Adhyaya 241: Akshara and Kshara: Vasiṣṭha’s Teaching to Karāla Janaka on Cosmogenesis and Liberation
অধ্যায় ২৪১-এ ঋষিরা অক্ষর (অবিনশ্বর তত্ত্ব, যেখান থেকে প্রত্যাবর্তন নেই) ও ক্ষর (নশ্বর জগৎ, যেখানে জীব বারবার ফিরে আসে)–এর নির্দিষ্ট ভেদ জানতে চান। ব্যাস করাল জনক ও মৈত্রাবরুণি বসিষ্ঠের প্রাচীন সংলাপ উপস্থাপন করেন। জনক শাশ্বত ব্রহ্ম এবং ক্ষর/অক্ষরের অর্থ জিজ্ঞাসা করেন। বসিষ্ঠ যুগপরিমাপ, ব্রহ্মার দিন-রাত্রি, হিরণ্যগর্ভ/মহান (বিরিঞ্চি)–র উদ্ভব, তারপর অহংকার, মহাভূত, ইন্দ্রিয় এবং চতুর্বিংশতি তত্ত্বের বিকাশে প্রকাশ জগতের গঠন ব্যাখ্যা করেন; পরিবর্তন ও প্রলয়ের অধীন বলে এটি ‘ক্ষর’। এর ঊর্ধ্বে পঞ্চবিংশতি, অমূর্ত ও নিত্য তত্ত্ব ‘অক্ষর’—সর্বত্র অন্তর্ব্যাপ্ত হলেও নিজে নিরুপাধি। শেষে গুণসংগে বন্ধন ও পুনর্জন্ম, আর অপ্রকাশ অক্ষর-জ্ঞানেই মোক্ষ বলা হয়েছে।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages press for a razor-sharp distinction: what is akṣara (that from which there is no return) and what is kṣara (that to which beings repeatedly return)? Vyāsa answers by opening an ancient, authoritative saṃvāda—Karāla Janaka approaching Vasiṣṭha for the highest knowledge.","rising_action":"Vasiṣṭha builds the teaching by first situating creation within cosmic time—yuga-measures and Brahmā’s day/night—then unfolds a Sāṃkhya-leaning cosmogony: from the unmanifest ground to Mahān/Hiraṇyagarbha (Viriñci), then ahaṃkāra, tanmātras, elements, indriyas, and manas, assembling the twenty-fourfold manifest complex.","climax_moment":"The decisive doctrinal cut: the entire twenty-four tattva aggregate is kṣara because it continuously ‘flows/decays’ (kṣarati) through transformation and dissolution, while beyond it stands the pañcaviṃśa tattva—akṣara—amūrta, nitya, immanent in all yet itself unconditioned; knowledge oriented to this akṣara is the gateway to mokṣa.","resolution":"The chapter closes by tying bondage to guṇa-saṅga and its karmic trajectories (tamas → lower realms, rajas → human striving, sattva → divine ascent), and by reaffirming liberation as the steady discernment of the unmanifest akṣara beyond the changing vyakta.","key_verse":"“All this moving and unmoving world is called kṣara, for it ever ‘flows away’ in change; but that which is unformed, eternal, and the twenty-fifth principle—abiding in the heart of all—this is akṣara. Knowing that, one is not born again.” (teaching-summary translation)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Akṣara–kṣara viveka (discernment of the imperishable and the perishable) through Sāṃkhya-inflected cosmogony as a path to mokṣa.","secondary_themes":["Cosmic time (yuga measures; Brahmā’s day and night) as the stage for sṛṣṭi–pralaya","Emergence of Mahān/Hiraṇyagarbha (Viriñci) and the cascade into ahaṃkāra, tanmātras, bhūtas, indriyas, manas","Guṇa-saṅga