ॑ष्टाः । रजि॑ष्ठया॒ रज्या॑ प॒श्व आ गोस्तूतू॑र्षति॒ पर्यग्रं॑ दुव॒स्युः ॥

citrás te bhānúḥ kratu-prā́ abhiṣṭíḥ sánti spṛ́dho jaraṇi-prā́ ádhṛṣṭāḥ | rájiṣṭhayā rájyā paśv á̄ góḥ tūtūrṣati páry ágraṃ duvasyúḥ ||

তোমার ভানু বিচিত্রবর্ণ; ক্রতুরক্ষক তোমার অভিষ্টি (উদ্যমী আক্রমণ/অগ্রগমন)। তোমার স্পৃধা (প্রতিদ্বন্দ্বিতা) আছে—অধৃষ্ট, জরণি-প্রা, জারিতাকে এগিয়ে নিয়ে যায়। সর্বাধিক দ্রুত রজ্যা (পথ) ধরে সেবাকামী আলোক-গো-র দিকে ধাবিত হয়, অগ্রশিখরের চারদিকে পরিক্রমা করে।

चि॒त्रः । ते॒ । भा॒नुः । क्र॒तु॒ऽप्राः । अ॒भि॒ष्टिः । सन्ति॑ । स्पृधः॑ । ज॒र॒णि॒ऽप्राः । अधृ॑ष्टाः । रजि॑ष्टया । रज्या॑ । प॒श्वः । आ । गोः । तूतू॑र्षति । परि॑ । अग्र॑म् । दु॒व॒स्युः ॥चित्रः । ते । भानुः । क्रतुप्राः । अभिष्टिः । सन्ति । स्पृधः । जरणिप्राः । अधृष्टाः । रजिष्टया । रज्या । पश्वः । आ । गोः । तूतूर्षति । परि । अग्रम् । दुवस्युः ॥citraḥ | te | bhānuḥ | kratu-prāḥ | abhiṣṭiḥ | santi | spṛdhaḥ | jaraṇi-prāḥ | adhṛṣṭāḥ | rajiṣṭayā | rajyā | paśvaḥ | ā | goḥ | tūtūrṣati | pari | agram | duvasyuḥ

चित्रःbright, splendid
चित्रः:
Kartā (भानुः इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootचित्र (प्रातिपदिक)
तेof you, your
ते:
सम्बन्ध (भानुः/क्रतुप्राः/अभिष्टिः इत्यादीनां स्वामित्वे)
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
भानुःbeam, radiance
भानुः:
Kartā (अस्ति/सन्ति इत्यस्य)
TypeNoun
Rootभानु (प्रातिपदिक)
क्रतुप्राःfulfilling/strengthening the will (krátu), purpose-aiding
क्रतुप्राः:
Kartā (सन्ति इत्यस्य; ते इत्यस्य सम्बन्धेन)
TypeAdjective
Rootक्रतु-प्रा (समास; प्रा < √प्रा/√पॄ ‘to fill, satisfy’ इत्यस्य कृत्-प्रातिपदिक)
अभिष्टिःhelp, support
अभिष्टिः:
Kartā (अस्ति/सन्ति इत्यस्य; ते इत्यस्य सम्बन्धेन)
TypeNoun
Rootअभि-ष्टि (प्रातिपदिक; √स्था/√ष्ठा ‘stand’ इत्यस्य -ष्टि-निर्माणः, ‘assistance/aid’)
सन्तिare
सन्ति:
(क्रिया) अस्तित्व/विधान
TypeVerb
Root√अस् (भू-सत्तायाम्)
स्पृधःrivalries, hostile forces
स्पृधः:
Kartā (सन्ति इत्यस्य)
TypeNoun
Rootस्पृध् (प्रातिपदिक; ‘rivalry/hostility’)
जरणिप्राःfilling/bringing on decay (ageing-causing)
जरणिप्राः:
Kartā-विशेषण
TypeAdjective
Rootजरणि-प्रा (समास; जरणि ‘aging/decay’ + प्रा < √प्रा/√पॄ)
अधृष्टाःundaring, not venturing (unbold)
अधृष्टाः:
Kartā-विशेषण
TypeAdjective
Rootअ-धृष्ट (कृत्/विशेषण; धृष्ट ‘dared, bold’ < √धृष् ‘to dare’; नञ्-पूर्वक)
रजिष्ठयाwith the most dusty/dim (one)
रजिष्ठया:
Karaṇa (रज्या इत्यस्य सह—‘with the most dusty/dim [one]’)
TypeAdjective
Rootरजिष्ठ (तमप्-प्रत्ययान्त; रजस्/रज ‘dust, dimness’ इत्यस्य विशेषण)
रज्याwith a rein/rope
रज्या:
Karaṇa
TypeNoun
Rootरज्या (प्रातिपदिक; ‘rope, rein, thong’)
पश्वःfrom the cattle (livestock)
पश्वः:
Apādāna (आ…तूतूर्षति—‘from/away from cattle’)
TypeNoun
Rootपशु (प्रातिपदिक)
towards, unto
:
(क्रियाविशेषक) दिशाबोधक
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/निपात)
गोःfrom the cow/cattle
गोः:
Apādāna (आ…तूतूर्षति—‘from/away from the cow/cattle’)
TypeNoun
Rootगो (प्रातिपदिक)
तूतूर्षतिhastens, rushes past/overcomes
तूतूर्षति:
(क्रिया) गमन/अतिक्रम
TypeVerb
Root√तॄ/√तुर् (तरणे/अतिक्रमे; desiderative/intensive-like reduplication)
परिaround, over
परि:
(क्रियाविशेषक)
TypeIndeclinable
Rootपरि (उपसर्ग/निपात)
अग्रम्the front, the forepart
अग्रम्:
Karma (परि…तूतूर्षति—‘passes over the front/forepart’)
TypeNoun
Rootअग्र (प्रातिपदिक)
दुवस्युःthe worshipper, the serving one
दुवस्युः:
Kartā (तूतूर्षति इत्यस्य)
TypeNoun (agent) / Adjective
Rootदुवस्यु (प्रातिपदिक; ‘one who serves/honours’; < √दुवस्/√द्विष्? वैदिक ‘to honour/serve’)