Adhyaya 120

Verse 1

कुंजल उवाच । कामोदाख्यं पुरं दिव्यं सर्वदेवसमाकुलम् । सर्वकामसमृद्ध्यर्थमपश्यन्नारदस्ततः

কুঞ্জল বললেন—তখন নারদ ‘কামোদা’ নামে এক দিব্য নগর দর্শন করলেন, যা সকল দেবতায় পরিপূর্ণ এবং সর্বকাম-সিদ্ধি ও সমৃদ্ধির নিমিত্ত প্রকাশিত।

Verse 2

कामोदाया गृहं प्राप्य प्रविवेश द्विजोत्तमः । कामोदां तु ततो दृष्ट्वा सर्वकामसमाकुलाम्

কামোদার গৃহে পৌঁছে শ্রেষ্ঠ ব্রাহ্মণ প্রবেশ করলেন। পরে কামোদাকে দেখে তিনি তাকে নানা কামনায় ব্যাকুল দেখলেন।

Verse 3

तया संपूजितो विप्रः सुवाक्यैः स्वागतादिभिः । दिव्यासने समारूढस्तां पप्रच्छ द्विजोत्तमः

তিনি স্বাগত প্রভৃতি মধুর বাক্যে সেই বিপ্রকে যথাবিধি পূজা করলেন। দিব্য আসনে আরূঢ় হয়ে সেই শ্রেষ্ঠ দ্বিজ তাকে প্রশ্ন করলেন।

Verse 4

सुखेन स्थीयते भद्रे विष्णुतेजः समुद्भवे । अनामयं च पप्रच्छ आशीर्भिरभिनंद्य ताम्

হে ভদ্রে, বিষ্ণু-তেজঃসম্ভূতে! তিনি আশীর্বাদে তোমাকে অভিনন্দিত করে জিজ্ঞাসা করলেন—তুমি কি সুখে আছ এবং কি নিরাময় আছ?

Verse 5

कामोदोवाच । प्रसादाद्भवतां विष्णोः सुखेन वर्तयाम्यहम् । कथयस्व महाप्राज्ञ त्वं प्रश्नोत्तरकारणम्

কামদা বলল—আপনাদের বিষ্ণুর প্রসাদে আমি সুখে আছি। হে মহাপ্রাজ্ঞ, আপনি তো প্রশ্ন-উত্তরের কারণ; অনুগ্রহ করে বলুন।

Verse 6

महामोहः समुत्पन्नो ममांगे मुनिपुंगव । व्यापकः सर्वलोकानां ममांगे मतिनाशकः

হে মুনিপুঙ্গব, আমারই অঙ্গে মহামোহ উৎপন্ন হয়েছে; তা সর্বলোক জুড়ে বিস্তৃত হয়ে আমার মধ্যে বিবেক নাশ করছে।

Verse 7

तस्मान्निद्रा समुत्पन्ना यथा मर्त्येषु वर्तते । सुप्तया तु मया दृष्टः स्वप्नो वै दारुणो मुने

তদনন্তর নিদ্রা উৎপন্ন হল, যেমন তা মর্ত্যলোকে ঘটে। হে মুনি, ঘুমন্ত অবস্থায় আমি সত্যিই এক ভয়ংকর স্বপ্ন দেখলাম।

Verse 8

केनाप्युक्तं समेत्यैव पुरतो द्विजसत्तम । अव्यक्तोऽसौ हृषीकेशः संसारं स गमिष्यति

হে দ্বিজসত্তম, কারও কথায় তিনি এসে আমার সামনে দাঁড়ালেন; সেই অব্যক্ত হৃষীকেশ তখন সংসারে প্রবেশ করবেন।

Verse 9

तदा प्रभृति दुःखेन व्यापिताहं महामते । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि भवाञ्ज्ञानवतां वरः

তখন থেকে, হে মহামতি, আমি দুঃখে আচ্ছন্ন হয়েছি। অতএব এর কারণ আমাকে বলুন; আপনি জ্ঞানীদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ।

Verse 10

नारद उवाच । वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः । स्वप्नः प्रवर्तते भद्रे मानवेषु न संशयः

নারদ বললেন—হে ভদ্রে, মানুষের মধ্যে স্বপ্ন অবশ্যই ঘটে—বাতজনিত, পিত্তজনিত, কফজনিত এবং সন্নিপাতজনিত; এতে কোনো সন্দেহ নেই।