as the mechanism of bondage and realm-specific rebirth","Apunarāvṛtti (non-return) defined as knowledge of the unmanifest akṣara"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter crystallizes a Purāṇic-Sāṃkhya synthesis: the twenty-four tattvas constitute kṣara (the ever-transforming vyakta), while liberation hinges on recognizing the pañcaviṃśa, amūrta, nitya akṣara that indwells all yet is untouched by change.","adi_purana_significance":"As the Brahma Purāṇa nears its close, this adhyāya functions like a doctrinal capstone: it compresses cosmology, time-cycles, and liberation into a single discriminative teaching, presenting ‘first Purāṇa’ authority for akṣara-centered mokṣa."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"जिज्ञासा-प्रधान शान्त (śānta)","climax_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["śānta (inquiry) → adbhuta (cosmic unfolding) → śānta (discriminative stillness)"],"devotional_peaks":["The revelation of Mahān/Hiraṇyagarbha as the all-pervasive cosmic principle","The naming of akṣara as the nitya, amūrta ‘twenty-fifth’ abiding in the heart of all—turning cosmology into liberation-knowledge"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Detailed creation-framework within Brahmā’s day/night: yuga measures; rise of Mahān/Hiraṇyagarbha (Viriñci); evolution through ahaṃkāra into tanmātras, bhūtas, indriyas, manas—forming the twenty-four kṣara tattvas—followed by the akṣara pañcaviṃśa as the unchanging ground of mokṣa."}
Shlokas in Adhyaya 241
Verse 1
मुनय ऊचुः किं तद् अक्षरम् इत्य् उक्तं यस्मान् नावर्तते पुनः किंस्वित् तत् क्षरम् इत्य् उक्तं यस्माद् आवर्तते पुनः //
ঋষিরা বললেন: হে ভগবান, আপনি সর্বধর্মজ্ঞ এবং সমস্ত শাস্ত্রে বিশারদ। আমাদের মনে প্রবল কৌতূহল রয়েছে, তাই আমরা অধ্যাত্ম সম্পর্কে শুনতে ইচ্ছা করি।
Verse 2
अक्षराक्षरयोर् व्यक्तिं पृच्छामस् त्वां महामुने उपलब्धुं मुनिश्रेष्ठ तत्त्वेन मुनिपुंगव //
মানুষ কীভাবে সেই পরম ও অবিনাশী স্থান লাভ করে? কীভাবে সে মোক্ষ লাভ করে এবং ব্রহ্মভাব প্রাপ্ত হয়?
Verse 3
त्वं हि ज्ञानविदां श्रेष्ठः प्रोच्यसे वेदपारगैः ऋषिभिश् च महाभागैर् यतिभिश् च महात्मभिः //
ব্যাসদেব বললেন: হে দ্বিজশ্রেষ্ঠগণ! সেই সনাতন ধর্মের কথা শ্রবণ করুন, যা জেনে মানুষ শাশ্বত ও শ্রেষ্ঠ গতি লাভ করে।
Verse 4
तद् एतच् छ्रोतुम् इच्छामस् त्वत्तः सर्वं महामते न तृप्तिम् अधिगच्छामः शृण्वन्तो ऽमृतम् उत्तमम् //
আমি সেই প্রাচীন ও পুরাতন ধর্ম বর্ণনা করব, যা সূক্ষ্ম, নির্মল ও বিকারহীন, এবং যার মাধ্যমে সেই পরম পদ দর্শন করা যায়।
Verse 5
व्यास उवाच अत्र वो वर्णयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च //
মনের দ্বারা ইন্দ্রিয়গুলিকে এবং বুদ্ধির দ্বারা মনকে সংযত করে, বুদ্ধিকে আত্মাতে (সত্ত্বে) স্থাপন করে পরম শান্তিতে অবস্থান করা উচিত।
Verse 6
वसिष्ठं श्रेष्ठम् आसीनम् ऋषीणां भास्करद्युतिम् पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम् //
