Previous Verse
Next Verse

Shloka 22

Śuka–Janaka Saṃvāda: Āśrama-krama, Jñāna-vijñāna, and the Marks of Liberation (शुक-जनक संवादः)

परापवादेषु रतिर्विवादानां च सेवनम्‌ | अहंकारमसत्कारकश्िन्ता वैरोपसेवनम्‌

parāpavādeṣu ratir vivādānāṁ ca sevanam | ahaṅkāram asatkāraś cintā vairopasevanam | rūpam aiśvaryaṁ vigrahas tyāga-kṣamā-abhāvaḥ karuṇā-abhāvaḥ duḥkha-sukha-upabhogaḥ para-nindāyāṁ prītiḥ vāda-vivāda-karaṇam ahaṅkāraḥ mānīya-puruṣāṇāṁ satkāraṁ na karoti cintā vairabhāvaḥ santāpaḥ para-dhana-haraṇam nirlajjatā kuṭilatā bheda-buddhiḥ kaṭhoratā kāmaḥ krodho madaḥ darpaḥ dveṣaś ca bahu-bhāṣitva-svabhāvaḥ—eṣa rajo-guṇasya samūhaḥ | ete sarve bhāvā rajo-guṇasya kāryāṇi proktāḥ | adhunā tāmasa-bhāvānāṁ samūhaṁ paricakṣe; dhyānena śṛṇu |

যাজ্ঞবল্ক্য বললেন—পরাপবাদে রতি ও বিবাদে প্রবৃত্তি; অহংকার, যোগ্যজনকে সম্মান না করা, উৎকণ্ঠা ও বৈরভাব পোষণ; রূপ-ঐশ্বর্য-প্রদর্শনে আসক্তি, ত্যাগ ও ক্ষমার অভাব; করুণাহীনতা এবং সুখ-দুঃখভোগে লিপ্ততা; পরনিন্দায় প্রীতি, অন্তর্দাহ ও অপরের ধন হরণ; নির্লজ্জতা, কুটিলতা, বিভেদবুদ্ধি, পরুষতা; কাম, ক্রোধ, মদ, দर्प, দ্বেষ ও অতিবাদ—এটাই রজোগুণের সমষ্টি। এই সকল ভাব রজোগুণের কার্য বলে ঘোষিত। এখন আমি তামসিক ভাবসমষ্টি বর্ণনা করব—মনোযোগ দিয়ে শোন।

परin others’
पर:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootपर
Formmasculine/neuter, locative, plural
अपवादेषुin slanders/defamations
अपवादेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअपवाद
Formmasculine, locative, plural
रतिःdelight/attachment
रतिः:
Karta
TypeNoun
Rootरति
Formfeminine, nominative, singular
विवादानाम्of disputes
विवादानाम्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootविवाद
Formmasculine, genitive, plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
सेवनम्practice/indulgence
सेवनम्:
Karta
TypeNoun
Rootसेवन
Formneuter, nominative, singular
अहंकारम्ego/pride
अहंकारम्:
Karma
TypeNoun
Rootअहंकार
Formmasculine, accusative, singular
असत्कारdisrespect/non-honouring
असत्कार:
Karma
TypeNoun
Rootअसत्कार
Formmasculine, accusative, singular
चिन्ताanxiety
चिन्ता:
Karma
TypeNoun
Rootचिन्ता
Formfeminine, accusative, singular
वैरenmity
वैर:
Karma
TypeNoun
Rootवैर
Formneuter, accusative, singular
उपसेवनम्cultivation/indulgence (in)
उपसेवनम्:
Karma
TypeNoun
Rootउपसेवन
Formneuter, nominative/accusative, singular

याज़्वल्क्य उवाच

Y
Yājñavalkya

Educational Q&A

The verse catalogues the mental and behavioral traits that arise from rajas—restless passion and ego-driven activity—such as quarrelsomeness, pride, envy, harshness, and delight in criticizing others. It frames these as ethical markers for self-examination, then transitions to a forthcoming description of tamasic traits.

In the didactic setting of Śānti Parva, the sage Yājñavalkya is instructing his listener(s) on the guṇas. Having identified a ‘cluster’ of rājasa dispositions and declared them to be rajas-born effects, he announces that he will next explain the group of tamasic dispositions and asks for attentive listening.