Verse 11

न जायते च देवेषु स्वप्नो निद्रा च सुंदरि । आदित्योदयवेलायां दृश्यते स्वप्न उत्तमः

হে সুন্দরী, দেবতাদের মধ্যে না স্বপ্ন হয়, না নিদ্রা। সূর্যোদয়ের সময় যে স্বপ্ন দেখা যায়, সেটিই উত্তম (সত্যফলদায়ী)।

Verse 12

सत्स्वप्नो मानवानां हि पुण्यस्य फलदायकः । अन्यदेवं प्रवक्ष्यामि स्वप्नस्य कारणं शुभे

মানুষের জন্য সত্য-শুভ স্বপ্ন নিঃসন্দেহে পুণ্যের ফল প্রদান করে। হে শুভে, এখন আমি স্বপ্নের কারণ অন্যভাবে বলছি।

Verse 13

महावातांदोलनैश्च चलंत्यापो वरानने । त्रुटंत्यंबुकणाः सूक्ष्मास्तस्मादुदकसंचयात्

হে বরাননে, প্রবল বায়ুর আন্দোলনে জল কেঁপে ওঠে; তাতে সূক্ষ্ম জলকণা ভেঙে পৃথক হয়, এবং সেখান থেকেই জলের সঞ্চয় ঘটে।

Verse 14

बहिरेव पतंत्येते निर्मलांबुकणाः शुभे । पुनर्लयं प्रयांत्येते दृश्यादृश्या भवंति वै

হে শুভে! এই নির্মল জলবিন্দুগুলি কেবল বাহিরের দিকে পতিত হয়; পরে আবার লয়ে বিলীন হয়—কখনও দৃশ্য, কখনও অদৃশ্য হয়।

Verse 15

तद्वत्स्वप्नस्य वै भावः कथ्यते शृणु भामिनि । आत्मा शुद्धो विरक्तस्तु रागद्वेषविवर्जितः

তদ্রূপ স্বপ্নের সত্য স্বভাব আমি বলি—শোনো, হে ভামিনী। আত্মা শুদ্ধ ও বিরক্ত, রাগ-দ্বেষবর্জিত।

Verse 16

पंचभूतात्मकानां च मुषित्वैव सुनिश्चलः । षड्विंशतिसु तत्वानां मध्ये चैष विराजते

পঞ্চমহাভূতাত্মক দেহভাব অতিক্রম করে তিনি সম্পূর্ণ অচঞ্চল থাকেন; আর ষড়্বিংশতি তত্ত্বের মধ্যে এই তত্ত্বই দীপ্তিমান।

Verse 17

शुद्धात्मा केवलो नित्यः प्रकृतेः संगतिं गतः । तद्भावैर्वायुरूपैश्च चलते स्थानतो यदा

শুদ্ধ আত্মা—একাকী ও নিত্য—যখন প্রকৃতির সঙ্গ লাভ করে, তখন তার ভাবসমূহ ও প্রাণবায়ুর রূপের প্রভাবে স্থান থেকে স্থানে চলমান বলে প্রতীয়মান হয়।

Verse 18

आत्मनस्तेजसश्चैव प्रतितेजः प्रजायते । अंतरात्मा शुभं नाम तस्य एव प्रकथ्यते

আত্মা ও তার তেজ থেকেই প্রতিতেজ উৎপন্ন হয়; আর সেই অন্তরাত্মাই তার শুভ নাম বলে ঘোষিত হয়।

Verse 19

पयसश्च यथा भिन्ना भवंत्यंबुकणाः शुभे । आत्मनस्तु तथा तेज अंतरात्मा प्रकथ्यते

হে শুভে! যেমন দুধের মধ্যে জলের কণাগুলি পৃথক বলে প্রতীয়মান হয়, তেমনি আত্মার অন্তর্গত জ্যোতি—অন্তরাত্মা—কে পৃথক রূপে বর্ণনা করা হয়।

Verse 20

स हि पृथ्वी स वै वायुः स चाप्याकाश एव हि । स वै तोयं स दीप्येत एते पंच पुरा कृताः

তিনিই পৃথিবী, তিনিই বায়ু, তিনিই আকাশ; তিনিই জল, আর তিনিই অগ্নির ন্যায় দীপ্তিমান—এই পঞ্চতত্ত্ব আদিতে নির্মিত হয়েছিল।

Verse 21

आत्मनस्तेजसो भूता मलरूपा महात्मनः । तस्यापि संगतिं प्राप्ता एकत्वं हि प्रयांति ते

