Śuka–Janaka Saṃvāda: Āśrama-krama, Jñāna-vijñāna, and the Marks of Liberation (शुक-जनक संवादः)
रजोगुणानां संघातो रूपमैश्चर्यविग्रहौ । अत्यागित्वमकारुण्यं सुखदुःखोपसेवनम्
yājñavalkya uvāca | rajoguṇānāṁ saṅghāto rūpam aiśvaryavigrahau | atyāgitvam akāruṇyaṁ sukhaduḥkhopasevanam | paranindāyāṁ prītiḥ vāda-vivādaḥ ahaṅkāraḥ mānīya-puruṣa-satkāra-abhāvaḥ cintā vairabhāvaḥ santāpaḥ paradhana-haraṇam nirlajjatā kuṭilatā bhedabuddhiḥ kaṭhoratā kāmaḥ krodhaḥ madaḥ darpaḥ dveṣaḥ bahu-bhāṣitvaṁ ca—eṣa rajoguṇa-saṅghātaḥ | ete sarve bhāvā rajoguṇasya kāryāṇi proktāni | adhunāhaṁ tāmasānāṁ bhāvānāṁ saṅghātaṁ paricakṣye; dhyānena śṛṇu |
যাজ্ঞবল্ক্য বললেন—রজোগুণজাত গুণসমষ্টি এই: রূপ-লাবণ্য ও প্রদর্শনে আসক্তি, ঐশ্বর্য ও আত্মপ্রতিষ্ঠার দম্ভ; ত্যাগে অক্ষমতা, করুণার অভাব, এবং সুখ-দুঃখভোগে লিপ্ততা; পরনিন্দায় রতি, বিতর্কে আসক্তি; অহংকার, যোগ্যজনকে সম্মান না করা; উৎকণ্ঠা, বৈরভাব পোষণ; অন্তর্দাহ, অপরের ধন হরণ; নির্লজ্জতা, কুটিলতা, বিভেদবুদ্ধি, কঠোরতা; কাম, ক্রোধ, মদ, দर्प, দ্বেষ এবং অতিবাক্যপ্রবণতা। এটাই রজোগুণের সমষ্টি। এই সকল ভাব রজোগুণের কার্য বলে ঘোষিত। এখন আমি তামসিক ভাবসমষ্টি বর্ণনা করব—মনোযোগ দিয়ে শোন।
याज़्वल्क्य उवाच
Rajas is identified through a recognizable bundle of behaviors—ego-driven striving, harshness, conflict, envy, anxiety, and indulgence—so that one can diagnose the rājasic mind and restrain it, preparing for a clearer (more sattvic) ethical life and for understanding the tamasic traits that follow.
In the Śānti Parva’s didactic setting, the sage Yājñavalkya is instructing about the guṇas. Here he completes a catalog of rājasic dispositions and then transitions to the next topic: the description of tamasic dispositions, urging the listener to pay close attention.