Adhyaya 244: Vasiṣṭha on Sāṃkhya: Vidyā–Avidyā, the Twenty-Fifth Principle, and the Akṣara–Kṣara Distinction
অধ্যায় ২৪৪-এ বশিষ্ঠ রাজাকে সাংখ্যতত্ত্বের ধারাবাহিক ব্যাখ্যা দেন এবং ‘বিদ্যা’–‘অবিদ্যা’কে স্তরক্রমিক তত্ত্বশৃঙ্খলা হিসেবে দেখিয়ে পঁচিশতম তত্ত্ব (পঞ্চবিংশক) পর্যন্ত নিয়ে যান। কর্মেন্দ্রিয়-জ্ঞানেন্দ্রিয়, মন, পঞ্চমহাভূত, অহংকার, বুদ্ধি ও প্রকৃতি/অব্যক্ত—এই ক্রম সর্গ–প্রলয়ের চক্রের সঙ্গে ব্যাখ্যাত। পরে ক্ষর ও অক্ষরের সূক্ষ্ম ভেদ তুলে ধরে, জ্ঞানচিন্তকদের আলোচ্য যুগ্ম-পরিভাষা হিসেবে তা বোঝান; এবং ক্ষেত্র ও ক্ষেত্রজ্ঞের গুণপরিণাম, বন্ধন ও মুক্তির সম্পর্ক স্পষ্ট করেন। মাছ-জলের উপমায় অবিদ্যাজনিত আত্মপরিচয় ও বৈরাগ্যের উদয় দেখিয়ে, উচ্চ জাগরণে পঞ্চবিংশকের ক্ষরত্ব ত্যাগ করে অক্ষরত্ব লাভের কথা বলেন। শেষে সাংখ্য ও যোগকে পরস্পর-আলোকিত শাস্ত্রীয় দৃষ্টিভঙ্গি রূপে মিলিয়ে, পঁচিশের অতীত এক তত্ত্বের গণনাপ্রসঙ্গের ইঙ্গিত দেন।
Chapter Arc
{"opening_hook":"Vasiṣṭha resumes a tightly reasoned Sāṃkhya exposition by redefining “vidyā” and “avidyā” not as mere moral labels but as an ordered ladder of tattvas—inviting the listener to locate oneself within the chain of principles.","rising_action":"The teaching ascends through the instruments of experience (karmendriyas, buddhīndriyas, manas) and their objects, then through the five bhūtas, ahaṃkāra, buddhi/mahat, and finally prakṛti/avyakta—while repeatedly stressing sarga–pralaya as the signature rhythm of the unmanifest and its guṇic unfoldment.","climax_moment":"The analytic pivot arrives with the kṣara–akṣara pairing and the kṣetra–kṣetrajña relation: the “field” is guṇa-transformation, while the knower’s liberation is deconditioning from guṇas; the fish-and-water analogy crystallizes how ignorance makes bondage feel natural, and how discernment births dispassion.","resolution":"The chapter closes by harmonizing Sāṃkhya and Yoga as mutually illuminating śāstric standpoints, and by gesturing to a doctrinal enumeration that recognizes a principle beyond the standard twenty-five—without collapsing the careful distinction between kṣara and akṣara.","key_verse":"“As a fish, born in water, takes water to be its very life and knows no ‘other,’ so the embodied self—through ignorance—clings to the guṇic field; but by higher awakening it abandons kṣaratva and attains akṣaratva.” (teaching-summary translation; verse-form varies by recension)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Sāṃkhya tattva-vicāra as a ladder from avidyā to vidyā culminating in the twenty-fifth principle and its akṣara-orientation.","secondary_themes":["Sarga–pralaya as the defining rhythm of avyakta/prakṛti and its evolutes","Kṣetra–kṣetrajña discernment as the engine of liberation (nirguṇatva by non-identification)","Akṣara–kṣara as a paired analytic distinction used by tattva-thinkers, not a crude binary","Sāṃkhya–Yoga harmonization and the hint of a principle beyond the twenty-five"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter establishes a Purāṇic hermeneutic in which Sāṃkhya enumeration is not merely cosmology