Adhyaya 12
Agnibheda–Vaṃśa: Forms of Agni, Their Functions, and Progeny (अग्निभेद-वंशः)
এই অধ্যায়ে অগ্নির তাত্ত্বিক ও বংশানুক্রমিক বিবরণ দেওয়া হয়েছে। স্বায়ম্ভুব মন্বন্তরে ব্রহ্মার মানসপুত্র অভিমানীকে উল্লেখ করে তাঁর সঙ্গে স্বাহার সম্পর্ক স্থাপন করা হয়। তাঁদের থেকে পাৱক, পৱমান ও শুচি—এই তিন প্রধান অগ্নির উৎপত্তি, যাদের প্রকাশভেদ যথাক্রমে বৈদ্যুত, নির্মথ্য (মন্থনজাত) ও সৌর রূপে বলা হয়েছে। পরে কার্যভেদে দেবতাদের হব্যবাহন অগ্নি এবং পিতৃদের কব্যবাহন অগ্নির কথা, এবং তাদের পরবর্তী সন্তান-উপপ্রকার (গার্হপত্য/আহবনীয় ইত্যাদি) নামসহ বর্ণিত। পুরাণের গণনামূলক রীতিতে নাম, ভূমিকা ও পিতা–পুত্র সম্পর্ক সাজিয়ে এক মানচিত্র তৈরি হয়, এবং শেষে অগ্নিবংশকে নদীর সঙ্গে সংক্ষিপ্তভাবে যুক্ত করে যজ্ঞাগ্নিকে পবিত্র ভূদৃশ্যে স্থাপন করা হয়েছে।
Shlokas
Verse 1
विस्तरेणानुपूर्व्याच्च अग्नेर्वक्ष्याम्यतः परम् / इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ऋषिसर्गवर्णनं नामैकादशो ऽध्यायः सूत उवाच यो ऽसावग्ने रभिमानी स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे / ब्रह्मणो मानसः पुत्रस्तस्मात्स्वाहा व्यजायत
এখন আমি অগ্নির বিস্তৃত ও ক্রমানুসার বর্ণনা বলছি। সূত বললেন—স্বায়ম্ভুব মন্বন্তরে যে অগ্নি ‘অভিমানী’ নামে স্মৃত, তিনি ব্রহ্মার মানসপুত্র; তাঁর থেকেই স্বাহা জন্ম নিল।
Verse 2
पावकं पवमानं च शुचिरग्निश्च यः स्मृतः / निर्मथ्यः पवमानस्तु वैद्युतः पावकः स्मृतः
অগ্নির তিন নাম—পাবক, পবমান ও শুচি—স্মৃত। মন্থনজাত অগ্নি ‘পবমান’ এবং বিদ্যুৎজাত অগ্নি ‘পাবক’ বলে স্মরণ করা হয়।
Verse 3
शुचिः सौरस्तु विज्ञेयः स्वाहापुत्रास्तु ते त्रयः / निर्मथ्यः पवमानस्तु शुचिः सौरस्तु यः स्मृतः
‘শুচি’কে সৌর (সূর্যসম্বন্ধীয়) বলে জানতে হবে; এই তিনজনই স্বাহার পুত্র। মন্থনজাত অগ্নি ‘পবমান’, আর যে ‘শুচি’ স্মৃত, তিনি সৌর।
Verse 4
अब्योनिर्वैद्युतश्चैव तेषां स्थानानि तानि वै / पवमानात्मजश्चैव कव्यवाहन उच्यते
অব্যোনি ও বৈদ্যুত—এগুলিই তাদের নির্দিষ্ট স্থান; আর পবমানের পুত্রকে ‘কব্যবাহন’ বলা হয়।
Verse 5
पावकिः सहरक्षस्तु हव्यवाहः शुचेः सुतः / देवानां हव्यवाहो ऽग्निः पितॄणां कव्यवाहनः
