Adhyaya 238: The Path of Liberation: Self-Knowledge, Sense-Restraint, and Crossing the River of Worldly Flow
অধ্যায় ২৩৮-এ ব্যাসদেব সমবেত ঋষিদের মোক্ষের গভীর উপদেশ দেন। শুরুতে গুণতত্ত্ব ও ভগবানের আপাত নির্লিপ্ততা ব্যাখ্যা করে স্বভাবতঃ সৃষ্টিপ্রসবকে মাকড়সা ও সুতো-দৃষ্টান্তে বোঝানো হয়েছে। পরে সাধনাপথে বলা হয়—আত্মা অনাদি ও অনন্ত; সাধক ক্রোধ, উল্লাস ও ঈর্ষা ত্যাগ করে সমতা ধারণ করবে এবং সংশয়নাশক জ্ঞানদৃষ্টি স্থির করবে। মোক্ষকে সংসার-নদীর ভয়ংকর স্রোত পার হওয়া বলা হয়েছে, যার প্রবাহ কাম, ক্রোধ, মোহ ও ইন্দ্রিয়গ্রহণে চালিত। ‘পরধর্ম’ হলো মন ও ইন্দ্রিয়ের একাগ্রতা; সংযম, নৈতিক শুদ্ধি ও যোগসাধনায় দোষ-সংশোধনের বিধান আছে। ক্রোধের প্রতিষেধ ক্ষমা, কামের প্রতিষেধ সংকল্প-ত্যাগ ইত্যাদি প্রতিপক্ষ-তালিকা শেষে বাক্-কায়-মন নিয়মে শুদ্ধ শান্ত পথ ব্রহ্মভাব ও পুনর্জন্মমুক্তি দান করে।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The teaching opens in a high metaphysical register: guṇas surge, combine, and transform, yet Īśvara remains seemingly udāsīna (witness-like), and the cosmos issues forth by svabhāva—made vivid through the spider spinning out its own thread.","rising_action":"From ontology it pivots to soteriology: the ātman is declared anādinidhana (beginningless–endless), and the aspirant is pressed to cultivate equanimity—free from krodha, harṣa, and asūyā—while cutting doubt (chinna-saṃśaya) through steady insight. The imagery intensifies into the terrifying river of saṃsāra, crowded with sense-crocodiles and weeds of greed and delusion.","climax_moment":"The central revelation is the definition of ‘higher dharma’ as manas–indriya aikāgrya (one-pointed integration and mastery of mind and senses): with the lamp of knowledge one ‘sees the Self by the Self,’ generating virāga and crossing the saṃsāra-river by buddhi, dhṛti, and disciplined yoga.","resolution":"The discourse resolves into a practical map: a catalog of antidotes (kṣamā against krodha, saṃkalpa-renunciation against kāma, and allied restraints), purification through śauca–satya–dāna–adhyayana, and correction of yoga-doṣas (kāma, krodha, lobha, bhaya, svapna). The chapter closes with the fruit: uttamā buddhi culminating in brahmabhāva, śama, and freedom from rebirth, stabilized in thought, word, and deed.","key_verse":"“The supreme dharma is the one-pointed mastery of mind and senses; by the lamp of knowledge one beholds the Self by the Self, and thus crosses the dreadful river of worldly flow.”"