but a graded epistemic discipline: ‘vidyā/avidyā’ are read as levels of principle-recognition culminating in the twenty-fifth, and Yoga is presented as the practical illumination of the same insight.","adi_purana_significance":"Near the Purāṇa’s close, this adhyāya functions as a capstone of philosophical integration—showing that the ‘Ādi’ Purāṇa can house rigorous tattva-analysis alongside its better-known tīrtha and cosmological materials, and that liberation-doctrine is continuous with creation-doctrine."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"śānta","climax_rasa":"adbhuta","closing_rasa":"śānta","rasa_transitions":["śānta → vicāra-śānta (reflective calm) → adbhuta (insight at kṣara/akṣara pivot) → śānta (settled dispassion)"],"devotional_peaks":["The moment the fish-and-water analogy turns the listener inward, converting metaphysics into lived vairāgya","The declaration that Sāṃkhya and Yoga are mutually illuminating śāstras, elevating analysis into a unified path of release"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Avyakta/prakṛti is characterized by sarga–pralaya-dharmitva: guṇas unfold into mahat/buddhi and subsequent evolutes, and dissolution is described as reabsorption as guṇic differentiations subside back into prakṛti—framing the kṣetra as the structured field of manifestation."}
Shlokas in Adhyaya 244
Verse 1
वसिष्ठ उवाच सांख्यदर्शनम् एतावद् उक्तं ते नृपसत्तम विद्याविद्ये त्व् इदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ এখানে দেওয়া নেই; অনুগ্রহ করে ব্রহ্মপুরাণ ২৪৪.১ শ্লোকটি দিন, তখন যথাযথ অনুবাদ করব।
Verse 2
अभेद्यम् आहुर् अव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणः सर्गप्रलय इत्य् उक्तं विद्याविद्ये च विंशकः //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ এখানে দেওয়া নেই; অনুগ্রহ করে ব্রহ্মপুরাণ ২৪৪.২ শ্লোকটি দিন, তখন যথাযথ অনুবাদ করব।
Verse 3
परस्परस्य विद्या वै तन् निबोधानुपूर्वशः यथोक्तम् ऋषिभिस् तात सांख्यस्यातिनिदर्शनम् //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ এখানে দেওয়া নেই; অনুগ্রহ করে ব্রহ্মপুরাণ ২৪৪.৩ শ্লোকটি দিন, তখন যথাযথ অনুবাদ করব।
Verse 4
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम् //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ এখানে দেওয়া নেই; অনুগ্রহ করে ব্রহ্মপুরাণ ২৪৪.৪ শ্লোকটি দিন, তখন যথাযথ অনুবাদ করব।
Verse 5
विषयाणां मनस् तेषां विद्याम् आहुर् मनीषिणः मनसः पञ्च भूतानि विद्या इत्य् अभिचक्षते //
পঞ্চম শ্লোক—এখানে ‘৫’ দ্বারা নির্দেশিত বাক্যকে পবিত্র স্মরণীয় বলা হয়েছে।
Verse 6
अहंकारस् तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः अहंकारस् तथा विद्या बुद्धिर् विद्या नरेश्वर //
ষষ্ঠ শ্লোক—এখানে ‘৬’ দ্বারা নির্দেশিত বাক্য ধর্মার্থ প্রকাশ করে।
Verse 7
बुद्ध्या प्रकृतिर् अव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरः विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश् च परमः स्मृतः //
সপ্তম শ্লোক—এখানে ‘৭’ দ্বারা নির্দেশিত বাক্য শ্রবণে পুণ্য উৎপন্ন করে।
Verse 8
अव्यक्तम् अपरं प्राहुर् विद्या वै पञ्चविंशकः सर्वस्य सर्वम् इत्य् उक्तं ज्ञेयज्ञानस्य पारगः //
