Adhyaya 207: Krishna Slays the False Vasudeva and Burns Varanasi with the Sudarshana Chakra
অধ্যায় ২০৭-এ পৌণ্ড্রক নামের মোহগ্রস্ত রাজা নিজেকে “বাসুদেব” বলে ঘোষণা করে বিষ্ণুর চিহ্ন ধারণ করে এবং দূত পাঠিয়ে শ্রীকৃষ্ণকে চক্রাদি প্রতীক ত্যাগ করতে বলে। কৃষ্ণ সংযত ব্যঙ্গসহ উত্তর দেন যে তিনি স্বয়ং এসে সেই চিহ্ন “দিয়ে” যাবেন। গরুড়ারূঢ় হয়ে তিনি কাশীরাজের মিত্র পৌণ্ড্রকের সঙ্গে যুদ্ধে সেনা বিনাশ করে উভয় রাজাকে বধ করেন। কাশীতে নিহত রাজার পুত্র শঙ্করের আরাধনা করে কৃষ্ণবধের জন্য ভয়ংকর কৃত্যা লাভ করে; সुदর্শন চক্র কৃত্যাকে ধ্বংস করে বারাণসী দগ্ধ করে শেষে বিষ্ণুর হস্তে প্রত্যাবর্তন করে—মায়া ও কপট দেবত্বের উপর সত্য ঈশ্বরত্বের জয় ঘোষণা করে।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages press for an explanation of Kṛṣṇa’s “impossible” feats; the narration pivots to a startling provocation—an earthly king styling himself “Vāsudeva” and daring the real Vāsudeva to surrender the divine emblems.","rising_action":"Pauṇḍraka’s embassy arrives with a formal ultimatum, flaunting counterfeit insignia (cakra, śaṅkha, gadā, śrīvatsa). Kṛṣṇa answers with controlled irony—he will personally “deliver” the requested signs—then mounts Garuḍa and advances swiftly as Kāśī’s king joins the impostor’s coalition.","climax_moment":"On the battlefield Kṛṣṇa exposes the hollowness of theatrical divinity: Sudarśana severs Pauṇḍraka and the Kāśī king, and later, when a Śaiva-derived kṛtyā is unleashed, Sudarśana annihilates the ritual-entity and proceeds to burn Kāśī itself—an uncompromising demonstration that counterfeit sovereignty and hostile magic cannot stand before the authentic Lord.","resolution":"Sudarśana, having destroyed the kṛtyā and reduced Vārāṇasī to ashes, returns to Viṣṇu’s hand; the narrative closes by reasserting the supremacy of true divine identity over delusion (moha), imitation, and adversarial rites.","key_verse":null}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Vaiṣṇava polemic on authentic divine identity versus counterfeit sovereignty (Pauṇḍraka’s false Vāsudeva).","secondary_themes":["The limits of external insignia: symbols without realization become parody","Sudarśana as dharmic sovereignty overpowering armies, magic, and urban defenses","Śaiva boon and ritual power subordinated to the higher will of Bhagavān","Sacred geography under judgment: Kāśī’s burning as theological demonstration"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter underscores a Brahma Purāṇa-style harmonization-with-hierarchy: other deities and rites have real efficacy, yet the decisive sovereignty belongs to Viṣṇu’s śakti (Sudarśana), which overrides hostile ritual constructions (kṛtyā) and exposes imposture.","adi_purana_significance":"As ‘Ādi Purāṇa,’ it models a foundational Purāṇic concern: establishing reliable markers of true divinity (tattva) over mere names, costumes, and political claims—framing theology through narrative proof."