পাবকি, সহ-রক্ষস্ ও হব্যবাহ—এরা শুচির পুত্র। দেবতাদের জন্য অগ্নি ‘হব্যবাহ’, আর পিতৃদের জন্য ‘কব্যবাহন’।
Verse 6
सह रक्षो ऽसुराणां तु त्रयाणां तु त्रयो ऽग्नयः / एतेषां पुत्रपौत्रास्तु चत्वारिंशन्न वैव तु
রাক্ষস ও অসুরসহ এই তিনের তিন অগ্নি আছে; আর এদের পুত্র-পৌত্র মিলিয়ে নিশ্চিতই চল্লিশ জন।
Verse 7
वक्ष्यामि नामभिस्तेषां प्रविभागं पृथक्पृथक् / विश्रुप्तो लौकिको ऽग्निस्तु प्रथमो ब्रह्मणः सुतः
এখন আমি তাদের বিভাগ নামসহ পৃথকভাবে বলছি। ‘বিশ্রুপ্ত’ নামে লোকিক অগ্নি ব্রহ্মার প্রথম পুত্র।
Verse 8
ब्रह्मो दत्ताग्निस त्पुत्रो भरतो नाम विश्रुतः / वैश्वानरः सुतस्तस्य वहन् हव्यं समाः शतम्
ব্রহ্মার পুত্র দত্তাগ্নি ‘ভরত’ নামে প্রসিদ্ধ। তার পুত্র বৈশ্বানর একশ বছর ধরে হব্য বহন করেছিল।
Verse 9
संभृतो ऽथर्वणा पूर्वमेधितिः पुष्करोदधौ / सोथर्वा लौकिको ऽग्निस्तु दर्पहाथर्वणः स्मृतः
অথর্বণ ঋষি পূর্বমেধিতি পুষ্কর-সমুদ্রতটে অগ্নিকে সংভৃত করেছিলেন। সেই অথর্বাই লোকিক অগ্নি; তিনি ‘দর্পহা’ অথর্বণ নামে স্মৃত।
Verse 10
अथर्वा तु भृगुर्जज्ञे ह्यग्निराथर्वणः स्मृतः / तस्मात्स लौकिको ऽग्निस्तु दध्यङ्ङाथर्वणो मतः
অথর্বা থেকে ভৃগু জন্ম নিলেন; তিনিই ‘আথর্বণ অগ্নি’ বলে স্মৃত। অতএব সেই লোকিক অগ্নি ‘দধ্যঙ্’ আথর্বণ নামে মান্য।
Verse 11
आथर्वः पवमानस्तु निर्मथ्यः कविभिः स्मृतः / स ज्ञेयो गार्हपत्यो ऽग्निस्तस्य पुत्रद्वयं स्मृतम्
আথর্ব পবমানকে কবিগণ ‘নির্মথ্য’—মথনজাত—বলে স্মরণ করেছেন। তিনিই গার্হপত্য অগ্নি; তাঁর দুই পুত্র স্মৃত।
Verse 12
शंस्यस्त्वाह वनीयो ऽग्नेः स्मृतो यो हव्यवाहनः / द्वितीयस्तु सुतः प्रोक्तः शुको ऽग्निर्यः प्रणीयते
শংস্যকে অগ্নির ‘বনীয়’ রূপ বলা হয়, যিনি হব্যবাহন। দ্বিতীয় পুত্র ‘শুক’ অগ্নি, যাকে যজ্ঞে প্রণীত করা হয়।
Verse 13
तथा सव्यापसव्यौ च शंस्यस्याग्नेः सुतावुभौ / शंस्यस्तु षोडश नदीश्चकमे हव्यवाहनः
তদ্রূপ শংস্য অগ্নির দুই পুত্র—‘সব্য’ ও ‘অপসব্য’। আর হব্যবাহন শংস্য ষোলোটি নদীকে বরণ করেছিলেন।
Verse 14
यो सावाहवनीयो ऽग्निरभिमानी द्विजैः स्मृतः / कावेरीं कृष्णवेणां च नर्मदां यमुनां तथा