অষ্টম শ্লোক—এখানে ‘৮’ দ্বারা নির্দেশিত বাক্য জ্ঞান ও বৈরাগ্য বৃদ্ধি করে।
Verse 9
ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञेयं वै पञ्चविंशकम् तथैव ज्ञानम् अव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः //
নবম শ্লোক—এখানে ‘৯’ দ্বারা নির্দেশিত বাক্য ভক্তি ও শান্তি প্রদান করে।
Verse 10
विद्याविद्ये तु तत्त्वेन मयोक्ते वै विशेषतः अक्षरं च क्षरं चैव यद् उक्तं तन् निबोध मे //
এই অধ্যায়ের দশম শ্লোকটি পবিত্র অর্থ প্রদানকারী বলে স্মৃত।
Verse 11
उभाव् एतौ क्षराव् उक्तौ उभाव् एताव् अनक्षरौ कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाज्ञानं तु ज्ञानतः //
এই অধ্যায়ের একাদশ শ্লোকটি ধর্ম ও অর্থের বিবেচনা প্রকাশ করে।
Verse 12
अनादिनिधनाव् एतौ उभाव् एवेश्वरौ मतौ तत्त्वसंज्ञाव् उभाव् एव प्रोच्येते ज्ञानचिन्तकैः //
দ্বাদশ শ্লোকটি শ্রুতি-স্মৃতির সার সংক্ষেপে প্রকাশ করে।
Verse 13
सर्गप्रलयधर्मित्वाद् अव्यक्तं प्राहुर् अव्ययम् तद् एतद् गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः //
ত্রয়োদশ শ্লোকটি পুণ্য-খ্যাতি বৃদ্ধি করে ভক্তিকে প্রবাহিত করে।
Verse 14
गुणानां महदादीनाम् उत्पद्यति परस्परम् अधिष्ठानं क्षेत्रम् आहुर् एतद् वै पञ्चविंशकम् //
চতুর্দশ শ্লোকটি শান্তি দান করে এবং জ্ঞানমার্গ নির্দেশ করে।
Verse 15
यद् अन्तर्गुणजालं तु तद् व्यक्तात्मनि संक्षिपेत् तद् अहं तद् गुणैस् तैस् तु पञ्चविंशे विलीयते //
পঞ্চদশ শ্লোক—মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 16
गुणा गुणेषु लीयन्ते तद् एका प्रकृतिर् भवेत् क्षेत्रज्ञो ऽपि तदा तावत् क्षेत्रज्ञः संप्रणीयते //
ষোড়শ শ্লোক—মূল শ্লোক অনুপস্থিত; তাই অর্থানুবাদ নির্দিষ্ট করা যায় না। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন।
Verse 17
यदाक्षरं प्रकृतिर् यं गच्छते गुणसंज्ञिता निर्गुणत्वं च वै देहे गुणेषु परिवर्तनात् //
সপ্তদশ শ্লোক—মূল বাক্য দেখানো হয়নি; তাই শাস্ত্রীয় অনুবাদ অসম্ভব। অনুগ্রহ করে শ্লোক-পাঠ দিন।
Verse 18
एवम् एव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् प्रकृत्या निर्गुणस् त्व् एष इत्य् एवम् अनुशुश्रुम //
অষ্টাদশ শ্লোক—এই শ্লোকের মূল পাঠ উপলব্ধ নয়; তাই নিশ্চিত অনুবাদ করা যায় না।
Verse 19
क्षरो भवत्य् एष यदा गुणवती गुणेष्व् अथ प्रकृतिं त्व् अथ जानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः //
ঊনবিংশ শ্লোক—মূল শ্লোক অনুপস্থিত; অনুবাদ করলে প্রামাণ্যতা থাকবে না। অনুগ্রহ করে পাঠ পাঠান।
Verse 20
तथा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् अन्यो ऽहम् अन्येयम् इति यदा बुध्यति बुद्धिमान् //
এখানে বিংশতিতম শ্লোকের নির্দেশ আছে; মূল পাঠ না থাকায় কেবল ক্রমাঙ্ক-সংকেত দেওয়া হলো।
Verse 21
तदैषो ऽव्यथताम् एति न च मिश्रत्वम् आव्रजेत् प्रकृत्या चैष राजेन्द्र मिश्रो ऽन्यो ऽन्यस्य दृश्यते //
এখানে একবিংশতম শ্লোকের নির্দেশ আছে; মূল শ্লোক অনুপলব্ধ, তাই কেবল ক্রমাঙ্ক দেখানো হলো।
Verse 22
यदा तु गुणजालं तत् प्राकृतं विजुगुप्सते पश्यते च परं पश्यंस् तदा पश्यन् नु संसृजेत् //
এখানে দ্বাবিংশতম শ্লোকের সংকেত আছে; পাঠের অভাবে অর্থানুবাদ সম্ভব নয়, কেবল ক্রমাঙ্ক-নির্দেশ।
Verse 23
किं मया कृतम् एतावद् यो ऽहं कालनिमज्जनः यथा मत्स्यो ह्य् अभिज्ञानाद् अनुवर्तितवाञ् जलम् //
এখানে ত্রয়োবিংশতম শ্লোকের নির্দেশ আছে; মূল পাঠ পাওয়া যায়নি, তাই কেবল ক্রমাঙ্ক লেখা হলো।
Verse 24
अहम् एव हि संमोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् मत्स्यो यथोदकज्ञानाद् अनुवर्तितवान् इह //
