Adhyaya 1
देवकी-विवाहः, आकाशवाणी, भूरभारावतरण-याचना, क्षीराब्धि-स्तुति, केशावतार-नियोजनम्
মৈত্রেয়ৰ অনুৰোধত পৰাশৰে যদুবংশত বিষ্ণুৰ অংশাৱতাৰৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। দেৱকী আৰু বসুদেৱৰ বিবাহ আৰু আকাশবাণীৰ দ্বাৰা কংসৰ মৃত্যুৰ ভৱিষ্যদ্বাণীৰে আখ্যান আৰম্ভ হয়। পৃথিৱীৰ ভাৰ লাঘৱ কৰিবলৈ দেৱতাসকলে ক্ষীৰসাগৰত বিষ্ণুৰ স্তুতি কৰে। বিষ্ণুৱে তেওঁৰ দুডাল কেশ (শ্বেত আৰু কৃষ্ণ) প্ৰদৰ্শন কৰি অৱতাৰ গ্ৰহণৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে আৰু যোগনিদ্ৰাক সপ্তম গৰ্ভ বা শেষনাগৰ অংশ ৰোহিণীৰ গৰ্ভত স্থানান্তৰৰ নিৰ্দেশ দিয়ে।
Shlokas
Verse 1
नृपाणां कथितः सर्वो भवता वंशविस्तरः वंशानुचरितं चैव यथावद् अनुवर्णितम्
আপুনি ৰজাসকলৰ বংশবিস্তাৰ সম্পূৰ্ণকৈ কৈছে আৰু সেই বংশসমূহৰ ক্ৰমাগত ইতিহাসো যথাযথভাৱে বৰ্ণনা কৰিছে।
Verse 2
अंशावतारो ब्रह्मर्षे यो ऽयं यदुकुलोद्भवः विष्णोस् तं विस्तरेणाहं श्रोतुम् इच्छाम्य् अशेषतः
হে ব্ৰহ্মৰ্ষি! যদুকুলত উদ্ভৱ হোৱা এইজন ভগৱান বিষ্ণুৰ অংশাৱতাৰ। মই তেওঁৰ কথা একো নাছাড়ি বিস্তাৰে শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।
Verse 3
चकार यानि कर्माणि भगवान् पुरुषोत्तमः अंशांशेनावतीर्योर्व्यां तत्र तानि मुने वद
হে মুনি! ভগৱান পুৰুষোত্তমে অংশাংশে পৃথিৱীত অৱতৰি যি যি কৰ্ম সম্পন্ন কৰিলে, সেয়া মোক ইয়াত যথাক্ৰমে কওক।
Verse 4
मैत्रेय श्रूयताम् एतद् यत् पृष्टो ऽहम् इह त्वया विष्णोर् अंशांशसंभूतिचरितं जगतो हितम्
হে মৈত্ৰেয়, শুনা; তুমি ইয়াত যি সুধিছা, মই এতিয়া সেয়া কওঁ—বিষ্ণুৰ অংশ আৰু উপাংশৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা সকলৰ চৰিত, যি সমগ্ৰ জগতৰ হিতৰ বাবে।
Verse 5
देवकस्य सुतां पूर्वं वसुदेवो महामुने उपयेमे महाभागां देवकीं देवतोपमाम्
হে মহামুনি! বসুদেৱে প্ৰথমে দেবকৰ কন্যা—দেৱতাসমান দীপ্তিময়ী, মহাভাগ্যৱতী দেবকীক—বিবাহত গ্ৰহণ কৰিছিল।
Verse 6
कंसस् तयोर् वररथं चोदयाम् आस सारथिः वसुदेवस्य देवक्याः संयोगे भोजवर्धनः
তেতিয়া কংস নিজেই তেওঁলোকৰ সাৰথি হৈ সেই শোভন ৰথখন চলালে। ভোজবংশ-বর্ধক কংস বসুদেৱ আৰু দেবকীৰ বিবাহ-সংযোগ উদ্যাপন কৰিছিল, নাজানি যে এই যাত্ৰা শ্ৰীবিষ্ণুৰ পৰম সংকল্পত বাঁধ খাই আছে।
Verse 7
