Adhyaya 4
Book 9 situates war and high-stakes competition inside the saptāṅga organism: victory is not merely battlefield success but the preservation and accretion of state-limbs. Chapter 9.4 defines core fiscal-military accounting categories—kṣaya (depletion of yokes/men) and vyaya (depletion of gold/grain)—and then classifies “good gains” (lābhasampat) by strategic quality: whether a gain is retainable, recoverable, pacifying, provoking, rapid, low-wasting, low-cost, high-yield, auspicious, lawful, and forward-leading. Kautilya’s pragmatic objective is to prevent the Vijigīṣu from mistaking gross capture for real power: an acquisition that drains manpower or treasury is a hidden defeat unless it yields a superior multiplier (bahuguṇa) in security, revenue, or alliance-structure. The placement here is operational: it is a decision-matrix for accepting spoils, territories, or arrangements during campaigns and diplomatic maneuvers, tying war-choices back to kośa, daṇḍa, and mitra stability.
Sutras
Sutra 1
युग्यपुरुषापचयः क्षयः ॥ कZ_०९.४.०१ ॥
কাজে-উপযোগী (যোগ্য) লোকবলের হ্রাসকে ‘ক্ষয়’ (হানি) বলা হয়।
Sutra 2
हिरण्यधान्यापचयो व्ययः ॥ कZ_०९.४.०२ ॥
স্বর্ণ ও শস্যের হ্রাসকে ‘ব্যয়’ (খরচ) বলা হয়।
Sutra 3
ताभ्यां बहुगुणविशिष्टे लाभे यायात् ॥ कZ_०९.४.०३ ॥
ওই (ক্ষয় ও ব্যয়)-এর তুলনায় বহুগুণে বিশিষ্ট লাভের দিকেই কেবল অগ্রসর হওয়া উচিত।
Sutra 4
आदेयः प्रत्यादेयः प्रसादकः प्रकोपको ह्रस्वकालस्तनुक्षयोऽल्पव्ययो महान्वृद्ध्युदयः कल्यो धर्म्यः पुरोगश्चेति लाभसम्पत् ॥ कZ_०९.४.०४ ॥
‘লাভ-সম্পৎ’ (লাভের উৎকর্ষ) হলো এমন লাভ যা: অর্জনযোগ্য; উল্টে গেলে/প্রত্যাবর্তনে পুনরুদ্ধারযোগ্য; সন্তোষজনক/সমঝোতামূলক; অথবা (প্রয়োজনে) চাপ/প্রকোপ সৃষ্টি করতে সক্ষম; কার্যসম্পাদনে স্বল্পকালীন; লোকবল-ক্ষয় সামান্য; ব্যয় অল্প; মহৎ বৃদ্ধি ও উত্থান ঘটায়; কল্যাণকর; ধর্মসম্মত/বৈধ; এবং অগ্রগামী/পথপ্রদর্শক (পরবর্তী লাভের পথ খুলে দেয়)।
Sutra 5
सुप्राप्यानुपाल्यः परेषामप्रत्यादेय इत्यादेयः ॥ कZ_०९.४.०५ ॥
যে লাভ সহজে পাওয়া যায়, রক্ষা করা যায়, এবং যা অন্যদের কাছে ফেরত দিতে হয় না—তাকে ‘আদেয়’ (গ্রহণযোগ্য/অধিগ্রহণযোগ্য) বলা হয়।
Sutra 6
विपर्यये प्रत्यादेयः ॥ कZ_०९.४.०६ ॥
In the opposite case, it is ‘pratyādeya’ (a gain that must be returned/restored).
Sutra 7
तमाददानस्तत्रस्थो वा विनाशं प्राप्नोति ॥ कZ_०९.४.०७ ॥
One who seizes that (returnable gain), or even remains stationed there (to hold it), comes to ruin.