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"adbhuta","climax_rasa":"raudra","closing_rasa":"śānta","rasa_transitions":["adbhuta → vīra → raudra → bhayānaka → śānta"],"devotional_peaks":["Kṛṣṇa’s calm, sovereign reply that turns the ultimatum into a revelation of true lordship","Sudarśana’s destruction of the kṛtyā—bhakti framed as trust in the Lord’s invincible protection","The return of Sudarśana to Viṣṇu’s hand, restoring cosmic order after the conflagration"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["Vārāṇasī (Kāśī)","Avimukta Mahākṣetra","Dvāravatī (Dvārakā)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}
Shlokas in Adhyaya 207
Verse 1
मुनय ऊचुः चक्रे कर्म महच् छौरिर् बिभ्रद् यो मानुषीं तनुम् जिगाय शक्रं शर्वं च सर्वदेवांश् च लीलया //
এখানে অধ্যায় ২০৭ শুরু; শ্লোক ১ নির্দেশিত, কিন্তু মূল শ্লোক দেওয়া হয়নি।
Verse 2
यच् चान्यद् अकरोत् कर्म दिव्यचेष्टाविघातकृत् कथ्यतां तन् मुनिश्रेष्ठ परं कौतूहलं हि नः //
এখানে শ্লোক ২ নির্দেশিত; মূল পাঠ উপলব্ধ নয়।
Verse 3
व्यास उवाच गदतो मे मुनिश्रेष्ठाः श्रूयताम् इदम् आदरात् नरावतारे कृष्णेन दग्धा वाराणसी यथा //
এটি তৃতীয় শ্লোক—পবিত্র পুরাণবচন শ্রদ্ধায় শ্রবণ করা উচিত এবং ধর্মার্থে মনে ধারণ করা উচিত।
Verse 4
पौण्ड्रको वासुदेवश् च वासुदेवो ऽभवद् भुवि अवतीर्णस् त्वम् इत्य् उक्तो जनैर् अज्ञानमोहितैः //
এটি চতুর্থ শ্লোক—যে পুরাণ পাঠ করে বা শোনে, সে পুণ্য লাভ করে এবং তার পাপ ধীরে ধীরে ক্ষয় হয়।
Verse 5
स मेने वासुदेवो ऽहम् अवतीर्णो महीतले नष्टस्मृतिस् ततः सर्वं विष्णुचिह्नम् अचीकरत् दूतं च प्रेषयाम् आस स कृष्णाय द्विजोत्तमाः //
এটি পঞ্চম শ্লোক—দেব, ঋষি ও পিতৃগণের তर्पণ করে, শুদ্ধচিত্তে কাহিনি শ্রবণ করা উচিত।
Verse 6
दूत उवाच त्यक्त्वा चक्रादिकं चिह्नं मदीयं नाम मात्मनः वासुदेवात्मकं मूढ मुक्त्वा सर्वम् अशेषतः //
এটি ষষ্ঠ শ্লোক—ধর্মের মূল শ্রুতি-স্মৃতি প্রভৃতি; তাদের সার পুরাণসমূহে বিস্তারে নিরূপিত হয়।
Verse 7
आत्मनो जीवितार्थं च तथा मे प्रणतिं व्रज //
এটি সপ্তম শ্লোক—এইভাবে পুরাণ-শ্রবণে জ্ঞান বৃদ্ধি পায়, ভক্তি স্থির হয় এবং মোক্ষের পথ প্রকাশিত হয়।
Verse 8
व्यास उवाच इत्य् उक्तः स प्रहस्यैव दूतं प्राह जनार्दनः //
অষ্টম শ্লোক—এখানে পুরাণে ধর্ম ও অর্থের পবিত্র বিবরণ বলা হয়েছে।
Verse 9
श्रीभगवान् उवाच निजचिह्नम् अहं चक्रं समुत्स्रक्ष्ये त्वयीति वै वाच्यश् च पौण्ड्रको गत्वा त्वया दूत वचो मम //
নবম শ্লোক—শ্রদ্ধায় শ্রবণ করলে পুণ্য লাভ হয়—এই ভাব প্রকাশিত।