अथान्तरिक्षे वाग् उच्चैः कंसम् आभाष्य सादरम् मेघगम्भीरनिर्घोषं समाभाष्येदम् अब्रवीत्
তাৰ পাছত অন্তৰীক্ষৰ পৰা মেঘগম্ভীৰ গর্জনৰ দৰে গভীৰ এক উচ্চ কণ্ঠই কংসক গম্ভীৰভাৱে সম্বোধন কৰি এই কথা ক’লে।
Verse 8
याम् एनां वहसे मूढ सह भर्त्रा रथे स्थिताम् अस्यास् तवाष्टमो गर्भः प्राणान् अपहरिष्यति
হে মূঢ়! যি নাৰীক তুমি ৰথত তেওঁৰ স্বামীৰ সৈতে বহাই লৈ গৈ আছা, সেই নাৰীৰ অষ্টম গৰ্ভই তোমাৰ প্ৰাণ হৰণ কৰিব। কালৰ গতিত কোনো শক্তি, কোনো মুকুট, কোনো অত্যাচাৰ বিধিক অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে; শ্ৰীবিষ্ণুৰ সংকল্প পক্ব হ’লে সেয়াই নিয়তি হৈ আহে।
Verse 9
इत्य् आकर्ण्य समादाय खड्गं कंसो महाबलः देवकीं हन्तुम् आरब्धो वसुदेवो ऽब्रवीद् इदम्
এই কথা শুনি মহাবলী কংসে তৰোৱাল তুলি দেবকীক হত্যা কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল; তেতিয়া বসুদেৱে এই কথা ক’লে।
Verse 10
न हन्तव्या महाभाग देवकी भवता तव समर्पयिष्ये सकलान् गर्भान् अस्याउदरोद्भवान्
“হে মহাভাগ! তোমাৰ দ্বাৰা দেবকীক হত্যা কৰা উচিত নহয়। তেওঁৰ গৰ্ভৰ পৰা জন্ম লোৱা সকলো সন্তানক মই তোমাৰ হাতত সমৰ্পণ কৰিম।”
Verse 11
तथेत्य् आह च तं कंसो वसुदेवं द्विजोत्तम न घातयाम् आस च तां देवकीं तस्य गौरवात्
“তথাস্তु,” বুলি, হে দ্বিজোত্তম, কংসে বসুদেৱক ক’লে। তেওঁৰ প্ৰতি সন্মানৰ বাবে সি দেৱকীক বধ নকৰিলে; হৃদয়ত নিষ্ঠুৰতা থাকিলেও হাত সংযত কৰিলে।
Verse 12
एतस्मिन्न् एव काले तु भूरिभारावपीडिता जगाम धरणी मेरौ समाजे त्रिदिवौकसाम्
সেই সময়তে অতিভাৰে পীড়িত পৃথিৱী, ত্ৰিদিৱবাসীৰ সমবেত সভালৈ প্ৰতিকাৰ বিচাৰি মেৰু পৰ্বতলৈ গ’ল।
Verse 13
सब्रह्मकान् सुरान् सर्वान् प्रणिपत्याथ मेदिनी कथयाम् आस तत् सर्वं खेदात् करुणभाषिणी
তাৰ পিছত কৰুণ বাক্যৰে, খেদত ভাৰাক্ৰান্ত পৃথিৱীয়ে ব্ৰহ্মাসহ সকলো দেৱতাক প্ৰণাম কৰি, নিজৰ দুখৰ সম্পূৰ্ণ কাৰণ সকলো বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 14
अग्निः सुवर्णस्य गुरुर् गवां सूर्यः परो गुरुः ममाप्य् अखिललोकानां गुरुर् नारायणो गुरुः
অগ্নি সোণৰ গুৰু; গৰুৰ বাবে সূৰ্য পৰম গুৰু। কিন্তু মোৰ বাবে আৰু সকলো লোকৰ বাবে নাৰায়ণেই গুৰু—সৰ্বোচ্চ আচার্য।
Verse 15
प्रजापतिपतिर् ब्रह्मा पूर्वेषाम् अपि पूर्वजः कलाकाष्ठानिमेषात्मा कालश् चाव्यक्तमूर्तिमान्