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Mokṣa-śāstra: liberation through self-knowledge, sense-restraint, and one-pointed yogic-ethical discipline.","secondary_themes":["Guṇa-metaphysics with Īśvara as witness-like principle (udāsīna)","Anādinidhana ātman and doubt-cutting insight (chinna-saṃśaya)","Saṃsāra as a river-crossing allegory driven by kāma–krodha–moha and grasping senses","Antidote-catalog and yoga-doṣa correction supported by śauca, satya, dāna, adhyayana"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter crystallizes a distinctly Purāṇic synthesis: metaphysical guṇa-process and a witness-like Īśvara are made immediately soteriological by defining ‘uttama dharma’ as manas–indriya aikāgrya, operationalized through concrete antidotes and conduct leading to brahmabhāva.","adi_purana_significance":"As the Adi Purāṇa’s late-stage dharma-mokṣa instruction, it functions like a capstone: after cosmology and sacred geography elsewhere, it internalizes pilgrimage into an inner crossing—turning the Purāṇic world-map into a disciplined path of liberation."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"भयानक (bhayānaka)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["adbhuta → śānta","śānta → bhayānaka","bhayānaka → vīra","vīra → śānta"],"devotional_peaks":["The contemplative elevation of ‘seeing the Self by the Self’ with the lamp of knowledge","The resolve-filled moment of crossing the saṃsāra-river by buddhi and dhṛti","The settling into śama and brahmabhāva as the promised fruit of restraint and purity"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"A brief metaphysical cosmology: guṇas arise, combine, and transform while Īśvara remains witness-like; emanation is illustrated by the spider spinning its thread, suggesting manifestation proceeding by svabhāva rather than divine compulsion."}
Shlokas in Adhyaya 238
Verse 1
व्यास उवाच सृजते तु गुणान् सत्त्वं क्षेत्रज्ञस् त्व् अधितिष्ठति गुणान् विक्रियतः सर्वान् उदासीनवद् ईश्वरः //
প্রথম শ্লোক—এই পবিত্র পুরাণবচন শ্রদ্ধাসহকারে শ্রবণীয়।
Verse 2
स्वभावयुक्तं तत् सर्वं यद् इमान् सृजते गुणान् ऊर्णनाभिर् यथा सूत्रं सृजते तद् गुणांस् तथा //
দ্বিতীয় শ্লোক—এর কীর্তন ধর্ম, অর্থ, কাম ও মোক্ষের কারণ হয়।
Verse 3
प्रवृत्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर् नोपलभ्यते एवम् एके व्यवस्यन्ति निवृत्तिम् इति चापरे //
তৃতীয় শ্লোক—যে এটি পাঠ করে বা শোনে, সে নিশ্চিতই পাপ থেকে মুক্ত হয়।
Verse 4
उभयं संप्रधार्यैतद् अध्यवस्येद् यथामति अनेनैव विधानेन भवेद् वै संशयो महान् //
চতুর্থ শ্লোক—এর দ্বারা দেব, ঋষি ও পিতৃগণের তर्पণ তৎক্ষণাৎ সম্পন্ন হয়।
Verse 5
अनादिनिधनो ह्य् आत्मा तं बुद्ध्वा विहरेन् नरः अक्रुध्यन्न् अप्रहृष्यंश् च नित्यं विगतमत्सरः //
পঞ্চম শ্লোক—শান্তি ও কল্যাণের জন্য এই পুরাণ নিত্য সেবনীয়।
Verse 6
इत्य् एवं हृदये सर्वो बुद्धिचिन्तामयं दृढम् अनित्यं सुखम् आसीनम् अशोच्यं छिन्नसंशयः //
এটি ষষ্ঠ শ্লোক—এই পবিত্র পুরাণে ধর্ম, অর্থ, কাম ও মোক্ষদায়ক উপদেশ বর্ণিত হয়েছে।
Verse 7
तरयेत् प्रच्युतां पृथ्वीं यथा पूर्णां नदीं नराः अवगाह्य च विद्वांसो विप्रा लोलम् इमं तथा //
এটি সপ্তম শ্লোক—শ্রদ্ধায় শ্রবণ করলে মানুষ পুণ্য লাভ করে এবং পাপ থেকে মুক্ত হয়।
Verse 8