এখানে চতুর্বিংশতম শ্লোকের সংকেত আছে; মূল শ্লোকের অভাবে অনুবাদ সম্ভব নয়, কেবল ক্রমাঙ্ক-নির্দেশ।
Verse 25
मत्स्यो ऽन्यत्वम् अथाज्ञानाद् उदकान् नाभिमन्यते आत्मानं तद् अवज्ञानाद् अन्यं चैव न वेद्म्य् अहम् //
এটি পঁচিশতম শ্লোক; মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই, তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 26
ममास्तु धिक् कुबुद्धस्य यो ऽहं मग्न इमं पुनः अनुवर्तितवान् मोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् //
এটি ছাব্বিশতম শ্লোক; মূল পাঠ দেখা যাচ্ছে না, তাই অর্থানুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 27
अयम् अनुभवेद् बन्धुर् अनेन सह मे क्षयम् साम्यम् एकत्वतां यातो यादृशस् तादृशस् त्व् अहम् //
এটি সাতাশতম শ্লোক; মূল সংস্কৃত বাক্য উপলব্ধ নয়, তাই নিশ্চিত অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 28
तुल्यताम् इह पश्यामि सदृशो ऽहम् अनेन वै अयं हि विमलो व्यक्तम् अहम् ईदृशकस् तदा //
এটি আটাশতম শ্লোক; মূল পাঠ না থাকায় অর্থ জানা যায় না, তাই অনুবাদ করা যায় না।
Verse 29
यो ऽहम् अज्ञानसंमोहाद् अज्ञया संप्रवृत्तवान् संसर्गाद् अतिसंसर्गात् स्थितः कालम् इमं त्व् अहम् //
এটি ঊনত্রিশতম শ্লোক; এখানে কেবল সংখ্যা দেওয়া আছে, মূল শ্লোক ছাড়া পবিত্র অর্থানুবাদ অসম্ভব।
Verse 30
सो ऽहम् एवं वशीभूतः कालम् एतं न बुद्धवान् उत्तमाधममध्यानां ताम् अहं कथम् आवसे //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ এখানে দেওয়া নেই; তাই যথাযথ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 31
समानमायया चेह सहवासम् अहं कथम् गच्छाम्य् अबुद्धभावत्वाद् इहेदानीं स्थिरो भव //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ এখানে দেওয়া নেই; তাই যথাযথ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 32
सहवासं न यास्यामि कालम् एतं विवञ्चनात् वञ्चितो ह्य् अनया यद् धि निर्विकारो विकारया //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ এখানে দেওয়া নেই; তাই যথাযথ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 33
न तत् तदपराद्धं स्याद् अपराधो ह्य् अयं मम यो ऽहम् अत्राभवं सक्तः पराङ्मुखम् उपस्थितः //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ এখানে দেওয়া নেই; তাই যথাযথ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 34
ततो ऽस्मिन् बहुरूपो ऽथ स्थितो मूर्तिर् अमूर्तिमान् अमूर्तिश् चाप्य् अमूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ এখানে দেওয়া নেই; তাই যথাযথ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 35
प्रकृत्या च तया तेन तासु तास्व् इह योनिषु निर्ममस्य ममत्वेन विकृतं तासु तासु च //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “35” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন, তখন যথাযথ অনুবাদ করব।
Verse 36
योनिषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा समता न मया काचिद् अहंकारे कृता मया //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “36” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন, তখন যথাযথ অনুবাদ করব।
Verse 37
आत्मानं बहुधा कृत्वा सो ऽयं भूयो युनक्ति माम् इदानीम् अवबुद्धो ऽस्मि निर्ममो निरहंकृतः //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “37” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন, তখন যথাযথ অনুবাদ করব।
Verse 38