ষষ্ঠ শ্লোক—এখানে মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 7
परमात्मनि कुशलम् अध्यात्मगतिनिश्चयम् मैत्रावरुणिम् आसीनम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः //
সপ্তম শ্লোক—মূল সংস্কৃত পাঠ না থাকায় অর্থানুবাদ দেওয়া যাচ্ছে না।
Verse 8
स्वच्छन्दं सुकृतं चैव मधुरं चाप्य् अनुल्बणम् पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा //
অষ্টম শ্লোক—মূল পাঠ দেখানো হয়নি; তাই প্রামাণ্য অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 9
करालजनक उवाच भगवञ् श्रोतुम् इच्छामि परं ब्रह्म सनातनम् यस्मिन् न पुनरावृत्तिं प्राप्नुवन्ति मनीषिणः //
নবম শ্লোক—এখানে কেবল সংখ্যা আছে; শ্লোকের বাক্য না থাকায় অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 10
यच् च तत् क्षरम् इत्य् उक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् यच् चाक्षरम् इति प्रोक्तं शिवं क्षेमम् अनामयम् //
দশম শ্লোক—মূল শ্লোকপাঠ ছাড়া ভাবার্থ নির্ণয় হয় না; তাই অনুবাদ স্থগিত।
Verse 11
वसिष्ठ उवाच श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत् यत्र क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्य् अथ //
একাদশ শ্লোক—এখানে মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 12
युगं द्वादशसाहस्र्यं कल्पं विद्धि चतुर्युगम् दशकल्पशतावर्तम् अहस् तद् ब्राह्मम् उच्यते //
দ্বাদশ শ্লোক—এখানে মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 13
रात्रिश् चैतावती राजन् यस्यान्ते प्रतिबुध्यते सृजत्य् अनन्तकर्माणि महान्तं भूतम् अग्रजम् //
ত্রয়োদশ শ্লোক—এখানে মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 14
मूर्तिमन्तम् अमूर्तात्मा विश्वं शंभुः स्वयंभुवः यत्रोत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि मूलतो नृपसत्तम //
চতুর্দশ শ্লোক—এখানে মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 15
अणिमा लघिमा प्राप्तिर् ईशानं ज्योतिर् अव्ययम् सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् //
পঞ্চদশ শ্লোক—এখানে মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 16
सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति हिरण्यगर्भो भगवान् एष बुद्धिर् इति स्मृतिः //
ষোড়শ শ্লোক—এখানে মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; তাই যথার্থ অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 17
महान् इति च योगेषु विरिञ्चिर् इति चाप्य् अथ सांख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर् बहुधात्मकः //
সপ্তদশ শ্লোক—মূল সংস্কৃত পাঠ না থাকায় ভাবানুবাদও নির্দিষ্ট করা যায় না।
Verse 18
विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः धृतम् एकात्मकं येन कृत्स्नं त्रैलोक्यम् आत्मना //
অষ্টাদশ শ্লোক—মূল পাঠ ব্যতীত পুরাণার্থ প্রতিপাদন যুক্তিসঙ্গত নয়।
Verse 19
तथैव बहुरूपत्वाद् विश्वरूप इति श्रुतः एष वै विक्रियापन्नः सृजत्य् आत्मानम् आत्मना //
ঊনবিংশ শ্লোক—অনুগ্রহ করে এই শ্লোকের সংস্কৃত মূল পাঠ দিন, তখন যথাযথ অনুবাদ করা হবে।
Verse 20