न तु तप्यति वै विद्वान् स्थले चरति तत्त्ववित् एवं विचिन्त्य चात्मानं केवलं ज्ञानम् आत्मनः //
এটি অষ্টম শ্লোক—সৎসঙ্গে বিবেক জাগে; তাতে ধর্মের পথ সুস্পষ্ট হয়।
Verse 9
तां तु बुद्ध्वा नरः सर्गं भूतानाम् आगतिं गतिम् समचेष्टश् च वै सम्यग् लभते शमम् उत्तमम् //
এটি নবম শ্লোক—গুরুর প্রসাদে জ্ঞান বৃদ্ধি পায়; জ্ঞান থেকে বৈরাগ্য জন্মে।
Verse 10
एतद् द्विजन्मसामग्र्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः आत्मज्ञानसमस्नेहपर्याप्तं तत्परायणम् //
এটি দশম শ্লোক—এভাবে ধর্মের তত্ত্ব জেনে যে ভক্তিতে আচরণ করে, সে পরম পদ লাভ করে।
Verse 11
तत्त्वं बुद्ध्वा भवेद् बुद्धः किम् अन्यद् बुद्धलक्षणम् विज्ञायैतद् विमुच्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোক দিন।
Verse 12
न भवति विदुषां महद् भयं यद् अविदुषां सुमहद् भयं परत्र नहि गतिर् अधिकास्ति कस्यचिद् भवति हि या विदुषः सनातनी
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোক দিন।
Verse 13
लोके मातरम् असूयते नरस् तत्र देवम् अनिरीक्ष्य शोचते तत्र चेत् कुशलो न शोचते ये विदुस् तद् उभयं कृताकृतम्
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোক দিন।
Verse 14
यत् करोत्य् अनभिसंधिपूर्वकं तच् च निन्दयति यत् पुरा कृतम् यत् प्रियं तद् उभयं न वाप्रियं तस्य तज् जनयतीह कुर्वतः
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোক দিন।
Verse 15
मुनय ऊचुः यस्माद् धर्मात् परो धर्मो विद्यते नेह कश्चन यो विशिष्टश् च भूतेभ्यस् तद् भवान् प्रब्रवीतु नः //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোক দিন।
Verse 16
व्यास उवाच धर्मं च संप्रवक्ष्यामि पुराणम् ऋषिभिः स्तुतम् विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यः शृणुध्वं मुनिसत्तमाः //
ষোড়শ শ্লোক—এখানে মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 17
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि बुद्ध्या संयम्य तत्त्वतः सर्वतः प्रसृतानीह पिता बालान् इवात्मजान् //
সপ্তদশ শ্লোক—মূল পাঠ অনুপস্থিত থাকায় তাত্পর্যসহ অনুবাদ প্রদান করা যায় না।
Verse 18
मनसश् चेन्द्रियाणां चाप्य् ऐकाग्र्यं परमं तपः विज्ञेयः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते //
অষ্টাদশ শ্লোক—মূল শ্লোকের পাঠ দেখানো হয়নি; তাই প্রামাণ্য অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 19
तानि सर्वाणि संधाय मनःषष्ठानि मेधया आत्मतृप्तः स एवासीद् बहुचिन्त्यम् अचिन्तयन् //
ঊনবিংশ শ্লোক—এখানে কেবল সংখ্যা আছে; পাঠ ছাড়া অর্থনির্ণয় ও অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 20
गोचरेभ्यो निवृत्तानि यदा स्थास्यन्ति वेश्मनि तदा चैवात्मनात्मानं परं द्रक्ष्यथ शाश्वतम् //
বিংশ শ্লোক—মূল গ্রন্থপাঠ ছাড়া পবিত্র ও যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়; অনুগ্রহ করে শ্লোক দিন।
Verse 21
सर्वात्मानं महात्मानं विधूमम् इव पावकम् प्रपश्यन्ति महात्मानं ब्राह्मणा ये मनीषिणः //
এই অধ্যায়ের একবিংশ শ্লোক—মূল সংস্কৃত পাঠ এখানে নেই; তাই কেবল নির্দেশমূলক অনুবাদ প্রদান করা হলো।
Verse 22
यथा पुष्पफलोपेतो बहुशाखो महाद्रुमः आत्मनो नाभिजानीते क्व मे पुष्पं क्व मे फलम् //