সেই মহাত্মার আত্মজ্যোতি থেকে উৎপন্ন এই সত্তাগুলি, যদিও মলরূপ বলে প্রতীয়মান, তবু তাঁর সঙ্গ লাভ করে একত্বেই গমন করে।

Verse 22

स्वात्मभावप्रदोषेण नाशयंति वरानने । तत्पिंडमन्यमिच्छंति वारं वारं वरानने

হে বরাননে! নিজেদের স্বভাবদোষে তারা বিনাশ ডেকে আনে; তারপর বারংবার অন্য এক দেহরূপ পিণ্ড কামনা করে।

Verse 23

तेषां क्रीडाविहारोयं सृष्टिसंबंधकारणम् । उदकस्य तरंगस्तु जायते च विलीयते

তাদের এই ক্রীড়া-বিহারই সৃষ্টির সঙ্গে সম্পর্ক স্থাপনের কারণ; জলের তরঙ্গের মতো তা জন্মায় এবং আবার লয় পায়।

Verse 24

पुनर्भूतिः पुनर्हानिस्तादृशस्य पुनः पुनः । अपां रूपस्य दृष्टांतं तद्वदेषां न संशयः

এমন বস্তুর বারবার উদ্ভব ও বারবার লয় ঘটে, পুনঃ পুনঃ। জলের রূপ-পরিবর্তনই তার দৃষ্টান্ত; তেমনি এদের ক্ষেত্রেও—সন্দেহ নেই।

Verse 25

आत्मा न नश्यते देवि तेजो वायुर्न नश्यति । न नश्यतो धराकाशौ न नश्यंत्याप एव च

হে দেবী, আত্মা নষ্ট হয় না। অগ্নি ও বায়ুও নষ্ট হয় না। পৃথিবী ও আকাশ নষ্ট হয় না, জলও নষ্ট হয় না।

Verse 26

पंचैव आत्मना सार्द्धं प्रभवंति प्रयांति च । आत्मादयो ह्यमी भद्रे नित्यरूपा न संशयः

এই পাঁচ তত্ত্ব আত্মার সঙ্গে উদ্ভব ও লয় প্রাপ্ত হয়। তবু হে ভদ্রে, আত্মা প্রভৃতি এরা নিত্যস্বভাব—সন্দেহ নেই।

Verse 27

पिंड एव प्रणश्येत तेषां संजात एव च । विषयाणां सुदोषैः स रागद्वेषादिभिर्हतः

তাদের এই পিণ্ড (দেহসমষ্টি) জন্মমাত্রেই বিনষ্ট হয়, কারণ বিষয়ের গুরু দোষ—রাগ, দ্বেষ প্রভৃতির দ্বারা তা আঘাতপ্রাপ্ত।

Verse 28

प्राणाः प्रयांति वै पिंडात्पंचपंचात्मका द्विज । पिंडांते वसते आत्मा प्रतिरूपस्तु तस्य च

হে দ্বিজ, পঞ্চবিধ স্বভাবযুক্ত প্রাণসমূহ নিশ্চয়ই পিণ্ড (দেহ) থেকে প্রস্থান করে। দেহান্তে আত্মা অবস্থান করে, এবং তার সঙ্গে তার প্রতিরূপ (সূক্ষ্মরূপ)ও থাকে।

Verse 29

अंतरात्मा यथा चाग्नेः स्फुलिंगस्तु प्रकाशते । तथा प्रकाशमायाति दृश्यादृश्यः प्रजायते

যেমন অগ্নি থেকে স্ফুলিঙ্গ প্রকাশিত হয়ে দীপ্ত হয়, তেমনই অন্তরাত্মা প্রকাশে আসে; তার থেকেই দৃশ্য ও অদৃশ্য উভয়েরই উৎপত্তি হয়।

Verse 30

शुद्धात्मा च परं ब्रह्म सदा जागर्ति नित्यशः । अंतरात्मा प्रबद्धस्तु प्रकृतेश्च महागुणैः

শুদ্ধ আত্মাই পরম ব্রহ্ম—তিনি সদা জাগ্রত, নিত্য; কিন্তু অন্তরাত্মা প্রকৃতির মহাগুণসমূহ (ত্রিগুণ) দ্বারা আবদ্ধ থাকে।

Verse 31

अन्नाहारेण संपुष्टैरंतरात्मा सुखं व्रजेत् । सुसुखाज्जायते मोहस्तस्मान्मनः प्रमुह्यति