প্ৰজাপতিসকলৰ অধিপতি ব্ৰহ্মা, পূৰ্বজসকলৰো আদিপূৰ্বজ; তেওঁেই কলা, কাষ্ঠা আৰু নিমেষৰ আত্মা—অব্যক্ত ৰূপধাৰী কাল।
Verse 16
तदंशभूतः सर्वेषां समूहो वः सुरोत्तमाः
হে দেৱশ্ৰেষ্ঠসকল, তোমালোকৰ এই সমগ্ৰ সমূহ তেওঁৰেই অংশস্বৰূপ; তোমালোকৰ প্ৰত্যেকে সেই পৰম তত্ত্বৰ প্ৰকাশ।
Verse 17
आदित्या मरुतः साध्या रुद्रा वस्वश्विवह्नयः पितरो ये च लोकानां स्रष्टारो ऽत्रिपुरोगमाः
আদিত্য, মৰুত, সাধ্য, ৰুদ্ৰ, বসু, অশ্বিন আৰু পবিত্ৰ অগ্নিসকল; লগতে পিতৃসকল—লোকসমূহৰ স্ৰষ্টা আৰু ধাৰক, অত্রি অগ্ৰগামী হৈ—ইয়াত ক্ৰমে স্মৰণীয়।
Verse 18
एतत् तस्याप्रमेयस्य रूपं विष्णोर् महात्मनः
এইটোৱেই সেই অপ্ৰমেয়, অচিন্ত্য মহাত্মা ভগৱান বিষ্ণুৰ প্ৰকাশিত ৰূপ।
Verse 19
यक्षराक्षसदैतेया पिशाचोरगदानवाः गन्धर्वाप्सरसश् चैव रूपं विष्णोर् महात्मनः
যক্ষ, ৰাক্ষস, দৈত্য, পিশাচ, উৰগ আৰু দানৱ; লগতে গন্ধৰ্ব আৰু অপ্সৰাসকল—এই সকলো মহাত্মা ভগৱান বিষ্ণুৰেই ৰূপ।
Verse 20
ग्रहर्क्षतारकाचित्रगगनाग्निजलानिलाः अहं च विषयाश् चैतत् सर्वं विष्णुमयं जगत्
গ্ৰহ, নক্ষত্ৰমণ্ডল আৰু তৰা; বিচিত্ৰ আকাশবিস্তাৰ; অগ্নি, জল আৰু বায়ু—মই আৰু সকলো বিষয়: এই সমগ্ৰ জগত নিশ্চয়েই বিষ্ণুময়।
Verse 21
तथाप्य् अनेकरूपस्य तस्य रूपाण्य् अहर्निशम् बाध्यबाधकतां यान्ति कल्लोला इव सागरे
তথাপি অনেকৰূপী সেই ভগৱানৰ ৰূপসমূহ দিন-ৰাতি পৰস্পৰে বাধ্য আৰু বাধক হয়; সাগৰৰ ঢৌৰ দৰে—উঠে, লয় যায়, কিন্তু সাগৰ কমি নাযায়।
Verse 22
तत्साम्प्रतम् इमे दैत्याः कालनेमिपुरोगमाः मर्त्यलोकं समाक्रम्य बाधन्ते ऽहर्निशं प्रजाः
কিন্তু এতিয়া এই দৈত্যসকল—আগভাগত কালনেমিক লৈ—মর্ত্যলোক আক্রমণ কৰি দিন-ৰাতি প্ৰজাক পীড়া দিছে।
Verse 23
कालनेमिर् हतो यो ऽसौ विष्णुना प्रभविष्णुना उग्रसेनसुतः कंसः संभूतः स महासुरः
যি কালনেমি একদা সৰ্বপ্ৰভাৱশালী বিষ্ণুৰ হাতে নিহত হৈছিল, সেই মহাসুৰেই উগ্ৰসেনৰ পুত্ৰ কংস ৰূপে পুনৰ জন্ম ল’লে।
Verse 24
अरिष्टो धेनुकः केशी प्रलम्बो नरकस् तथा सुन्दो ऽसुरस् तथात्युग्रो बाणश् चापि बलेः सुतः
অৰিষ্ট, ধেনুক, কেশী, প্ৰলম্ব আৰু নৰক; তদ্ৰূপ অসুৰ সুন্দ, সেই অতিউগ্ৰ; আৰু বলিৰ পুত্ৰ বাণো।
Verse 25
तथान्ये च महावीर्या नृपाणां भवनेषु ये समुत्पन्ना दुरात्मानस् तान् न संख्यातुम् उत्सहे