प्रधानं तस्य संयोगाद् उत्पन्नं सुमहत् पुरम् अहंकारं महातेजाः प्रजापतिनमस्कृतम् //
বিংশ শ্লোক—মূল শ্লোক না থাকলে ধর্মার্থ নির্দিষ্টভাবে অনুবাদ করা সম্ভব নয়।
Verse 21
अव्यक्ताद् व्यक्तिम् आपन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम् महान्तं चाप्य् अहंकारम् अविद्यासर्ग एव च //
এটি একবিংশ শ্লোক।
Verse 22
अचरश् च चरश् चैव समुत्पन्नौ तथैकतः विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रानुचिन्तकैः //
এটি দ্বাবিংশ শ্লোক।
Verse 23
भूतसर्गम् अहंकारात् तृतीयं विद्धि पार्थिव अहंकारेषु नृपते चतुर्थं विद्धि वैकृतम् //
এটি ত্রয়োবিংশ শ্লোক।
Verse 24
वायुर् ज्योतिर् अथाकाशम् आपो ऽथ पृथिवी तथा शब्दस्पर्शौ च रूपं च रसो गन्धस् तथैव च //
এটি চতুর্বিংশ শ্লোক।
Verse 25
एवं युगपद् उत्पन्नं दशवर्गम् असंशयम् पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गम् अर्थकृत् //
এটি পঞ্চবিংশ শ্লোক।
Verse 26
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणम् एव च पञ्चमम् वाग् हस्तौ चैव पादौ च पायुर् मेढ्रं तथैव च //
এই শ্লোকটি পাণ্ডুলিপিতে নির্দেশিত, কিন্তু মূল পাঠ এখানে দেওয়া নেই। অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 27
बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च संभूतानीह युगपन् मनसा सह पार्थिव //
এখানে শুধু সংখ্যা আছে; শ্লোকের মূল পাঠ নেই। অনুগ্রহ করে শ্লোকের পাঠ দিন।
Verse 28
एषा तत्त्वचतुर्विंशा सर्वाकृतिः प्रवर्तते यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास् तत्त्वदर्शिनः //
মূল সংস্কৃত শ্লোক না থাকলে অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকের সংস্কৃত পাঠ দিন।
Verse 29
एवम् एतत् समुत्पन्नं त्रैलोक्यम् इदम् उत्तमम् वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदैव नरकार्णवे //
এখানে কেবল শ্লোক-সংখ্যা আছে; যথার্থ অনুবাদের জন্য মূল পাঠ দরকার। অনুগ্রহ করে পাঠ দিন।
Verse 30
सयक्षभूतगन्धर्वे सकिंनरमहोरगे सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे //
মূল শ্লোক না থাকলে দেবভাষার ভাবানুগ অনুবাদ সম্ভব নয়। অনুগ্রহ করে শ্লোকের পাঠ দিন।
Verse 31
सदंशकीटमशके सपूतिकृमिमूषके शुनि श्वपाके चैणेये सचाण्डाले सपुल्कसे //
একত্রিশতম শ্লোক—এখানে মূল শ্লোকের পাঠ নেই; কেবল ‘31’ সংখ্যা আছে, তাই অর্থানুবাদ করা যায় না।
Verse 32
हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृके गवि चैव ह या च मूर्तिश् च यत् किंचित् सर्वत्रैतन् निदर्शनम् //
বত্রিশতম শ্লোক—এখানে শ্লোকের মূল পাঠ দেওয়া নেই; কেবল ‘32’ সংখ্যা আছে, তাই অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 33
जले भुवि तथाकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः स्थानं देहवताम् आसीद् इत्य् एवम् अनुशुश्रुम //
তেত্রিশতম শ্লোক—মূল শ্লোক অনুপস্থিত; এখানে কেবল ‘33’ সংখ্যা আছে, তাই অর্থানুবাদ করা যায় না।
Verse 34
कृत्स्नम् एतावतस् तात क्षरते व्यक्तसंज्ञकः अहन्य् अहनि भूतात्मा यच् चाक्षर इति स्मृतम् //
চৌত্রিশতম শ্লোক—পাঠ অনুপস্থিত; এখানে কেবল ‘34’ সংখ্যা আছে, তাই অনুবাদ দেওয়া সম্ভব নয়।
Verse 35
ततस् तत् क्षरम् इत्य् उक्तं क्षरतीदं यथा जगत् जगन् मोहात्मकं चाहुर् अव्यक्ताद् व्यक्तसंज्ञकम् //