যাঁকে দ্বিজগণ ‘আহবনীয় অগ্নি’-র অধিষ্ঠাতা দেব বলে স্মরণ করেন, তিনিই কাবেরী, কৃষ্ণবেণা, নর্মদা ও যমুনা—এই নদীগুলিতে বিরাজ করেন।
Verse 15
गोदावरीं वितस्तां च चन्द्रभागामिरावतीम् / विपाशां कौशिकीञ्चैव शतद्रूं सरयूं तथा
এছাড়া তিনি গোদাবরী, বিতস্তা, চন্দ্রভাগা, ইরাবতী, বিপাশা, কৌশিকী, শতদ্রু ও সরযূ—এই নদীগুলিতেও বিরাজ করেন।
Verse 16
सीतां सरस्वतीं चैव ह्रादिनीं पावनीन्तथा / तासु षोडशधामानं प्रविभज्य पृथक्पृथक्
আর সীতা, সরস্বতী, হ্রাদিনী ও পাবনী—এই নদীগুলিতেও, ষোলো ধাম পৃথক পৃথকভাবে বিভাজন করে স্থাপন করলেন।
Verse 17
आत्मानं व्यदधात्तासु धिष्णीष्वथ बभूव सः / कृत्तिकाचारिणी धिष्णी जज्ञिरे ताश्च धिष्णयः
অতঃপর তিনি সেই ধিষ্ণিগুলিতে নিজের আত্মস্বরূপ স্থাপন করলেন এবং সেখানেই প্রকাশিত হলেন; কৃত্তিকা-চারিণী ধিষ্ণী থেকে সেই ধিষ্ণিগুলির উৎপত্তি হল।
Verse 18
धिष्णीषु जज्ञिरे यस्माद् धिष्णयस्तेन कीर्त्तिताः / इत्येते वै नदीपुत्रा धिष्णीष्वेवं विजज्ञिरे
যেহেতু তারা ধিষ্ণিগুলিতেই জন্মেছিল, তাই তাদের ‘ধিষ্ণয়’ বলা হয়; এইভাবে এই নদীপুত্রগণ ধিষ্ণিগুলিতেই উৎপন্ন হল।
Verse 19
तेषां विहरणीया ये उपस्थेयाश्च ये ऽग्नयः / ताञ्शृणुध्वं समासेन कीर्त्यमानान्यथातथम्
তাদের মধ্যে যে অগ্নিগণ বিচরণীয় এবং যে অগ্নিগণ উপাস্য, তাদের সংক্ষিপ্তভাবে যথাযথ কীর্তন শুনো।
Verse 20
विभुः प्रवाहणो ग्नीध्रस्तत्रस्था धिष्णयो ऽपरे / विधीयन्ते यथास्थानं सूत्याहे सवने क्रमात्
বিভু, প্রবাহণ, গ্নীধ্র এবং সেখানে অবস্থিত অন্যান্য ধিষ্ণ্য—সুত্যান্নাহের সবনে ক্রমানুসারে যথাস্থানে স্থাপিত হয়।
Verse 21
अनुद्देश्य निवास्यानामग्नीनां शृणुत क्रमम् / सम्राडग्नि कृशानुर्यो द्वितीयोंऽतरवेदिकः
এখন অনুদ্দেশ্য-নিবাস্য অগ্নিদের ক্রম শুনো—সম্রাডগ্নি ‘কৃশানু’, আর দ্বিতীয়টি অন্তরবেদিক।
Verse 22
सम्राडग्नमुखानष्टौ उपतिष्ठन्ति तान् द्विजान् / परिषत्पवमानस्तु द्वितीय सो ऽनुदिश्यते
সম্রাডগ্নির মুখে আটটি অগ্নি সেই দ্বিজদের সেবায় উপস্থিত থাকে; ‘পরিষৎপবমান’ দ্বিতীয় অনুদিশ্য বলে নির্দিষ্ট।
Verse 23
प्रतल्कान्यो नभोनाम चत्वरेसौ विभाव्यते / हव्यस्ततो ह्यसंमृष्टः शामित्रे ऽग्नौ विभाव्यते
‘প্রতল্কান্য’ নামে ‘নভো’ এই চত্বরে স্থাপিত বলে গণ্য; তারপর ‘হব্য’ নামে অসংমৃষ্ট অগ্নি শামিত্র অগ্নিতে স্থাপিত বলে বিবেচিত।
Verse 24
ऋतुधामा च सुज्योतिरौदुंबर्यः प्रकीर्त्यते / विश्वव्यचाः समुद्रो ऽग्निर्ब्रह्मस्थाने स कीर्त्यते
তাঁকে ‘ঋতুধামা’ ও ‘সুজ্যোতি-ঔদুম্বর্য’ বলে কীর্তন করা হয়। ‘বিশ্বব্যচা’ নামক সমুদ্র-রূপ অগ্নি ব্রহ্মস্থানে কীর্তিত।
Verse 25
ब्रह्मज्योतिर्वसुर्धामा ब्रह्मस्थाने स उच्यते / अचौकपादुपस्थो यः स वै शालासुखीयकः
ব্রহ্মস্থানে তাঁকে ‘ব্রহ্মজ্যোতি’ ও ‘বসুর্ধামা’ বলা হয়। যিনি চতুষ্কোণের পাদদেশের নিকটে অবস্থান করেন, তিনিই ‘শালাসুখীয়ক’।
Verse 26
अनुहेश्यो ह्यहिर्बुध्न्यो सो ऽग्रिर्गृहपतिः स्मृतः / शंस्यस्यैते सुताः सर्वे उपस्थेया द्विजैः स्मृताः
‘অনুহেশ্য’ ও ‘অহির্বুধ্ন্য’—এই অগ্নিই ‘গৃহপতি’ বলে স্মৃত। ‘শংস্য়’-এর এই সকল পুত্র দ্বিজদের দ্বারা উপাস্য বলে কথিত।
Verse 27
ततो विहरणीयांश्च वक्ष्याम्यष्टौ च तत्सुतान् / विभुः प्रवाहणो ऽग्नीध्रस्तेषां धिष्ण्यस्तथा परे
এরপর আমি ‘বিহরণীয়’ এবং তার আট পুত্রের কথা বলব। তাদের মধ্যে ‘বিভু’, ‘প্রবাহণ’ ও ‘অগ্নীধ্র’ আছেন; এবং অন্যান্যরাও তাদের ধিষ্ণ্য (আসন/স্থান)।
Verse 28
विधीयन्ते यथास्थानं सौत्ये ऽह्नि सवने क्रमात् / होत्रीयस्तु स्मृते ह्यग्निर्वह्निर्यो हव्यवाहनः
সৌত্য-দিবসে সবনের ক্রম অনুসারে তারা যথাস্থানে বিধেয় হয়। হোত্রীয় অগ্নি সেই-ই স্মৃত, যিনি ‘বহ্নি’—হব্যবাহন।
Verse 29
प्रशान्तो ऽग्निः प्रचेतास्तु द्वितीयश्चात्र नामकः / ततो ऽग्निर्वैश्वदेवस्तु ब्राह्मणाच्छंसिरुच्यते
এখানে দ্বিতীয় অগ্নির নাম ‘প্রচেতা’, যিনি ‘প্রশান্ত’ বলেও পরিচিত। এরপর ‘বৈশ্বদেব’ অগ্নিকে ‘ব্রাহ্মণাচ্ছংসী’ নামে বলা হয়।
Verse 30
उशिगग्निः कविर्यस्तु पोतो ऽग्निः स विभाव्यते / आवारिरग्निर्वाभारिर्वैष्ठीयः स विभाव्यते
‘উশিগ্’ অগ্নি ‘কবি’ নামে পরিচিত, এবং ‘পোত’ নামের অগ্নিও স্মরণীয়। ‘আবারি’ ও ‘আভারি’ অগ্নিকে ‘বৈষ্ঠীয়’ বলেও গণ্য করা হয়।
Verse 31
अवस्फूर्जो विवस्वांस्तु आस्थांश्चैव स उच्यते / अष्टमः सुध्युरग्निर्योमार्जालीयः स उच्यन्ते
‘অবস্ফূর্জ’ অগ্নিকে ‘বিবস্বান্’ ও ‘আস্থাংশ্চ’ বলেও বলা হয়। অষ্টম অগ্নি ‘সুধ্যু’ নামে এবং ‘যোমার্জালীয়’ নামেও কথিত।
Verse 32
धिष्ण्यावाहरणा ह्येते सौत्येह्नीज्यन्त वै द्विजैः / अपां योनिः स्मृतो ऽसौ स ह्यप्सुनामा विभाव्यते
এই ‘ধিষ্ণ্যাবাহরণ’ অগ্নিগণ সৌত্য-দিবসে দ্বিজদের দ্বারা পূজিত হন। তিনি ‘অপাং যোনি’ বলে স্মৃত এবং ‘অপ্সুনামা’ বলেও বিবেচিত।
Verse 33
ततो यः पावको नाम्ना अब्जो यो गर्भ उच्यते / अग्निः सो ऽवभृथे ज्ञेयो वरुणेन सहेज्यते
এরপর ‘পাবক’ নামের অগ্নি ‘অব্জ-গর্ভ’ বলেও কথিত। তিনি ‘অবভৃথ’ কালে জ্ঞেয় এবং বরুণের সঙ্গে তাঁর পূজা হয়।
Verse 34
त्दृच्छयस्तत्सुतो ह्यग्निर्जठरे यो नृणां पचन् / मृत्युमाञ् जाठरस्याग्नेर्विद्वानाग्निः सुतः स्मृतः
সংযোগক্রমে তার পুত্র সেই অগ্নি, যে মানুষের জঠরে থেকে আহার পরিপাক করে। সেই জাঠরাগ্নিকে ‘মৃত্যুমান’ বলা হয়; আর ‘বিদ্বান্-অগ্নি’ তার পুত্র বলে স্মৃত।
Verse 35
परस्परोत्थितः सो ऽग्निर्भूतानीह विनिर्दहेत् / पुत्रस्त्वग्नेर्मन्युमतो घोरः संवर्तकः स्मृतः
পরস্পর থেকে উৎপন্ন সেই অগ্নি এখানে সকল ভূতকে দগ্ধ করে। ক্রোধময় অগ্নির পুত্র ‘সংবর্তক’ অতি ভয়ংকর বলে স্মৃত।
Verse 36
पिबन्नवः स वसति समुद्रे वडवामुखः / समुद्रवासिनः पुत्रः साहरक्षो विभाव्यते
সে বডবামুখ অগ্নি সমুদ্রে বাস করে এবং জল পান করতে থাকে। সমুদ্রে নিবাসীর পুত্র ‘সাহরক্ষ’ বলে বিবেচিত।
Verse 37
सहरक्षसुतः क्षामो गृहाणां दहते नृणाम् / क्रव्यादग्निः सुतस्तस्य पुरुषानत्ति यो मृतान्
সাহরক্ষের পুত্র ‘ক্ষাম’ মানুষের গৃহ দগ্ধ করে। তার পুত্র ‘ক্রব্যাদ-অগ্নি’, যে মৃত মানুষের দেহ-মাংস ভক্ষণ করে।
Verse 38
इत्येते पावकस्याग्नेः पुत्रा एव प्रकीर्त्तिताः / ततः शुचिस्तु वै सौरो गन्धर्वैरायुराहुतः
এইভাবে পাৱক অগ্নির এই পুত্রদেরই কীর্তন করা হল। এরপর সূর্যসম্বন্ধীয় ‘শুচি’ আছেন, যাঁকে গন্ধর্বরা ‘আয়ু’ নামে আহ্বান করে।
Verse 39
मथितो यस्त्वरण्यां च सो ऽग्निरग्निं समिन्धति / आयुर्नाम्ना तु भगवानसौ यस्तु प्रणीयते
অরণ্যে মন্থন করে যে অগ্নি উৎপন্ন হয়, সেই অগ্নিই অগ্নিকে প্রজ্বালিত করে। তিনি ‘আয়ু’ নামে ভগবান, যাঁকে বিধিপূর্বক অগ্রে নিয়ে যাওয়া হয়।
Verse 40