অন্ন-আহারে পুষ্ট হয়ে অন্তরাত্মা সুখের দিকে যায়; কিন্তু অতিরিক্ত সুখ থেকে মোহ জন্মায়, তাই মন বিভ্রান্ত হয়।

Verse 32

पश्चात्संजायते निद्रा तामसी लयवर्द्धिनी । नाडीमार्गेण यः सूर्यो मेरुमुल्लंघ्य गच्छति

তারপর তামসিক নিদ্রা জন্মায়, যা লয় ও জড়তা বাড়ায়; তখন নাড়ীমার্গে চলমান সূর্য মেরু পর্বত অতিক্রম করে অগ্রসর হয়।

Verse 33

तदा रात्रिः प्रजायेत यावन्नोदयते रविः । विषयांधकारैर्मुक्तस्तु अंतरात्मा प्रकाशते

যতক্ষণ না রবি উদিত হয়, ততক্ষণ রাত্রি থাকে; কিন্তু বিষয়ের অন্ধকার থেকে মুক্ত হলে অন্তরাত্মা দীপ্ত হয়ে ওঠে।

Verse 34

भावैस्तत्त्वात्मकानां तु पंचतत्त्वैः प्रपोषितैः । पूर्वजन्मस्थितैः पिंडैरंतरात्मा प्रगृह्यते

তত্ত্বস্বভাব ভাবসমূহে গঠিত, পঞ্চমহাভূতে পুষ্ট এবং পূর্বজন্মস্থ সংস্কারজাত পিণ্ড দ্বারা অন্তরাত্মা আবদ্ধ হয়ে বহিত হয়।

Verse 35

स यास्यति च वै स्थानमुच्चावचं महामते । संसार अंतरात्मा वै दोषैर्बद्धः प्रणीयते

হে মহামতে! দোষে আবদ্ধ অন্তরাত্মা সংসারে কখনো উচ্চ, কখনো নীচ—এমন নানা অবস্থায় গমন করে, চালিত হয়।

Verse 36

कायं रक्षति जीवात्मा पश्चात्तिष्ठति मध्यगः । उदानः स्फुरते तीव्रस्तस्माच्छब्दः प्रजायते

জীবাত্মা দেহকে রক্ষা করে এবং অন্তরে অবস্থান করে তার আশ্রয় হয়ে থাকে। উদানপ্রাণ তীব্রভাবে স্পন্দিত হলে, সেই স্পন্দন থেকেই শব্দ জন্মায়।

Verse 37

शुष्का भस्त्रा यथा श्वासं कुरुते वायुपूरिता । तद्वच्छब्दवशाच्छ्वासमुदानः कुरुते बलात्

যেমন শুকনো ভস্ত্রা বায়ুতে পূর্ণ হয়ে শ্বাস সৃষ্টি করে, তেমনি শব্দের প্রভাবে উদানপ্রাণ বলপূর্বক শ্বাসকে প্রবাহিত করে।

Verse 38

आत्मनस्तु प्रभावेण उदानो बलवान्भवेत् । एवं कायः प्रमुग्धस्तु मृतकल्पः प्रजायते

আত্মার প্রভাবে উদানপ্রাণ বলবান হয়; ফলে দেহ সম্পূর্ণ বিমূঢ় হয়ে মৃতদেহের ন্যায় প্রতীয়মান হয়।

Verse 39

ततो निद्रा महामाया तस्यांगेषु प्रयाति सा । हृदि कंठे तथा चास्ये नासिकाग्रे प्रतिष्ठति

তখন মহামায়া-রূপিণী নিদ্রা তার অঙ্গপ্রত্যঙ্গে প্রবেশ করে; হৃদয়ে, কণ্ঠে, মুখে এবং নাসিকার অগ্রভাগে সে প্রতিষ্ঠিত হয়।

Verse 40

बाहू संकुच्य संतिष्ठेद्धृद्गतो नाभिमंडले । आत्मनस्तु प्रभावाच्च उदानो नाम मारुतः

উভয় বাহু সঙ্কুচিত করে স্থির হয়ে, যখন তা হৃদয়ে ও নাভিমণ্ডলের অঞ্চলে অবস্থান করে, তখন আত্মশক্তির প্রভাবে সেই বায়ু ‘উদান’ নামে পরিচিত হয়।