পঁয়ত্রিশতম শ্লোক—মূল পাঠ পাওয়া যায়নি; এখানে কেবল ‘35’ সংখ্যা আছে, তাই অনুবাদ সম্ভব নয়।
Verse 36
महांश् चैवाक्षरो नित्यम् एतत् क्षरविवर्जनम् कथितं ते महाराज यस्मान् नावर्तते पुनः //
এই শ্লোকের মূল সংস্কৃত পাঠ দেওয়া নেই; অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন, তাহলে যথাযথ অনুবাদ করা যাবে।
Verse 37
पञ्चविंशतिको ऽमूर्तः स नित्यस् तत्त्वसंज्ञकः सत्त्वसंश्रयणात् तत्त्वं सत्त्वम् आहुर् मनीषिणः //
এই শ্লোকের মূল পাঠ অনুপস্থিত; অনুগ্রহ করে সংস্কৃত পাঠ দিন, তাহলে পুরাণসম্মতভাবে অনুবাদ দেব।
Verse 38
यद् अमूर्तिः सृजद् व्यक्तं तन् मूर्तिम् अधितिष्ठति चतुर्विंशतिमो व्यक्तो ह्य् अमूर्तिः पञ्चविंशकः //
সংস্কৃত মূল ছাড়া অর্থানুবাদ সম্ভব নয়; অনুগ্রহ করে মূল শ্লোকটি দিন।
Verse 39
स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्व् आतिष्ठतात्मवान् चेतयंश् चेतनो नित्यं सर्वमूर्तिर् अमूर्तिमान् //
এখানে কেবল সংখ্যা আছে, শ্লোকপাঠ নেই; অনুগ্রহ করে সম্পূর্ণ সংস্কৃত শ্লোক দিন।
Verse 45
शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्य् एतानि त्रीणि तु सर्वाण्य् एतानि रूपाणि जानीहि प्राकृतानि तु //
এই পদ্যের মূল সংস্কৃত পাঠ ছাড়া অনুবাদ যথাযথ নয়; অনুগ্রহ করে শ্লোকটি দিন।
Verse 46
तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुषान् अथ सात्त्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः //
যেমন প্রদীপ ছোট বা বড় যাই হোক না কেন, তা আলোকস্বরূপ; তেমনই সমস্ত প্রাণীর মধ্যে অবস্থিত পুরুষকে জ্ঞানস্বরূপ বলে জানবে।
Verse 47
निष्केवलेन पापेन तिर्यग्योनिम् अवाप्नुयात् पुण्यपापेषु मानुष्यं पुण्यमात्रेण देवताः //
যেমন জ্বালানি ও অগ্নি পৃথক এবং তাদের রূপও পৃথক দেখা যায়, তেমনই চিত্ত ও দেহধারী আত্মা দেহ থেকে পৃথক বলে জানবে।
Verse 48
एवम् अव्यक्तविषयं मोक्षम् आहुर् मनीषिणः पञ्चविंशतिमो यो ऽयं ज्ञानाद् एव प्रवर्तते //
যখন কাঠ থাকে না, তখন অগ্নি দেখা যায় না; তদ্রূপ শরীর নষ্ট হয়ে গেলে আত্মাকে কোথাও দেখা যায় না (যদিও তিনি বর্তমান থাকেন)।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is viveka (discriminative insight) between kṣara—the perishable, guṇa-governed manifest order that undergoes continual transformation and rebirth—and akṣara—the imperishable, unconditioned principle (the twenty-fifth tattva) whose realization is associated with non-return and liberation.
By embedding a foundational cosmological and philosophical template—Brahmā’s time cycles, the rise of Hiraṇyagarbha/Mahān, and a systematic tattva-account of manifestation—this adhyāya supplies a primordial explanatory framework that later Purāṇic narratives, ritual discourses, and sacred histories can presuppose and interpret.
None is inaugurated in this chapter. The content is primarily metaphysical and cosmological—defining kṣara/akṣara, mapping tattva-evolution, and explaining guṇa-based destinies—without instituting a named tīrtha, vrata, or pilgrimage observance.