তদ্ৰূপ আন বহু মহাবীৰ আছিল—যিসকল ৰজাসকলৰ ঘৰত জন্মিছিল—কিন্তু অন্তৰে দুষ্ট; তেওঁলোকক সকলোকে গণনা কৰিবলৈ মই সাহস নকৰোঁ।
Verse 26
अक्षौहिण्यो ऽत्र बहुला दिव्यमूर्तिधराः सुराः महाबलानां दृप्तानां दैत्येन्द्राणां ममोपरि
ইয়াত বহু বৃহৎ অক্ষৌহিণী সেনা আছে—দিব্য মূর্তি ধাৰণ কৰা দেবগণ; তথাপি মোৰ ওপৰত সেই দানৱ-নৃপতিসকল থিয় হৈ আছে, অতীব বলবান, দৰ্প-মদত মত্ত, শক্তিত স্ফীত।
Verse 27
तद्भूरिभारपीडार्ता न शक्नोम्य् अमरेश्वराः बिभर्तुम् आत्मानम् अहम् इति विज्ञापयामि वः
সেই অপাৰ ভাৰতে পীড়িত হৈ, হে অমৰসকলৰ অধীশ্বৰগণ, মই এতিয়া নিজকে ধাৰণ কৰিব নোৱাৰোঁ; সেয়ে এই আবেদন তোমালোকক জনাইছোঁ।
Verse 28
क्रियतां तन् महाभागा मम भारावतारणम् यथा रसातलं नाहं गच्छेयम् अतिविह्वला
হে মহাভাগসকল, মোৰ ভাৰ লাঘৱ হোৱাকৈ ব্যৱস্থা কৰা, যাতে মই অতিশয় ব্যাকুল হৈ ৰসাতললৈ নপতিত হওঁ।
Verse 29
इत्य् आकर्ण्य धरावाक्यम् अशेषं त्रिदशैस् ततः भुवो भारावतारार्थं ब्रह्मा प्राह प्रचोदितः
ধৰাৰ বাক্য সম্পূৰ্ণকৈ শুনি, তাৰ পাছত সকলো দেবতাৰ প্ৰেৰণা পাই ব্ৰহ্মাই পৃথিৱীৰ ভাৰ হৰণাৰ্থ অৱতৰণৰ কথা ক’লে।
Verse 30
यथाह वसुधा सर्वं सत्यम् एतद् दिवौकसः अहं भवो भवन्तश् च सर्वं नारायणात्मकम्
হে দিৱৌকসসকল, বসুধাই যি কৈছে সেয়া সকলো সত্য: মই—ভৱ—আৰু তোমালোকো, সত্যই যি কিছু আছে সেয়া সকলো নাৰায়ণাত্মক।
Verse 31
विभूतयस् तु यास् तस्य तासाम् एव परस्परम् आधिक्यन्यूनता बाध्यबाधकत्वेन वर्तते
কিন্তু তেওঁৰ শক্তিৰ বিভিন্ন বিভূতি সকলো একে স্তৰত নহয়; সেই বিভূতিসমূহৰ মাজতে অধিক্য-নিউনতা দেখা দিয়ে, আৰু সিহঁতে পৰস্পৰে বাধ্য আৰু বাধক ৰূপে কাৰ্য কৰে।
Verse 32
तद् आगच्छत गच्छामः क्षीराब्धेस् तटम् उत्तरम् तत्राराध्य हरिं तस्मै सर्वं विज्ञापयाम वै
“তেন্তে আহা—আমি ক্ষীৰসাগৰৰ উত্তৰ তীৰলৈ যাওঁ। তাত হৰিক আৰাধনা কৰি, সমগ্ৰ বিষয় নিশ্চয়কৈ তাঁক নিবেদন কৰিম।”
Verse 33
सर्वदैव जगत्य् अर्थे स सर्वात्मा जगन्मयः स्वल्पांशेनावतीर्योर्व्यां धर्मस्य कुरुते स्थितिम्
জগতৰ মঙ্গলৰ বাবে সেই পৰমজন—যি সৰ্বাত্মা আৰু জগতব্যাপী—নিজ শক্তিৰ স্বল্পাংশ লৈ পুনঃপুনঃ পৃথিৱীত অৱতীৰ্ণ হৈ ধৰ্মৰ দৃঢ় স্থিতি স্থাপন কৰে।
Verse 34
इत्य् उक्त्वा प्रययौ तत्र सह देवैः पितामहः समाहितमतिश् चैनं तुष्टाव गरुडध्वजम्