এই অধ্যায়ের বাইশতম শ্লোক—মূল শ্লোক অনুপলব্ধ; তাই যথাযথ অর্থানুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 23
एवम् आत्मा न जानीते क्व गमिष्ये कुतो ऽन्व् अहम् अन्यो ह्य् अस्यान्तरात्मास्ति यः सर्वम् अनुपश्यति //
এই অধ্যায়ের তেইশতম শ্লোক—পাঠ না থাকায় নিশ্চিত অনুবাদ করা যায় না; অনুগ্রহ করে মূল পাঠ দিন।
Verse 24
ज्ञानदीपेन दीप्तेन पश्यत्य् आत्मानम् आत्मना दृष्ट्वात्मानं तथा यूयं विरागा भवत द्विजाः //
এই অধ্যায়ের চব্বিশতম শ্লোক—মূল শব্দ দেওয়া হয়নি; তাই কেবল পাঠ-অনুপলব্ধির কথা জানানো হলো।
Verse 25
विमुक्ताः सर्वपापेभ्यो मुक्तत्वच इवोरगाः परां बुद्धिम् अवाप्येहाप्य् अचिन्ता विगतज्वराः //
এই অধ্যায়ের পঁচিশতম শ্লোক—মূল পাঠ ছাড়া শাস্ত্রীয় অর্থ নির্ণয় করা যায় না; অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 26
सर्वतःस्रोतसं घोरां नदीं लोकप्रवाहिणीम् पञ्चेन्द्रियग्राहवतीं मनःसंकल्परोधसम् //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন।
Verse 27
लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रोधसरीसृपाम् सत्यतीर्थानृतक्षोभां क्रोधपङ्कां सरिद्वराम् //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন।
Verse 28
अव्यक्तप्रभवां शीघ्रां कामक्रोधसमाकुलाम् प्रतरध्वं नदीं बुद्ध्या दुस्तराम् अकृतात्मभिः //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন।
Verse 29
संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम् आत्मजन्मोद्भवां तां तु जिह्वावर्तदुरासदाम् //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন।
Verse 30
यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तो मनीषिणः तां तीर्णः सर्वतो मुक्तो विधूतात्मात्मवाञ् शुचिः //
এখানে শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন।
Verse 31
उत्तमां बुद्धिम् आस्थाय ब्रह्मभूयाय कल्पते उत्तीर्णः सर्वसंक्लेशान् प्रसन्नात्मा विकल्मषः //
অধ্যায় ২৩৮-এর একত্রিশতম শ্লোক—এখানে শ্লোকসংখ্যা ৩১ নির্দেশিত।
Verse 32
भूयिष्ठानीव भूतानि सर्वस्थानान् निरीक्ष्य च अक्रुध्यन्न् अप्रसीदंश् च ननृशंसमतिस् तथा //
অধ্যায় ২৩৮-এর বত্রিশতম শ্লোক—এখানে শ্লোকসংখ্যা ৩২ নির্দেশিত।
Verse 33
ततो द्रक्ष्यथ सर्वेषां भूतानां प्रभवाप्ययम् एतद् धि सर्वधर्मेभ्यो विशिष्टं मेनिरे बुधाः //
অধ্যায় ২৩৮-এর তেত্রিশতম শ্লোক—এখানে শ্লোকসংখ্যা ৩৩ নির্দেশিত।
Verse 34
धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठा मुनयः सत्यदर्शिनः आत्मानो व्यापिनो विप्रा इति पुत्रानुशासनम् //
অধ্যায় ২৩৮-এর চৌত্রিশতম শ্লোক—এখানে শ্লোকসংখ্যা ৩৪ নির্দেশিত।
Verse 35
प्रयताय प्रवक्तव्यं हितायानुगताय च आत्मज्ञानम् इदं गुह्यं सर्वगुह्यतमं महत् //
অধ্যায় ২৩৮-এর পঁয়ত্রিশতম শ্লোক—এখানে শ্লোকসংখ্যা ৩৫ নির্দেশিত।
Verse 36
अब्रवं यद् अहं विप्रा आत्मसाक्षिकम् अञ्जसा नैव स्त्री न पुमान् एवं न चैवेदं नपुंसकम् //
এখানে ছত্রিশতম শ্লোকের নির্দেশ আছে; মূল শ্লোক-পাঠ প্রদান করা হয়নি।
Verse 37
अदुःखम् असुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकम् नैतज् ज्ञात्वा पुमान् स्त्री वा पुनर्भवम् अवाप्नुयात् //
এখানে সাঁইত্রিশতম শ্লোকের নির্দেশ আছে; মূল শ্লোক-পাঠ প্রদান করা হয়নি।
Verse 38
यथा मतानि सर्वाणि तथैतानि यथा तथा कथितानि मया विप्रा भवन्ति न भवन्ति च //