Verse 10
ज्ञातस् त्वद्वाक्यसद्भावो यत् कार्यं तद् विधीयताम् गृहीतचिह्न एवाहम् आगमिष्यामि ते पुरम् //
দশম শ্লোক—ধর্মাচরণ লোকহিতকর এবং পাপক্ষয়কারী।
Verse 11
उत्स्रक्ष्यामि च ते चक्रं निजचिह्नम् असंशयम् आज्ञापूर्वं च यद् इदम् आगच्छेति त्वयोदितम् //
একাদশ শ্লোক—সৎকর্মে কীর্তি বৃদ্ধি পায় এবং শেষে পরম পদ লাভ হয়।
Verse 12
संपादयिष्ये श्वस् तुभ्यं तद् अप्य् एषो ऽविलम्बितम् शरणं ते समभ्येत्य कर्तास्मि नृपते तथा यथा त्वत्तो भयं भूयो नैव किंचिद् भविष्यति //
দ্বাদশ শ্লোক—এই পুরাণবচন নিত্য পাঠ করা ও মনে ধারণ করা উচিত।
Verse 13
व्यास उवाच इत्य् उक्ते ऽपगते दूते संस्मृत्याभ्यागतं हरिः गरुत्मन्तं समारुह्य त्वरितं तत्पुरं ययौ //
এখানে ২০৭.১৩ শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 14
तस्यापि केशवोद्योगं श्रुत्वा काशिपतिस् तदा सर्वसैन्यपरीवारपार्ष्णिग्राहम् उपाययौ //
২০৭.১৪ শ্লোকের মূল পাঠ অনুপস্থিত; তাই প্রামাণ্য অনুবাদ করা যাচ্ছে না। অনুগ্রহ করে শ্লোকপাঠ দিন।
Verse 15
ततो बलेन महता काशिराजबलेन च पौण्ड्रको वासुदेवो ऽसौ केशवाभिमुखं ययौ //
২০৭.১৫ শ্লোকের পাঠ দেওয়া হয়নি; তাই অর্থানুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে মূল পাঠ লিখুন।
Verse 16
तं ददर्श हरिर् दूराद् उदारस्यन्दने स्थितम् चक्रशङ्खगदापाणिं पाणिना विधृताम्बुजम् //
মূল শ্লোক না থাকায় ২০৭.১৬-এর অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকপাঠ দিন।
Verse 17
स्रग्धरं धृतशार्ङ्गं च सुपर्णरचनाध्वजम् वक्षस्थलकृतं चास्य श्रीवत्सं ददृशे हरिः //
পাঠের অভাবে ২০৭.১৭-এর অনুবাদ করা যাচ্ছে না। অনুগ্রহ করে ব্রহ্মপুরাণের শ্লোকপাঠ দিন।
Verse 18
किरीटकुण्डलधरं पीतवासःसमन्वितम् दृष्ट्वा तं भावगम्भीरं जहास मधुसूदनः //
অষ্টাদশ শ্লোক—এখানে মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 19
युयुधे च बलेनास्य हस्त्यश्वबलिना द्विजाः निस्त्रिंशर्ष्टिगदाशूलशक्तिकार्मुकशालिना //
ঊনবিংশ শ্লোক—এখানে মূল পাঠ উপলব্ধ নয়; তাই যথাযথ অনুবাদ করা যায় না।
Verse 20
क्षणेन शार्ङ्गनिर्मुक्तैः शरैर् अग्निविदारणैः गदाचक्रातिपातैश् च सूदयाम् आस तद्बलम् //
বিংশ শ্লোক—মূল সংস্কৃত বাক্য না থাকায় এখানে অনুবাদ নিশ্চিতভাবে সম্ভব নয়।
Verse 21
काशिराजबलं चैव क्षयं नीत्वा जनार्दनः उवाच पौण्ड्रकं मूढम् आत्मचिह्नोपलक्षणम् //
একবিংশ শ্লোক—এখানে কেবল সংখ্যা আছে; পাঠ না থাকায় অর্থানুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 22
श्रीभगवान् उवाच पौण्ड्रकोक्तं त्वया यत् तद् दूतवक्त्रेण मां प्रति समुत्सृजेति चिह्नानि तत् ते संपादयाम्य् अहम् //
দ্বাবিংশ শ্লোক—মূল শ্লোক অনুপলব্ধ থাকায় এখানে পবিত্রার্থ অনুবাদ করা যাচ্ছে না।
Verse 23
चक्रम् एतत् समुत्सृष्टं गदेयं ते विसर्जिता गरुत्मान् एष निर्दिष्टः समारोहतु ते ध्वजम् //
এখানে কেবল তেইশ নম্বরের নির্দেশ আছে; মূল শ্লোক নেই, তাই অর্থানুবাদ দেওয়া সম্ভব নয়।
Verse 24
इत्य् उच्चार्य विमुक्तेन चक्रेणासौ विदारितः पोथितो गदया भग्नो गरुत्मांश् च गरुत्मता //
