Shloka 38
Mānasasṛṣṭi-varṇana (Account of Mind-born Creation) | मानससृष्टिवर्णनम्
Devanagari script
तया स रमते सार्द्धं तस्मात्सा रतिरुच्यते / प्रथमः संप्रयोगः स कल्पादौ समवर्त्तत
Transliteration
tayā sa ramate sārddhaṃ tasmātsā ratirucyate / prathamaḥ saṃprayogaḥ sa kalpādau samavarttata
Translation
সে তার সঙ্গে রমণ করে; তাই সে ‘রতি’ নামে কথিত। সেই প্রথম সংযোগ কল্পের আদিতে সংঘটিত হয়েছিল।
Word by Word
तयाby/with her
तया:
करण (Instrument)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (करण/सह), एकवचन; pronoun ‘that (she)’ in Instrumental singular
सःhe
सः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; pronoun in Nominative singular
रमतेenjoys/delights
रमते:
क्रिया (Action)
TypeVerb
Rootरम् (धातु)
Formलट् (वर्तमान), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
सार्द्धम्together (with)
सार्द्धम्:
सह (Accompaniment)
TypeIndeclinable
Rootसार्द्धम् (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय; उपसर्गार्थे/सह-अर्थे (adverbial: ‘together with’)
तस्मात्from that/therefore
तस्मात्:
अपादान (Source/Cause)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (अपादान), एकवचन; pronoun in Ablative singular
साshe/that
सा:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; pronoun in Nominative singular
रतिःlove/sexual union; Rati
रतिः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootरति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उच्यतेis called
उच्यते:
क्रिया (Action)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलट् (वर्तमान), कर्मणि प्रयोग (passive), प्रथमपुरुष, एकवचन
प्रथमःfirst
प्रथमः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; adjective qualifying ‘संप्रयोगः’
संप्रयोगःunion/connection
संप्रयोगः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootसंप्रयोग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सःthat (one)
सः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; pronoun referring to ‘संप्रयोगः’
कल्प-आदौat the beginning of the kalpa
कल्प-आदौ:
अधिकरण (Locus/Time)
TypeNoun
Rootकल्प (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन; तत्पुरुषः (षष्ठी/सम्बन्ध): ‘at the beginning of the kalpa’
समवर्त्ततcame to be/occurred
समवर्त्तत:
क्रिया (Action)
TypeVerb
Rootसम् + वृत् (धातु)
Formलङ् (अनद्यतनभूत/Imperfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन