Shloka 39
Vasiṣṭha-gamana
Vasiṣṭha’s Departure / The Episode of Sagara
Devanagari script
वृद्धस्त्रीबालभूयिष्ठान्हतशेषान्नृपान्वयान् / दृष्ट्वा त्वतप्यद्भगवान्सर्वभूतानुकंपकः
Transliteration
vṛddhastrībālabhūyiṣṭhānhataśeṣānnṛpānvayān / dṛṣṭvā tvatapyadbhagavānsarvabhūtānukaṃpakaḥ
Translation
বৃদ্ধা-নারী-শিশুতে পূর্ণ, নিহতদের অবশিষ্ট রাজবংশীয়দের দেখে, সর্বভূতে করুণাময় ভগবান অন্তরে ব্যথিত হলেন।
Word by Word
वृद्ध-स्त्री-बाल-भूयिष्ठान्(kings) mostly (accompanied by) old people, women, and children
वृद्ध-स्त्री-बाल-भूयिष्ठान्:
कर्म (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
TypeAdjective
Rootवृद्ध (प्रातिपदिक) + स्त्री (प्रातिपदिक) + बाल (प्रातिपदिक) + भूयिष्ठ (प्रातिपदिक; बहु-तमा/इष्ठ)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; समासः—वृद्धाः स्त्रियः बालाश्च येषु ते (वृद्धस्त्रीबाल) + भूयिष्ठाः ‘mostly consisting of’; विशेषणम् (नृपान्)
हत-शेषान्the remaining survivors (after slaughter)
हत-शेषान्:
कर्म-विशेषण (Object qualifier)
TypeAdjective
Rootहत (हन् धातु, क्त) + शेष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; समासः—हताः शेषाः येषां ते (हतशेष) ‘only survivors after being slain’; विशेषणम् (नृपान्)
नृपान्kings
नृपान्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootनृप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
वयान्descendants
वयान्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootवय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; ‘descendants/lineage-members’
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
पूर्वकाल-क्रिया (Prior action)
TypeVerb
Rootदृश् (दृश् धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund) ‘having seen’
तत्that
तत्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम-रूपम्
अप्यत्was pained
अप्यत्:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootतप् (तप् धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; रूपम् ‘अतप्यत्’ = ‘became distressed/was pained’
भगवान्the venerable one
भगवान्:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootभगवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तृपदं (वसिष्ठः)
सर्वभूत-अनुकंपकःcompassionate to all beings
सर्वभूत-अनुकंपकः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक) + भूत (प्रातिपदिक) + अनुकंपक (अनु + कम्प् धातु, ण्वुल्/क-प्रत्ययान्त प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—सर्वेषां भूतानाम् अनुकंपकः (षष्ठी-तत्पुरुष)