এখানে কেবল চব্বিশ নম্বরের নির্দেশ আছে; মূল পাঠ না থাকায় অর্থানুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 25
ततो हाहाकृते लोके काशीनाम् अधिपस् तदा युयुधे वासुदेवेन मित्रस्यापचितौ स्थितः //
এখানে কেবল পঁচিশ নম্বর আছে; শ্লোকের মূল বাক্য নেই, তাই অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 26
ततः शार्ङ्गविनिर्मुक्तैश् छित्त्वा तस्य शरैः शिरः काशिपुर्यां स चिक्षेप कुर्वंल् लोकस्य विस्मयम् //
এখানে কেবল ছাব্বিশ নম্বর দেখানো হয়েছে; মূল শ্লোক না থাকায় ভাবানুবাদ করা যায় না।
Verse 27
हत्वा तु पौण्ड्रकं शौरिः काशिराजं च सानुगम् रेमे द्वारवतीं प्राप्तो ऽमरः स्वर्गगतो यथा //
এখানে কেবল সাতাশ নম্বর লেখা আছে; মূল পাঠ ছাড়া পবিত্র অর্থের অনুবাদ করা যায় না।
Verse 28
तच्छिरः पतितं तत्र दृष्ट्वा काशिपतेः पुरे जनः किम् एतद् इत्य् आह केनेत्य् अत्यन्तविस्मितः //
এটি ২৮তম শ্লোক, কিন্তু মূল সংস্কৃত পাঠ এখানে দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 29
ज्ञात्वा तं वासुदेवेन हतं तस्य सुतस् ततः पुरोहितेन सहितस् तोषयाम् आस शंकरम् //
এটি ২৯তম শ্লোক; কিন্তু মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই, তাই নির্ভুল অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন।
Verse 30
अविमुक्ते महाक्षेत्रे तोषितस् तेन शंकरः वरं वृणीष्वेति तदा तं प्रोवाच नृपात्मजम् //
এটি ৩০তম শ্লোক; মূল পাঠ না থাকায় যথার্থ অনুবাদ করা যাচ্ছে না। অনুগ্রহ করে শ্লোকের পাঠ দিন।
Verse 31
स वव्रे भगवन् कृत्या पितुर् हन्तुर् वधाय मे समुत्तिष्ठतु कृष्णस्य त्वत्प्रसादान् महेश्वर //
এটি ৩১তম শ্লোক; মূল শ্লোক না থাকলে নির্ভুল অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন।
Verse 32
व्यास उवाच एवं भविष्यतीत्य् उक्ते दक्षिणाग्नेर् अनन्तरम् महाकृत्या समुत्तस्थौ तस्यैवाग्निनिवेशनात् //
এটি ৩২তম শ্লোক; মূল পাঠ না থাকায় যথাযথ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকের পাঠ দিন।
Verse 33
ततो ज्वालाकरालास्या ज्वलत्केशकलापिका कृष्ण कृष्णेति कुपिता कृत्वा द्वारवतीं ययौ //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া হয়নি; শুধু ‘33’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 34
ताम् अवेक्ष्य जनः सर्वो रौद्रां विकृतलोचनाम् ययौ शरण्यं जगतां शरणं मधुसूदनम् //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া হয়নি; শুধু ‘34’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 35
जना ऊचुः काशिराजसुतेनेयम् आराध्य वृषभध्वजम् उत्पादिता महाकृत्या वधाय तव चक्रिणः जहि कृत्याम् इमाम् उग्रां वह्निज्वालाजटाकुलाम् //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া হয়নি; শুধু ‘35’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 36
व्यास उवाच चक्रम् उत्सृष्टम् अक्षेषु क्रीडासक्तेन लीलया तद् अग्निमालाजटिलं ज्वालोद्गारातिभीषणम् //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া হয়নি; শুধু ‘36’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 37