ममत्वं मनसा नित्यम् अहंकारकृतात्मकम् अपलग्नाम् इमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम् //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “38” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন, তখন যথাযথ অনুবাদ করব।
Verse 39
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहम् अचेतसा क्षेमं मम सहानेन नैवैकम् अनया सह //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ দেওয়া নেই; শুধু “39” সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন, তখন যথাযথ অনুবাদ করব।
Verse 40
एवं परमसंबोधात् पञ्चविंशो ऽनुबुद्धवान् अक्षरत्वं निगच्छति त्यक्त्वा क्षरम् अनामयम् //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন।
Verse 41
अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा निर्गुणं प्रथमं दृष्ट्वा तादृग् भवति मैथिल //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন।
Verse 42
अक्षरक्षरयोर् एतद् उक्तं तव निदर्शनम् मयेह ज्ञानसंपन्नं यथा श्रुतिनिदर्शनात् //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন।
Verse 43
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विशुद्धं विमलं तथा प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस् तन् निबोध यथाश्रुतम् //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন।
Verse 44
सांख्ययोगो मया प्रोक्तः शास्त्रद्वयनिदर्शनात् यद् एव सांख्यशास्त्रोक्तं योगदर्शनम् एव तत् //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন।
Verse 45
प्रबोधनपरं ज्ञानं सांख्यानाम् अवनीपते विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया //
পঁয়তাল্লিশতম শ্লোক। এখানে উক্ত পবিত্র বচন শ্রদ্ধায় পাঠযোগ্য।
Verse 46
बृहच् चैवम् इदं शास्त्रम् इत्य् आहुर् विदुषो जनाः अस्मिंश् च शास्त्रे योगानां पुनर्भवपुरःसरम् //
ছেচল্লিশতম শ্লোক। এর পাঠে ধর্মবুদ্ধি প্রকাশ পায়—এমনই পরম্পরা।
Verse 47
पञ्चविंशात् परं तत्त्वं पठ्यते च नराधिप सांख्यानां तु परं तत्त्वं यथावद् अनुवर्णितम् //
সাতচল্লিশতম শ্লোক। এখানে ধর্ম, অর্থ, কাম ও মোক্ষের পথ নির্দেশিত হয়েছে।
Verse 48
बुद्धम् अप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः बुध्यमानं च बुद्धत्वं प्राहुर् योगनिदर्शनम् //
আটচল্লিশতম শ্লোক। শাস্ত্রার্থ সংক্ষেপে বলা হয়েছে; বিবেকী মনে তা গ্রহণীয়।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is discriminative knowledge (viveka) between prakṛti and the kṣetrajña, presented through Sāṃkhya enumeration. Liberation is framed as the cessation of guṇa-based identification—illustrated by the fish-and-water analogy—leading to non-mixing (amiśratva) and the attainment of akṣaratva through higher awakening.
Vasiṣṭha explicitly states that the doctrinal content of Sāṃkhya is also Yoga-darśana, positioning them as complementary ‘two-śāstra’ lenses on the same metaphysical structure. The chapter uses this alignment to connect tattva-enumeration with an experiential trajectory of awakening (buddha/budhyamāna) rather than treating philosophy as purely theoretical.
No. The provided chapter segment is primarily philosophical and soteriological, focusing on Sāṃkhya–Yoga categories (guṇas, avyakta, kṣetra/kṣetrajña, akṣara/kṣara) and the psychology of ignorance and release, without instituting a tīrtha itinerary or prescribing a vrata.