HomeRamayanaBala KandaSarga 70Shloka 39
Previous Verse
Next Verse

Shloka 39

वंशवर्णनम् तथा विवाहप्रार्थना

Genealogy of the Ikshvaku Line and the Proposal for Marriage

भगीरथात्ककुत्स्थश्च ककुत्स्थस्य रघुस्सुत:।रघोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्ध: पुरुषादक:।।1.70.39।।कल्माषपादो ह्यभवत्तस्माज्जातस्तु शंखण:।

bhagīrathāt kakutsthaś ca kakutsthasya raghus sutaḥ | raghōs tu putras tejasvī pravṛddhaḥ puruṣādakaḥ || 1.70.39 || kalmāṣapādo hy abhavat tasmāj jātas tu śaṅkhaṇaḥ |

ভগীরথ থেকে ককুৎস্থ জন্মালেন; ককুৎস্থের পুত্র রঘু। রঘুর তেজস্বী পুত্র প্রবৃদ্ধ ‘পুরুষাদক’ নামে খ্যাত হন; তিনিই কল্মাষপাদ হন, এবং তাঁর থেকে শঙ্খণ জন্মালেন॥

भगीरथात्from Bhagiratha
भगीरथात्:
अपादान (Ablative of source)
TypeNoun
Rootभगीरथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः (Ablative), एकवचनम्; अपादानार्थे (source/origin)
ककुत्स्थःKakutstha
ककुत्स्थः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootककुत्स्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative), एकवचनम्
and
:
समुच्चय (Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction: and)
ककुत्स्थस्यof Kakutstha
ककुत्स्थस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootककुत्स्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः (Genitive), एकवचनम्; सम्बन्धार्थे (possession/relation)
रघुःRaghu
रघुः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootरघु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative), एकवचनम्
सुतःson
सुतः:
कर्ता (Predicate nominative)
TypeNoun
Rootसुत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative), एकवचनम्; (रघुः) इति कर्तुः विशेष्य-सम्बन्धः
रघोःof Raghu
रघोः:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootरघु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः (Genitive), एकवचनम्
तुindeed / and then
तु:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/विशेषणार्थक-अव्ययम् (particle: but/indeed)
पुत्रःson
पुत्रः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative), एकवचनम्
तेजस्वीsplendid, powerful
तेजस्वी:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootतेजस्विन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative), एकवचनम्; विशेषणम् (qualifier of पुत्रः)
प्रवृद्धःgrown, advanced
प्रवृद्धः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootप्रवृद्ध (कृदन्त; √वृध् (धातु) + प्र- उपसर्ग; क्त-प्रत्यय)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative), एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्त-विशेषणम् (past participle used adjectivally)
पुरुषादकःPurushadaka (man-eater; epithet/name)
पुरुषादकः:
कर्ता (Appositional name/epithet of पुत्रः)
TypeNoun
Rootपुरुष + आदक (प्रातिपदिक; √अद् (धातु) + ण्वुल्/अक-प्रत्यय)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative), एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (पुरुषान् अदति इति/पुरुषस्य आदकः)
कल्माषपादःKalmashapada
कल्माषपादः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootकल्माष + पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative), एकवचनम्; कर्मधारयः (कल्माषः पादः यस्य/कल्माष-पादः) नाम
हिindeed
हि:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिश्चय/कारणार्थक-अव्ययम् (particle: indeed/for)
अभवत्became / was
अभवत्:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Root√भू (धातु) + अभि- (उपसर्ग)
Formलङ्-लकारः (Imperfect/Past), प्रथम-पुरुषः (3rd person), एकवचनम्; परस्मैपदम्
तस्मात्from him / from that
तस्मात्:
अपादान (Ablative of source)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे (सन्दर्भे), पञ्चमी-विभक्तिः (Ablative), एकवचनम्; अपादानार्थे (from him/from that)
जातःborn
जातः:
कर्ता (Predicate adjective of शंखणः)
TypeAdjective
Rootजात (कृदन्त; √जन् (धातु) + क्त-प्रत्यय)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative), एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्तः (born) — कर्तरि/भावे प्रयोगः
तुthen
तु:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविशेषणार्थक-अव्ययम् (particle: then/indeed)
शंखणःShankhana
शंखणः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootशंखण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative), एकवचनम्

Bhagiratha begot Kakustha whose son was Raghu. Powerful Pravriddha was Raghu's son. He became Purushadaka (cannibal), on the curse of Vasistha. He grasped water in order to retaliate Vasishta but was prevented by his wife. The water fell on his feet and he came to be known as Kalmashapada (feet polluted with water). Samkhana was born to him.

B
Bhagiratha
K
Kakutstha
R
Raghu
K
Kalmāṣapāda
Ś
Śaṅkhaṇa

FAQs

The verse warns that deviation from dharma can distort kingship itself; names like Puruṣādaka/Kalmāṣapāda preserve moral memory about the consequences of unrighteous conduct.

The narrator continues the royal genealogy, noting a king associated with a fearful epithet and his successor.

By contrast (through negative example), the virtue emphasized is self-restraint essential to rāja-dharma; its absence is marked by the epithet ‘man-eater’.