Sutra 8
यदि वा पश्येत्प्रत्यादेयमादाय कोशदण्डनिचयरक्षाविधानान्यवस्रावयिष्यामि खनिद्रव्यहस्तिवनसेतुबन्धवणिक्पथानुद्धृतसारान् करिष्यामि प्रकृतीरस्य कर्शयिष्यामि अपवाहयिष्यामि आयोगेनाराधयिष्यामि वा ताः परं प्रतियोगेन कोपयिष्यति प्रतिपक्षे वास्य पण्यमेनं करिष्यामि मित्रमपरुद्धं वास्य प्रतिपादयिष्यामि मित्रस्य स्वस्य वा देशस्य पीडामत्रस्थस्तस्करेभ्यः परेभ्यश्च प्रतिकरिष्यामि मित्रमाश्रयं वास्य वैगुण्यं ग्राहयिष्यामि तदमित्रविरक्तं तत्कुलीनं प्रतिपत्स्यते सत्कृत्य वास्मै भूमिं दास्यामि इति संहितसमुत्थितं मित्रं मे चिराय भविष्यति इति प्रत्यादेयमपि लाभमाददीत ॥ कZ_०९.४.०८ ॥
Or, if he foresees that by taking even a returnable gain he can: drain the enemy’s treasury, punitive power, stored reserves, and protective arrangements; strip value from mines, material resources, elephant forests, bridge/embankment works, and trade routes; weaken and carry off the enemy’s constituent elements (prakṛtis) or win them over by inducements; thereby provoke the enemy into rash counter-competition; make him a commodity in the hands of his rivals; restore an ally who is under restraint; protect, while present there, his own or an ally’s territory from robbers and foreign enemies; make the enemy’s dependent ally realize his deficiencies so that, estranged from the enemy, he returns to his own lineage-side; and by honoring him even grant land—so that an alliance formed from such circumstances endures for a long time—then he may take even a returnable gain.
Sutra 9
इत्यादेयप्रत्यादेयौ व्याख्यातौ ॥ कZ_०९.४.०९ ॥
Thus ‘ādeya’ and ‘pratyādeya’ have been explained.
Sutra 10
अधार्मिकाद्धार्मिकस्य लाभो लभ्यमानः स्वेषां परेषां च प्रसादको भवति ॥ कZ_०९.४.१० ॥
A gain accruing to a righteous ruler from an unrighteous one, when obtained, becomes pleasing and acceptable to both one’s own people and outsiders.
Sutra 11
विपरीतः प्रकोपक इति ॥ कZ_०९.४.११ ॥
এর বিপরীত অবস্থা উসকানিমূলক এবং অসন্তোষ/ক্ষোভ সৃষ্টি করে।
Sutra 12
मन्त्रिणामुपदेशाल् लाभोऽलभ्यमानः कोपको भवति अयमस्माभिः क्षयव्ययौ ग्राहितः इति ॥ कZ_०९.४.१२ ॥
মন্ত্রীদের পরামর্শে যদি প্রাপ্য লাভও গ্রহণ না করা হয়, তবে তা ক্রোধের কারণ হয়—(তারা বলে) ‘আমাদের দিয়ে ক্ষতি ও ব্যয় বহন করানো হয়েছে।’
Sutra 13
दूष्यमन्त्रिणामनादराल् लाभो लभ्यमानः कोपको भवति सिद्धार्थोऽयमस्मान्विनाशयिष्यति इति ॥ कZ_०९.४.१३ ॥
দূষ্য (স্বার্থপর/দুর্নীতিগ্রস্ত) মন্ত্রীদের অবজ্ঞার ফলে, প্রাপ্ত লাভও ক্রোধজনক হয়—(তারা ভাবে) ‘এই সফল ব্যক্তি আমাদের ধ্বংস করবে।’
Sutra 14
विपरीतः प्रसादकः ॥ कZ_०९.४.१४ ॥
এর বিপরীত অবস্থা প্রশমক এবং গ্রহণযোগ্যতা/প্রসন্নতা আনে।
Sutra 15
इति प्रसादककोपकौ व्याख्यातौ ॥ कZ_०९.४.१५ ॥
এইভাবে ‘প্রসাদক’ এবং ‘কোপক’ ব্যাখ্যা করা হলো।
Sutra 16
गमनमात्रसाध्यत्वाद् ह्रस्वकालह् ॥ कZ_०९.४.१६ ॥