आयुषो महिषः पुत्रः सहसो नाम तत्सुतः / पाकयज्ञेष्वभीमानी सोग्निस्तु सहसः स्मृतः
আয়ুর পুত্র মহিষ, আর তাঁর পুত্রের নাম সহস। পাকযজ্ঞসমূহে অধিষ্ঠাতা-অভিমানী যে অগ্নি, তিনি ‘সহস’ নামে স্মৃত।
Verse 41
पुत्रश्च सहसस्याग्नेरद्भुतः स महायशाः / विविधिश्चाद्भुतस्यापि पुत्रो ऽग्नेस्तुमाहान्स्मृतः
সহস নামক অগ্নির পুত্র অদ্ভুত—তিনি মহাযশস্বী। আর অদ্ভুতেরও পুত্র ‘বিবিধি’, যাঁকে অগ্নির মহান পুত্র বলা হয়েছে।
Verse 42
प्रायश्चित्तेष्वभीमानी हुतं भुङ्क्ते हविः सदा / विविधेस्तु सुतो ह्यर्क्क स्तस्य चाग्नेः सुता इमे
প্রায়শ্চিত্তকর্মে অধিষ্ঠাতা-অভিমানী হয়ে তিনি সর্বদা আহুত হব্য ভোগ করেন। আর বিবিধির পুত্র ‘অর্ক’; এবং সেই অগ্নির এই পুত্রগণ (এখানে) বলা হচ্ছে।
Verse 43
अनीकवान् वाजसृक् च रक्षोहा चष्टिकृत्तथा / सुरभिर्वसुरन्नादो प्रविष्टो यः स रुकमराट्
অনীকবান, বাজসৃক, রক্ষোহা ও চষ্টিকৃত; তদুপরি সুরভি, বসুর, অন্নাদ—যিনি এদের মধ্যে প্রবিষ্ট, তিনি ‘রুকমরাট্’ নামে পরিচিত।
Verse 44
शुचेरग्नेः प्रजा ह्येषा वह्नयश्च चतुर्द्दश / इत्येते चाग्नयः प्रोक्ताः प्रणीयन्तेध्वरेषु वै
শুচি অগ্নির এই প্রজাই চৌদ্দটি বহ্নি; এ সকল অগ্নি এভাবে কথিত, এবং যজ্ঞে বিধিপূর্বক প্রতিষ্ঠিত হয়।
Verse 45
आदिसर्गे व्यतीता वै यामैः सह सुरोत्तमैः / स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वमग्नयस्तेभिमानिनः
আদি সৃষ্টিতে তারা শ্রেষ্ঠ দেবগণের সঙ্গে যামদের সহিত অতিবাহিত হয়েছিল; স্বায়ম্ভুব মন্বন্তরের পূর্বে সেই অগ্নিগণ নিজ নিজ অধিষ্ঠান-অভিমানী ছিলেন।
Verse 46
एते विहरणीयेषु चेतनाचेतनेषु वै / स्थानाभिमानिनो लोके प्रागासन्हव्यवाहनाः
চেতন ও অচেতন, চল ও অচল—সকল বিচরণযোগ্য স্থানে এরা ছিলেন; পূর্বে এই হব্যবাহন অগ্নিগণ লোকের মধ্যে নিজ নিজ স্থানের অধিষ্ঠান-অভিমানী ছিলেন।
Verse 47
काम्यनै मित्तिका यज्ञेष्वेते कर्मस्ववस्थिताः / पूर्वमन्वतंरे ऽतीताः शुकैर्यागैश्च तैः सह
কাম্য ও নৈমিত্তিক যজ্ঞে এরা নিজ নিজ কর্মে প্রতিষ্ঠিত ছিল; পূর্ব মন্বন্তরে তারা শুদ্ধ যাগসমূহের সঙ্গে অতীত হয়ে গেছে।
Verse 48
देवैर्महात्मभिः पुण्यैः प्रथमस्यान्तरे मनोः / इत्येतानि मजोक्तानि स्थानानि स्थानिनश्च ह