এইদৰে কৈ পিতামহ (ব্ৰহ্মা) দেৱতাসকলৰ সৈতে তাতৰ পৰা প্ৰস্থান কৰিলে; আৰু ধ্যানত স্থিৰচিত্ত হৈ তেওঁ গৰুড়ধ্বজ প্ৰভুৰ স্তৱ কৰিলে।
Verse 35
द्वे विद्ये त्वम् अनाम्नाय परा चैवापरा तथा त एव भवतो रूपे मूर्तामूर्तात्मिके प्रभो
হে প্ৰভু, তোমাকেই দ্বিবিধ বিদ্যা বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে—পৰা আৰু অপৰা; আৰু এই দুয়োটাই তোমাৰ ৰূপ—মূৰ্ত আৰু অমূৰ্ত, হে স্বামী।
Verse 36
द्वे ब्रह्मणी त्व् अणीयो ऽतिस्थूलात्मन् सर्वसर्ववित् शब्दब्रह्मपरं चैव ब्रह्म ब्रह्ममयस्य यत्
হে অতি সূক্ষ্ম অথচ মহাবিশাল আত্মা, সৰ্বপ্ৰকাৰেই সৰ্বজ্ঞ! ব্ৰহ্মৰ সত্যই দুটা ৰূপ—শব্দব্ৰহ্ম (বৈদিক বাণী) অতিক্ৰম কৰা পৰব্ৰহ্ম, আৰু ব্ৰহ্মময় সত্তাৰ স্বভাৱ-সম্পৰ্কীয় সেই ব্ৰহ্ম।
Verse 37
ऋग्वेदस् त्वं यजुर्वेदः सामवेदस् त्व् अथर्व च शिक्षा कल्पो निरुक्तं च छन्दो ज्योतिषम् एव च
তুমিয়েই ঋগ্বেদ, তুমিয়েই যজুৰ্বেদ, তুমিয়েই সামবেদ—আথৰ্ববেদো তুমিয়েই। শিক্ষা, কল্প, নিৰুক্ত, ছন্দ আৰু জ্যোতিষ—এই সকলো বেদাঙ্গো তুমিয়েই।
Verse 38
इतिहासपुराणे च तथा व्याकरणं प्रभो मीमांसा न्यायिकं तद्वद् धर्मशास्त्राण्य् अधोक्षज
হে প্ৰভু, হে অধোক্ষজ! ইতিহাস-পুৰাণ, ব্যাকৰণ, মীমাংসা, ন্যায় আৰু ধৰ্মশাস্ত্ৰ—এই সকলোও তোমাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত; সমগ্ৰ শাস্ত্ৰবিদ্যা তোমাতেই অন্তৰ্ভুক্ত।
Verse 39
आत्मात्मदेहगुणवद्विचाराचारि यद् वचः तद् अप्य् आद्यपते नान्यद् अध्यात्मात्मस्वरूपवत्
আত্মা, অন্তৰাত্মা, দেহ আৰু গুণৰ বিষয়ে বিচাৰ-অনুসন্ধানত যি বাক্য চলি থাকে—হে আদ্যপতি! সেয়াও তোমাৰ পৰা ভিন্ন নহয়; কিয়নো সেয়া পৰম আত্মাৰ স্বৰূপানুসাৰেই প্ৰবৃত্ত।
Verse 40
त्वम् अव्यक्तम् अनिर्देश्यम् अचिन्त्यानामवर्णवत् अपाणिपादरूपं च विष्णुर् नित्यं परात् परम्
তুমি অব্যক্ত, অনিৰ্দেশ্য, অচিন্ত্য, আৰু নাম-ৰূপৰ কোনো লক্ষণবিহীন। হাত-পা আদি সীমাবদ্ধ ৰূপ নথকাকৈ তুমি নিত্য বিষ্ণু—পরাত্পর, সৰ্বোচ্চৰো ওপৰত।
Verse 41
शृणोष्य् अकर्णः परिपश्यसि त्वम् अचक्षुर् एको बहुरूपरूपः अपादहस्तो जवनो ग्रहीता त्वं वेत्सि सर्वं न च सर्ववेद्यः
