HomeRamayanaBala KandaSarga 46Shloka 11
Previous Verse
Next Verse

Shloka 11

दितितपः-शक्रपरिचर्या-गर्भभेदः

Diti’s Penance, Indra’s Service, and the Severing of the Embryo

गात्रसंवहनश्चैव श्रमापनयनैस्तथा।शक्रस्सर्वेषु कालेषु दितिं परिचचार ह ।।1.46.11।।

gātra-saṁvahanaś caiva śramāpanayanais tathā | śakraḥ sarveṣu kāleṣu ditiṁ paricacāra ha ||1.46.11||

শক্র (ইন্দ্র) সর্বদা দিতির সেবা করলেন—তাঁর অঙ্গসমূহ মর্দন করে এবং তাঁর ক্লান্তি দূর করেও।

गात्रसंवहनः(by) massaging the limbs
गात्रसंवहनः:
कर्ता-विशेषण (Descriptive adjunct to ‘शक्रः’)
TypeNoun
Rootगात्र-संवहन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः: गात्राणां संवहनम् (षष्ठी-तत्पुरुष); अत्र ‘संवहन’ = मर्दन/परिमार्जन (massaging)
and
:
सम्बन्ध
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय
एवindeed
एव:
सम्बन्ध
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formनिपात (emphasis)
श्रमापनयनैःby removing fatigue
श्रमापनयनैः:
करण (Instrument/means)
TypeNoun
Rootश्रम-अपनयन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; समासः: श्रमस्य अपनयनम् (षष्ठी-तत्पुरुष)
तथाlikewise
तथा:
सम्बन्ध
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formसमुच्चय/प्रकारवाचक-अव्यय
शक्रःŚakra (Indra)
शक्रः:
कर्ता
TypeNoun
Rootशक्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
सर्वेषुin all
सर्वेषु:
अधिकरण-विशेषण
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, बहुवचनम्; ‘कालेषु’ इत्यस्य विशेषणम्
कालेषुtimes
कालेषु:
अधिकरण (Time/अधिकरण)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, बहुवचनम्
दितिम्Diti
दितिम्:
कर्म
TypeNoun
Rootदिति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
परिचचारattended upon
परिचचार:
क्रिया
TypeVerb
Rootपरि-√चर् (धातु)
Formलिट्-लकारः (Perfect), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्
indeed
:
सम्बन्ध
TypeIndeclinable
Rootह (अव्यय)
Formनिपात (emphatic)

Indra attended on Diti, stroking her limbs gently from time to time to help her regain their suppleness and alleviate her fatigue.

I
Indra (Śakra)
D
Diti

FAQs

Dharma is consistent, compassionate care: service is not occasional but sustained (“at all times”), showing that righteousness includes perseverance in duty.

Indra continues personally caring for Diti during her austerities, relieving her bodily strain.

Perseverance in service—steady, time-spanning attention rather than symbolic or momentary help.