HomeRamayanaBala KandaSarga 52Shloka 4
Previous Verse
Next Verse

Shloka 4

वसिष्ठ-आतिथ्यं

Vasiṣṭha’s Hospitality to Viśvāmitra and the Summoning of Śabalā/Kāmadhenu

प्रतिगृह्य तु तां पूजां वसिष्ठाद्राजसत्तम:।तपोग्निहोत्रशिष्येषु कुशलं पर्यपृच्छत।।।।विश्वामित्रो महातेजा वनस्पतिगणे तथा ।सर्वत्र कुशलं चाह वसिष्ठो राजसत्तमम्।।।।

pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ vasiṣṭhād rājasattamaḥ |

tapo’gnihotraśiṣyeṣu kuśalaṃ paryapṛcchata ||

viśvāmitro mahātejā vanaspatigaṇe tathā |

sarvatra kuśalaṃ cāha vasiṣṭho rājasattamam ||

বশিষ্ঠের সেই পূজা-সত্কার গ্রহণ করিয়া মহাতেজস্বী রাজশ্রেষ্ঠ বিশ্বামিত্র বশিষ্ঠের তপস্যা, অগ্নিহোত্র ও শিষ্যবর্গের, এবং আশ্রমের বৃক্ষসমূহের কুশল জিজ্ঞাসা করিলেন। বশিষ্ঠও রাজশ্রেষ্ঠকে বলিলেন— সর্বত্রই মঙ্গল ও কুশল।

प्रतिगृह्यhaving received
प्रतिगृह्य:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeVerb
Rootप्रति + ग्रह् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
Formक्त्वान्त/ल्यपन्त अव्ययकृदन्त (gerund), ‘having received’
तुbut / then
तु:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (contrast/emphasis)
ताम्that
ताम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषणम् पूजाम्
पूजाम्hospitality / honor
पूजाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपूजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
वसिष्ठात्from Vasiṣṭha
वसिष्ठात्:
Apādāna (अपादान)
TypeNoun
Rootवसिष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (5th/Ablative), एकवचन
राजसत्तमःbest of kings
राजसत्तमः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक) + सत्तम (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: राज्ञां सत्तमः
तपःausterities
तपः:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootतपस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), बहुवचन-समासाङ्गत्वेन; ‘in/among austerities’ (as member of compound)
अग्निहोत्रfire-sacrifices
अग्निहोत्र:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootअग्निहोत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), बहुवचन-समासाङ्गत्वेन; ‘in/among fire-rites’
शिष्येषुamong disciples
शिष्येषु:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootशिष्य (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), बहुवचन
कुशलम्welfare
कुशलम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकुशल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘welfare’ as object of inquiry
पर्यपृच्छतinquired
पर्यपृच्छत:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootपरि + प्रच्छ् (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
विश्वामित्रःViśvāmitra
विश्वामित्रः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootविश्वामित्र (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
महातेजाःof great splendor
महातेजाः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमहा (उपसर्ग/पूर्वपद) + तेजस् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम् विश्वामित्रः; समासः महा + तेजस् (कर्मधारय)
वनस्पतिगणेin the group of trees
वनस्पतिगणे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootवनस्पति (प्रातिपदिक) + गण (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: वनस्पतीनां गणः
तथाalso
तथा:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formसमुच्चय/प्रकारवाचक-अव्यय (also/likewise)
सर्वत्रeverywhere / in all matters
सर्वत्र:
Deśa-adhikaraṇa (देश-अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootसर्वत्र (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (adverb: everywhere/in all respects)
कुशलम्welfare
कुशलम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकुशल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
आहsaid / reported
आह:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootअह्/ब्रू (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
वसिष्ठःVasiṣṭha
वसिष्ठः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवसिष्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
राजसत्तमम्the best of kings (him)
राजसत्तमम्:
Karma (कर्म) / Sambodhyam (addressed)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक) + सत्तम (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष

"O Sabala, come on quick! Listen to my words. I have decided to honour this royal saint and his army with excellent food. Make necessary arrangemets.

V
Viśvāmitra
V
Vasiṣṭha

FAQs

Maryādā and mutual respect: even powerful figures uphold civility—asking after welfare and responding truthfully sustains social and spiritual order.

After formal hospitality, Viśvāmitra engages in courteous inquiry about Vasiṣṭha’s religious life and hermitage; Vasiṣṭha replies that all is well.

Viśvāmitra’s courtesy and Vasiṣṭha’s truthful, composed reciprocity—each honors the other’s role (king and sage).