Verse 41

प्रजायते महातीव्रा बलरोधं करोति सः । यथा रज्ज्वा प्रबद्धस्तु दारु कीलधरः स्थितः

তা অত্যন্ত তীব্র হয়ে উৎপন্ন হয় এবং শক্তির প্রতিবন্ধকতা ঘটায়; যেমন দড়ি দিয়ে দৃঢ়ভাবে বাঁধা কাঠের খুঁটি স্থানে অচল থাকে।

Verse 42

तथा चात्मासु संलग्नः प्राणवायुर्न संशयः । अंतरात्मप्रसक्तस्तु प्राणवायुः शुभानने

তেমনি প্রाणবায়ু আত্মাসমূহের সঙ্গে যুক্ত—এতে সন্দেহ নেই। কিন্তু হে শুভাননা, যখন প্রাণবায়ু অন্তরাত্মায় আসক্ত হয়, তখন সে অন্তর্মুখী স্থৈর্য লাভ করে।

Verse 43

बुद्धिवद्रोहितो भद्रे अंतरात्मा प्रधावति । पूर्वजन्मार्जितान्वासान्स्मृत्वा तत्र प्रधावति

হে ভদ্রে, যখন বুদ্ধি পথভ্রষ্ট হয়, তখন অন্তরাত্মা এদিক-ওদিক ছুটে বেড়ায়; পূর্বজন্মে অর্জিত বাসনাগুলি স্মরণ করে সে বারবার সেদিকেই ধাবিত হয়।

Verse 44

तत्र संस्थो महाप्राज्ञः स्वेच्छया रमते पुनः । एवं नानाविधान्स्वप्नानंतरात्मा प्रपश्यति

সেখানে প্রতিষ্ঠিত মহাপ্রাজ্ঞ ব্যক্তি স্বেচ্ছামতো পুনরায় আনন্দ উপভোগ করেন। এইভাবে অন্তরাত্মা নানাবিধ স্বপ্ন প্রত্যক্ষ করে।

Verse 45

उत्तमांश्च विरुद्धांश्च कर्मयुक्तान्प्रपश्यति । गिरींस्तथा सुदुर्गांश्च उच्चावचान्प्रपश्यति

সে মহৎজন ও বিরোধীদের, এবং কর্মবন্ধনে আবদ্ধ জীবদের প্রত্যক্ষ করে। সে পর্বতসমূহ—অতিদুর্গম—এবং উঁচু-নিচু ভূমিও দেখে।

Verse 46

तदेव वातिकं विद्धि कफवत्तद्वदाम्यहम् । जलं नदीं तडागं च पयः स्थानानि पश्यति

এটিকেই বাতজনিত অবস্থা জেনো; এবং আমি বলি, এটি কফের সদৃশও। তখন সে জল—নদী, পুকুর এবং পানীয় জলের স্থানসমূহ—দেখে।

Verse 47

अग्निं च पश्यते देवि बहुकांचनमुत्तमम् । तदेव पैत्तिकं विद्धि भाव्यं चैव वदाम्यहम्

হে দেবী, যদি সে অগ্নি এবং প্রচুর উৎকৃষ্ট স্বর্ণ দেখে, তবে সেই দর্শনকে পিত্তজনিত লক্ষণ জেনো; এবং ভবিষ্যৎ ফলও আমি বলছি।

Verse 48

प्रभाते दृश्यते स्वप्नो भव्यो वाभव्य एव च । कर्मयुक्तो वरारोहे लाभालाभप्रकाशकः

হে বরারোহে, প্রভাতে দেখা স্বপ্ন শুভও হয়, অশুভও হয়। তা কর্মের সঙ্গে যুক্ত হয়ে লাভ-ক্ষতি প্রকাশ করে।

Verse 49

स्वप्नस्यापि अवस्था मे कथिता वरवर्णिनि । तद्भाव्यंचवरारोहेविष्णोश्चैवभविष्यति

হে শুভবর্ণা! আমি তোমাকে স্বপ্নাবস্থার কথাও ব্যাখ্যা করেছি। হে বরারোহা, যা ঘটবার, তা নিশ্চয়ই বিষ্ণুর ইচ্ছাতেই ঘটবে।

Verse 50

तन्निमित्तं त्वया दृष्टो दुःस्वप्नः स तु प्रेक्षितः

সেই কারণেই তুমি সেই দুঃস্বপ্ন দেখেছ—এবং তা প্রত্যক্ষভাবে প্রত্যক্ষ করেছ।