শুধু গমন/নিকটবর্তী হওয়ার মাধ্যমেই এটি সাধ্য, তাই এতে অল্প সময় লাগে।
Sutra 17
मन्त्रसाध्यत्वात्तनुक्षयः ॥ कZ_०९.४.१७ ॥
মন্ত্র/কৌশলের মাধ্যমে এটি সাধ্য, তাই ক্ষয় (ক্ষতি) সামান্য।
Sutra 18
भक्तमात्रव्ययत्वादल्पव्ययह् ॥ कZ_०९.४.१८ ॥
ব্যয় কেবল রেশন/ভক্তের জন্যই হওয়ায়, খরচ কম।
Sutra 19
तदात्ववैपुल्यान्महान् ॥ कZ_०९.४.१९ ॥
তাৎক্ষণিকভাবে প্রচুর পরিমাণে পাওয়া যায় বলে, এটি মহান (পরিমাণে বড়)।
Sutra 20
अर्थानुबन्धकत्वाद्वृद्ध्युदयः ॥ कZ_०९.४.२० ॥
এটি পরবর্তী অর্থলাভ/আয়ের সঙ্গে যুক্ত হওয়ায়, এতে বৃদ্ধি ও উন্নতি হয়।
Sutra 21
निराबाधकत्वात्कल्यः ॥ कZ_०९.४.२१ ॥
বাধামুক্ত হওয়ায় এটি কল্য (নিরাপদ/সুদৃঢ়)।
Sutra 22
प्रशस्तोपादानाद्धर्म्यः ॥ कZ_०९.४.२२ ॥
প্রশংসনীয় উপার্জন-উপায় থাকার কারণে এটি ধর্ম্য (বৈধ/ধর্মসম্মত)।
Sutra 23
सामवायिकानामनिर्बन्धगामित्वात्पुरोगः इति ॥ कZ_०९.४.२३ ॥
সমষ্টিগত উদ্যোগের ক্ষেত্রে, দৃঢ় বাঁধন/শৃঙ্খলা ছাড়া এগোতে থাকে বলে ‘পুরোগ’—অর্থাৎ সামনে থেকে নেতৃত্ব দেওয়া উচিত।
Sutra 24
तुल्ये लाभे देशकालौ शक्त्युपायौ प्रियाप्रियौ जवाजवौ सामीप्यविप्रकर्षौ तदात्वानुबन्धौ सारत्वसातत्ये बाहुल्यबाहुगुण्ये च विमृश्य बहुगुणयुक्तं लाभमाददीत ॥ कZ_०९.४.२४ ॥
লাভ সমান হলে দেশ-কাল, নিজের সামর্থ্য ও উপায়, প্রিয়-অপ্রিয়, দ্রুততা-বিলম্ব, নিকটতা-দূরত্ব, তৎক্ষণাৎ ফল ও পরবর্তী পরিণাম, দৃঢ়তা ও ধারাবাহিকতা, পরিমাণ ও বহু গুণ—এসব বিবেচনা করে অধিক গুণসম্পন্ন লাভ গ্রহণ করা উচিত।
Sutra 25
लाभविघ्नाः कामः कोपः साध्वसं कारुण्यं ह्रीरनार्यभावो मानः सानुक्रोशता परलोकापेक्षा धार्मिकत्वमत्यागित्वं दैन्यमसूया हस्तगतावमानो दौरात्म्यमविश्वासो भयमप्रतीकारः शीतोष्णवर्षाणामाक्षम्यं मङ्गलतिथिनक्षत्रेष्टित्वमिति ॥ कZ_०९.४.२५ ॥
লাভের বাধা হলো—কাম, ক্রোধ, ভীতি/কাতরতা, অনুচিত করুণা, লজ্জা, অনার্য আচরণ, অহংকার, অতিরিক্ত কোমলতা/দয়া, পরলোকফলের প্রত্যাশা, প্রদর্শনমূলক ধার্মিকতা, ত্যাগ করতে অনিচ্ছা, দীনতা, ঈর্ষা, বস্তু হাতে এসেও অপমান, দুষ্টতা, অবিশ্বাস, প্রতিকারহীন ভয়, শীত-উষ্ণ-বর্ষা সহ্য না করা, এবং শুভ তিথি-নক্ষত্রের প্রতি আসক্তি।
Sutra 26
अर्थो ह्यर्थस्य नक्षत्रं किं करिष्यन्ति तारकाः ॥ कZ_०९.४.२६च्द् ॥
সম্পদই সম্পদ অর্জনের শুভ নক্ষত্র; তারারা আর কী করবে?
Sutra 27
अर्थैरर्था प्रबध्यन्ते गजाः प्रजिगजैरिव ॥ कZ_०९.४.२७च्द् ॥
সম্পদ দিয়ে সম্পদই বশে আনা যায়—যেমন হাতি ধরা হয় প্রশিক্ষিত টোপ-হাতি দিয়ে।
Frequently Asked Questions
The state avoids self-defeating conquests and chooses gains that are holdable, low-cost, rapid, and legitimacy-enhancing—thereby preserving manpower, stabilizing revenue, reducing unrest, and converting wartime success into durable prosperity and security.
No fixed fine is stated here; the implied daṇḍa is royal sanction for ruinous counsel or negligent execution—ministers who push kṣaya-vyaya-heavy ‘gains’ invite dismissal, punishment, or confiscation under broader Arthashastra standards for harmful advice and endangerment of kośa/daṇḍa.