Previous Verse
Next Verse

Shloka 128

Devadāru (Dāruvana) Forest: The Delusion of Ritual Pride, the Liṅga Crisis, and the Teaching of Jñāna–Pāśupata Yoga

सांख्ययोगो द्विधा ज्ञेयः पुरुषाणां हि साधनम् / योगेन सहितं सांख्यं पुरुषाणां विमुक्तिदम्

sāṃkhyayogo dvidhā jñeyaḥ puruṣāṇāṃ hi sādhanam / yogena sahitaṃ sāṃkhyaṃ puruṣāṇāṃ vimuktidam

সাংখ্য ও যোগ—দেহধারীদের সাধন হিসেবে এ দু’টি দ্বিবিধ বলে জ্ঞেয়; কিন্তু যোগসহিত সাংখ্যই পুরুষের মুক্তিদাতা।

सांख्ययोगःSāṅkhya and Yoga (as a system)
सांख्ययोगः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसांख्य + योग (प्रातिपदिक)
Formद्वन्द्व-समास (सांख्यश्च योगश्च); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (समाहार/एकवचन-प्रयोग)
द्विधाin two ways
द्विधा:
Prakara (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootद्विधा (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्यय (adverb: in two ways)
ज्ञेयःto be known
ज्ञेयः:
Karya (कार्य/Predicative)
TypeAdjective
Rootज्ञा (धातु) → ज्ञेय (कृदन्त)
Formयत्-प्रत्ययान्त भाव्य (gerundive: ‘to be known’); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सांख्ययोगः इति विशेषण/विधेय
पुरुषाणाम्of men / of persons
पुरुषाणाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (genitive), बहुवचन
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (emphatic/causal particle)
साधनम्means; practice
साधनम्:
Karya (कार्य/Predicative)
TypeNoun
Rootसाधन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विधेय-नाम
योगेनwith Yoga / by Yoga
योगेन:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootयोग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
सहितम्combined; accompanied
सहितम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसह (उपसर्ग/अव्यय) + इ (धातु) → सहित (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सांख्यम् इति विशेषण
सांख्यम्Sāṅkhya
सांख्यम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसांख्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
पुरुषाणाम्of persons
पुरुषाणाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
विमुक्तिदम्giving liberation
विमुक्तिदम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootविमुक्ति + द (धातु: दा/दम् ‘to give’) → द (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (षष्ठी: विमुक्तेः दम्/दः = विमुक्तिदम् ‘giver of liberation’); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सांख्यम् इति विशेषण

Lord Kūrma (Vishnu) teaching in the Ishvara Gītā-style instruction

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

S
Sāṃkhya
Y
Yoga
P
Puruṣa
V
Vimukti (Liberation)

FAQs

It frames liberation as arising from discriminative insight (Sāṃkhya) strengthened by yogic discipline—implying that clear discernment of the self from nature becomes effective when stabilized through Yoga.

The verse emphasizes Yoga as the practical complement to Sāṃkhya—i.e., meditative steadiness, inner restraint, and contemplative absorption that make philosophical discernment transformative and liberation-yielding.

By presenting a unified soteriology—knowledge plus yogic practice—it aligns with the Kurma Purana’s synthesis where sectarian labels recede and liberation is taught through integrated śāstric paths associated across Shaiva and Vaishnava traditions.