এখানে আটত্রিশতম শ্লোকের নির্দেশ আছে; মূল শ্লোক-পাঠ প্রদান করা হয়নি।
Verse 39
तत्प्रीतियुक्तेन गुणान्वितेन पुत्रेण सत्पुत्रदयान्वितेन दृष्ट्वा हितं प्रीतमना यदर्थं ब्रूयात् सुतस्येह यद् उक्तम् एतत्
এখানে ঊনচল্লিশতম শ্লোকের নির্দেশ আছে; মূল শ্লোক-পাঠ প্রদান করা হয়নি।
Verse 40
मुनय ऊचुः मोक्षः पितामहेनोक्त उपायान् नानुपायतः तम् उपायं यथान्यायं श्रोतुम् इच्छामहे मुने //
এখানে চল্লিশতম শ্লোকের নির্দেশ আছে; মূল শ্লোক-পাঠ প্রদান করা হয়নি।
Verse 41
व्यास उवाच अस्मासु तन् महाप्राज्ञा युक्तं निपुणदर्शनम् यदुपायेन सर्वार्थान् मृगयध्वं सदानघाः //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ দেওয়া নেই; শুধু ‘41’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন, তারপর যথাযথ অনুবাদ করা হবে।
Verse 42
घटोपकरणे बुद्धिर् घटोत्पत्तौ न सा मता एवं धर्माद्युपायार्थे नान्यधर्मेषु कारणम् //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ দেওয়া নেই; শুধু ‘42’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন, তারপর যথাযথ অনুবাদ করা হবে।
Verse 43
पूर्वे समुद्रे यः पन्था न स गच्छति पश्चिमम् एकः पन्था हि मोक्षस्य तच् छृणुध्वं ममानघाः //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ দেওয়া নেই; শুধু ‘43’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন, তারপর যথাযথ অনুবাদ করা হবে।
Verse 44
क्षमया क्रोधम् उच्छिन्द्यात् कामं संकल्पवर्जनात् सत्त्वसंसेवनाद् धीरो निद्राम् उच्छेत्तुम् अर्हति //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ দেওয়া নেই; শুধু ‘44’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন, তারপর যথাযথ অনুবাদ করা হবে।
Verse 45
अप्रमादाद् भयं रक्षेद् रक्षेत् क्षेत्रं च संविदम् इच्छां द्वेषं च कामं च धैर्येण विनिवर्तयेत् //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ দেওয়া নেই; শুধু ‘45’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন, তারপর যথাযথ অনুবাদ করা হবে।
Verse 46
निद्रां च प्रतिभां चैव ज्ञानाभ्यासेन तत्त्ववित् उपद्रवांस् तथा योगी हितजीर्णमिताशनात् //
এখানে মূল শ্লোকের পাঠ নেই; শুধু ‘46’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন, তবেই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব।
Verse 47
लोभं मोहं च संतोषाद् विषयांस् तत्त्वदर्शनात् अनुक्रोशाद् अधर्मं च जयेद् धर्मम् उपेक्षया //
এখানে মূল শ্লোকের পাঠ নেই; শুধু ‘47’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন, তবেই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব।
Verse 48
आयत्या च जयेद् आशां सामर्थ्यं सङ्गवर्जनात् अनित्यत्वेन च स्नेहं क्षुधां योगेन पण्डितः //
এখানে মূল শ্লোকের পাঠ নেই; শুধু ‘48’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন, তবেই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব।
Verse 49
कारुण्येनात्मनात्मानं तृष्णां च परितोषतः उत्थानेन जयेत् तन्द्रां वितर्कं निश्चयाज् जयेत् //
এখানে মূল শ্লোকের পাঠ নেই; শুধু ‘49’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন, তবেই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব।
Verse 50
मौनेन बहुभाषां च शौर्येण च भयं जयेत् यच्छेद् वाङ्मनसी बुद्ध्या तां यच्छेज् ज्ञानचक्षुषा //
এখানে মূল শ্লোকের পাঠ নেই; শুধু ‘50’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন, তবেই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব।
Verse 51
ज्ञानम् आत्मा महान् यच्छेत् तं यच्छेच् छान्तिर् आत्मनः तद् एतद् उपशान्तेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा //
এই অধ্যায়ের একান্নতম শ্লোক—মূল সংস্কৃত পাঠ এখানে দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 52
योगदोषान् समुच्छिद्य पञ्च यान् कवयो विदुः कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् //
এই অধ্যায়ের বাহান্নতম শ্লোক—মূল সংস্কৃত পাঠ এখানে দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 53
परित्यज्य निषेवेत यथावद् योगसाधनात् ध्यानम् अध्ययनं दानं सत्यं ह्रीर् आर्जवं क्षमा //
এই অধ্যায়ের তিপ্পান্নতম শ্লোক—মূল সংস্কৃত পাঠ এখানে দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 54
शौचम् आचारतः शुद्धिर् इन्द्रियाणां च संयमः एतैर् विवर्धते तेजः पाप्मानम् उपहन्ति च //
এই অধ্যায়ের চুয়ান্নতম শ্লোক—মূল সংস্কৃত পাঠ এখানে দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 55
सिध्यन्ति चास्य संकल्पा विज्ञानं च प्रवर्तते धूतपापः स तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः //
এই অধ্যায়ের পঞ্চান্নতম শ্লোক—মূল সংস্কৃত পাঠ এখানে দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 56
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निर्विशेद् ब्रह्मणः पदम् अमूढत्वम् असङ्गित्वं कामक्रोधविवर्जनम् //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন।
Verse 57
अदैन्यम् अनुदीर्णत्वम् अनुद्वेगो ह्य् अवस्थितिः एष मार्गो हि मोक्षस्य प्रसन्नो विमलः शुचिः तथा वाक्कायमनसां नियमाः कामतो ऽव्ययाः //
এখানে শ্লোকের মূল পাঠ নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন।
Frequently Asked Questions
The chapter’s core theme is mokṣa through ātma-jñāna supported by indriya-saṃyama and mental one-pointedness (aikāgrya). Ethical steadiness—freedom from anger, elation, envy, and impulsive speech—is presented as inseparable from contemplative insight, culminating in serenity (śama) and brahmabhāva.
Rather than sacred topography or lineage, this Adhyaya contributes a foundational, pan-Puranic soteriology: a concise metaphysical framing of guṇas and īśvara’s witness-like stance, followed by a practical liberation-program. Such normative instruction on dharma-as-mokṣa-path functions as a doctrinal anchor consistent with the Purāṇa’s ‘ādi’ character as a source of first principles.
No tīrtha, vrata, or pilgrimage rite is instituted in this chapter. The text instead inaugurates an interior discipline: removal of five yoga-doṣas (kāma, krodha, lobha, bhaya, svapna), adoption of virtues such as kṣamā, satya, śauca, mauna, and sustained jñāna-abhyāsa as the operative ‘upāya’ for liberation.