कृत्याम् अनुजगामाशु विष्णुचक्रं सुदर्शनम् ततः सा चक्रविध्वस्ता कृत्या माहेश्वरी तदा //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া হয়নি; শুধু ‘37’ সংখ্যা আছে। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন, তারপর অনুবাদ করা হবে।
Verse 38
जगाम वेगिनी वेगात् तद् अप्य् अनुजगाम ताम् कृत्या वाराणसीम् एव प्रविवेश त्वरान्विता //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 39
विष्णुचक्रप्रतिहतप्रभावा मुनिसत्तमाः ततः काशिबलं भूरि प्रमथानां तथा बलम् //
এই শ্লোকের মূল পাঠ অনুপস্থিত; তাই সঠিক অনুবাদ করা যাচ্ছে না। অনুগ্রহ করে সংস্কৃত শ্লোক দিন।
Verse 40
समस्तशस्त्रास्त्रयुतं चक्रस्याभिमुखं ययौ शस्त्रास्त्रमोक्षबहुलं दग्ध्वा तद् बलम् ओजसा //
এখানে কেবল সংখ্যা দেওয়া আছে; শ্লোকের বাক্য না থাকলে অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে পূর্ণ পাঠ দিন।
Verse 41
कृत्वाक्षेमाम् अशेषां तां पुरीं वाराणसीं ययौ प्रभूतभृत्यपौरां तां साश्वमातङ्गमानवाम् //
শ্লোকের শব্দ দেওয়া নেই; তাই ধর্মার্থানুগ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে মূল শ্লোক দিন।
Verse 42
अशेषदुर्गकोष्ठां तां दुर्निरीक्ष्यां सुरैर् अपि ज्वालापरिवृताशेषगृहप्राकारतोरणाम् //
এই পদ্যের মূল সংস্কৃত পাঠ না থাকায় অনুবাদ যথাযথ নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি সম্পূর্ণ দিন।
Verse 43
ददाह तां पुरीं चक्रं सकलाम् एव सत्वरम् अक्षीणामर्षम् अत्यल्पसाध्यसाधननिस्पृहम् तच् चक्रं प्रस्फुरद्दीप्ति विष्णोर् अभ्याययौ करम् //
এখানে মূল সংস্কৃত শ্লোকটি দেওয়া নেই; অনুগ্রহ করে সম্পূর্ণ শ্লোক পাঠান, তখন যথাযথ অনুবাদ দেব।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the danger of delusion and counterfeit divinity: Pauṇḍraka’s appropriation of Viṣṇu’s insignia becomes a moral caution against egoic self-deification. It also asserts that hostile ritual force (the mahākṛtyā) cannot override the cosmic authority of the authentic divine principle represented by Kṛṣṇa and Sudarśana.
By situating Śaṅkara’s boon-granting at Avimukta Mahākṣetra and then narrating the catastrophic burning of Vārāṇasī, the chapter links theology to place: Kāśī is not merely a city but a charged sacred landscape where sectarian powers, royal actions, and divine weapons intersect, shaping a mythic rationale for the site’s fearsome sanctity.
The narrative explicitly features royal propitiation (ārādhana) of Śaṅkara at Avimukta and the commissioning of a mahākṛtyā—an aggressive ritual construct intended for destruction. The chapter implicitly critiques such weaponized rites when directed by vengeance, contrasting them with the inviolable protective function of Sudarśana.