HomeRig VedaMandala 1Sukta 163Mantra 12
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 12

Sukta 1.163

Rishi: dīrghatamā aucathyaḥ (traditional for RV 1.163)
Devata: aśva / the divine steed as a power of movement (often read with solar-prāṇic symbolism)
Chandas: triṣṭubh (probable for RV 1.163; not supplied in input for this mantra)

उप प्रागाच्छसनं वाज्यर्वा देवद्रीचा मनसा दीध्यानः । अजः पुरो नीयते नाभिरस्यानु पश्चात्कवयो यन्ति रेभाः ॥

उप॒ प्रागा॒च्छस॑नं वा॒ज्यर्वा॑ देव॒द्रीचा॒ मन॑सा॒ दीध्या॑नः । अ॒जः पु॒रो नी॑यते॒ नाभि॑र॒स्यानु॑ प॒श्चात्क॒वयो॑ यन्ति रे॒भाः ॥

úpa prá ā́gāc chásanaṃ vā́jy árvā devadrī́cā mánasā dī́dhyānaḥ | ajáḥ púro nī́yate nā́bhiḥ asyā́nu paścā́t kaváyo yanti rebhā́ḥ ||

সে অগ্রসর হয়ে বাক্‌-আসন ও তার শাসনস্থলের দিকে যায়—সমৃদ্ধির বলবান অশ্ব—দেবমুখী প্রেরণায়, মনের আলোর দীপ্তিতে জাগ্রত। ‘অজ’ (অজন্মা) তার অগ্রে নীত হয়, যেন তার অন্তঃস্থ নাভি-কেন্দ্র; আর তার পশ্চাতে কবি ও রেভ (প্রেরিত স্তোতা) সেই চলমান শক্তির পদাঙ্ক অনুসরণ করে চলে।

उप॑ । प्र । अ॒गा॒त् । शस॑नम् । वा॒जी । अर्वा॑ । दे॒व॒द्रीचा॑ । मन॑सा । दीध्या॑नः । अ॒जः । पु॒रः । नी॒य॒ते॒ । नाभिः॑ । अ॒स्य॒ । अनु॑ । प॒श्चात् । क॒वयः॑ । य॒न्ति॒ । रे॒भाः ॥उप । प्र । अगात् । शसनम् । वाजी । अर्वा । देवद्रीचा । मनसा । दीध्यानः । अजः । पुरः । नीयते । नाभिः । अस्य । अनु । पश्चात् । कवयः । यन्ति । रेभाः ॥upa | pra | agāt | śasanam | vājī | arvā | devadrīcā | manasā | dīdhyānaḥ | ajaḥ | puraḥ | nīyate | nābhiḥ | asya | anu | paścāt | kavayaḥ | yanti | rebhāḥ

उपnear, towards; (as preverb)
उप:
TypeIndeclinable
Rootउप (उपसर्ग/निपात)
प्रforth, forward; (as preverb)
प्र:
TypeIndeclinable
Rootप्र (उपसर्ग/निपात)
आगात्came, approached
आगात्:
TypeVerb
Root√गम् (गच्छति) + आ (उपसर्ग)
शसनम्recitation, praise; hymn/utterance
शसनम्:
Karma
TypeNoun
Rootशसन (प्रातिपदिक; √शस् ‘to praise/recite’ से भाव/कर्म-नाम)
वाज्यर्वाthe prize-winning steed (Vājy-arvan)
वाज्यर्वा:
Kartā
TypeNoun (epithet)
Rootवाज्यर्वन् (प्रातिपदिक; वाजिन्/वाज्य ‘prize-winning, swift’ + अर्वन् ‘steed/horse’)
देवद्रीचाःgod-ward, turned toward the gods
देवद्रीचाः:
Kartā
TypeAdjective
Rootदेवद्रीच्/देवद्रीच (प्रातिपदिक; ‘god-directed/turned to the gods’)
मनसाwith (his) mind
मनसा:
Karaṇa
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
दीध्यानःmeditating, intent in thought
दीध्यानः:
Kartā
TypeParticiple
Root√ध्यै/√ध्याय् (ध्यान) से वर्तमान कृदन्त; (दीध्यान-)
अजःthe goat (Ajá)
अजः:
Kartā
TypeNoun
Rootअज (प्रातिपदिक)
पुरःin front, before
पुरः:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable (adverbial accusative)
Rootपुरस् (प्रातिपदिक)
नीयतेis led, is guided
नीयते:
TypeVerb
Root√नी (नयति) + नि (उपसर्ग)
नाभिःthe nave/centre (navel)
नाभिः:
Kartā
TypeNoun
Rootनाभि (प्रातिपदिक)
अस्यof him/its
अस्य:
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अनुafter, along
अनु:
TypeIndeclinable
Rootअनु (उपसर्ग/निपात)
पश्चात्behind, afterwards
पश्चात्:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootपश्चात् (अव्यय)
कवयःseers, poets
कवयः:
Kartā
TypeNoun
Rootकवि (प्रातिपदिक)
यन्तिgo, follow
यन्ति:
TypeVerb
Root√या (याति)
रेभाःpraisers, chanters
रेभाः:
Kartā
TypeNoun
Rootरेभ (प्रातिपदिक; ‘singer, praiser’)