Adhyāya 64: Dāna-prakāra—Suvarṇa, Pānīya-dāna, Ghṛta-dāna, and Upakaraṇa-dāna
Utility Gifts
अरक्षितारं हर्तारें विलोप्तारमनायकम् | तं वै राजकलिं हन्यु: प्रजा: सन्नह निर्धणम्
arakṣitāraṁ hartāraṁ viloptāram anāyakam | taṁ vai rāja-kaliṁ hanyuḥ prajāḥ sannaha nirdhanam ||
ভীষ্ম বললেন—যে শাসক প্রজাকে রক্ষা করে না, বরং হরণ ও লুণ্ঠন করে, এবং যার যথোচিত পথনির্দেশক নেতৃত্ব নেই—সে রাজা নয়; রাজরূপী ‘কলি’। প্রজারা অস্ত্র ধারণ করে সেই নিষ্ঠুর, দারিদ্র্য-সৃষ্টিকারী অত্যাচারীকে বেঁধে বধ করুক।
भीष्म उवाच
A king’s primary dharma is protection and just governance. A ruler who exploits rather than protects forfeits legitimacy; Bhishma frames such a tyrant as ‘Kali’ itself, implying that removing him becomes a duty to restore dharma.
In Bhishma’s instruction on rajadharma, he describes the marks of a predatory, leaderless ruler—one who plunders the people—and states that the subjects, once organized and armed, may bind and execute such a king as a corrective act against tyranny.