প্রথম মনুর অন্তরে পুণ্য মহাত্মা দেবগণের দ্বারা—এই স্থানসমূহ ও তাদের অধিষ্ঠাতাগণ—এভাবে আমি বললাম।
Verse 49
तैरेव तु प्रसंख्यातमतीतानागतेष्विह / सन्वन्तरेषु सर्वेषु लक्षणं जातवेदसाम्
এদের দ্বারাই এখানে অতীত ও ভবিষ্যৎ সকল মন্বন্তরে জাতবেদস্ (অগ্নিদের) লক্ষণ গণিত হয়েছে।
Verse 50
सर्वे तपस्विनो ह्येते सर्वे ब्रह्मभृतस्तथा / प्रजानां पतयः सर्वे ज्योतिष्मन्तश्च ते स्मृताः
এরা সকলেই তপস্বী, সকলেই ব্রহ্মধারী; এরা সকলেই প্রজাদের অধিপতি এবং তেজস্বী বলে স্মৃত।
Verse 51
स्वारोचिषादिषु ज्ञेयाः सावर्ण्यं तेषु सप्तसु / मन्वन्तरेषु सर्वेषु नामरूपप्रयोजनैः
স্বারোচিষ প্রভৃতি সেই সাত মন্বন্তরে, নাম-রূপ ও উদ্দেশ্য অনুসারে তাদের ‘সাবর্ণ্য’ বলে জানতে হবে।
Verse 52
वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च यामैदेवैः सहाग्नयः / अनागतैः सुरैः सार्द्धं वर्त्स्यन्ते ऽनागताग्नयः
বর্তমান যাম-দেবদের সঙ্গে এই অগ্নিরা বর্তমানেই কার্যরত; আর ভবিষ্যৎ দেবদের সঙ্গে ভবিষ্যৎ অগ্নিরা কার্যরত হবে।
Verse 53
इत्येष निचयो ऽग्नीनामनुक्रान्तो यथाक्रमम् / विस्तरेणानुपुर्व्या च पितॄणां वक्ष्यते पुनः
এইভাবে অগ্নিদের এই সমষ্টি ক্রমানুসারে বলা হল; এখন পিতৃগণের কথাও বিস্তারে ও ধারাবাহিকভাবে পুনরায় বলা হবে।
Frequently Asked Questions
A genealogical chain centered on Agni: Abhimānī (as Brahmā’s mind-born son in the Svāyaṃbhuva Manvantara) linked with Svāhā, producing the triad Pāvaka–Pavamāna–Śuci, followed by further named descendants and specialized fires aligned to ritual functions.
Havyavāha is identified as the fire that conveys offerings (havya) to the Devas, while Kavyavāhana is associated with offerings (kavya) for the Pitṛs, expressing a cosmological division of sacrificial transmission by recipient domain.
No. The sampled content is a ritual-cosmological and genealogical taxonomy of Agni and related fires; Lalitopākhyāna themes (vidyā/yantra, Śrīvidyā theology, Bhaṇḍāsura narrative) belong to later sections of the Brahmāṇḍa Purāṇa’s overall structure.