কাণ নথকাকৈও আপুনি শুনে, চকু নথকাকৈও আপুনি সকলো দেখে। আপুনি এক হৈও বহুৰূপী। হাত-ভৰি নথকাকৈও আপুনি দ্ৰুতগামী আৰু গ্ৰহণকাৰী। আপুনি সকলো জানে, কিন্তু আপোনাক কোনেও সম্পূৰ্ণৰূপে জানিব নোৱাৰে।
Verse 42
अणोर् अणीयांसम् असत्स्वरूपं त्वां पश्यतो ऽज्ञाननिवृत्तिर् अग्र्या धीर् अस्य धीर्यस्य बिभर्ति नान्यद् वरेण्यरूपात् परतः परात्मन्
হে পৰমাত্মা! আপুনি অণুতকৈও অতি সূক্ষ্ম। যেতিয়া কোনোবাই আপোনাৰ সত্য স্বৰূপ দৰ্শন কৰে, তেতিয়া তেওঁৰ অজ্ঞানতা দূৰ হয়। সেই স্থিৰ বুদ্ধিত মনে কেৱল আপোনাৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰূপকহে ধাৰণ কৰে, আন একো নহয়।
Verse 43
त्वं विश्वम् आदिर् भुवनस्य गोप्ता सर्वाणि भूतानि तवान्तराणि यद् भूतभव्यं तद् अणोर् अणीयः पुमांस् त्वम् एकः प्रकृतेः परस्तात्
আপুনিয়েই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড, জগতৰ আদি কাৰণ আৰু ৰক্ষক। সকলো জীৱ আপোনাৰ মাজতেই অৱস্থান কৰে। যি অতীত আৰু ভৱিষ্যত, সেয়া আপোনাৰ মাজতেই নিহিত। আপুনি অণুতকৈও সূক্ষ্ম আৰু প্ৰকৃতিৰ অতীত একমাত্ৰ পৰম পুৰুষ।
Verse 44
एकश् चतुर्धा भगवान् हुताशो वर्चोविभूतिं जगतो ददाति त्वं विश्वतश् चक्षुर् अनन्तमूर्ते त्रेधा पदं त्वं निदधे विधातः
যদিও আপুনি এক, তথাপি পবিত্ৰ অগ্নিৰ ৰূপত চাৰি প্ৰকাৰৰ হৈ জগতক তেজ আৰু ঐশ্বৰ্য প্ৰদান কৰে। হে অনন্ত মূৰ্তি! আপুনি বিশ্বৰ সৰ্বব্যাপী চকু। হে বিধাতা! আপুনি তিনি খোজত জগতক স্থাপিত আৰু ধাৰণ কৰে।
Verse 45
यथाग्निर् एको बहुधा समिध्यते विकारभेदैर् अविकाररूपः तथा भवान् सर्वगतैकरूपो रूपाण्य् अनेकान्य् अनुपुष्यतीशः
যেনেকৈ অগ্নি এক, কিন্তু বিভিন্ন ধৰণে প্ৰজ্বলিত হয় আৰু বিকাৰহীন হৈও ভিন্ন ভিন্ন ৰূপত দেখা দিয়ে, তেনেকৈ আপুনি সৰ্বব্যাপী আৰু একৰূপ হৈও অনেক ৰূপ ধাৰণ আৰু পোষণ কৰে।
Verse 46
एकस् त्वम् अग्र्यं परमं पदं यत् पश्यन्ति त्वां सूरयो ज्ञानदृश्यम् त्वत्तो नान्यत् किंचिद् अस्ति स्वरूपं यद् वा भूतं यच् च भव्यं परात्मन्
তুমিয়েই একমাত্ৰ পৰম—অগ্ৰ্য আৰু সৰ্বোচ্চ পদ; ঋষিসকলে তোমাক সত্যজ্ঞানৰ দৰ্শনীয় বিষয় ৰূপে দেখে। তোমাৰ বাহিৰে স্বতন্ত্ৰ কোনো সত্তা নাই; যি হৈছিল আৰু যি হ’ব, সকলো তোমাৰেই স্বৰূপ, হে পৰমাত্মা।
Verse 47
व्यक्ताव्यक्तस्वरूपस् त्वं समष्टिव्यष्टिरूपवान् सर्वज्ञः सर्वदृक् सर्वशक्तिज्ञानबलर्द्धिमान्
তুমি ব্যক্ত আৰু অব্যক্ত—উভয় স্বৰূপ; সমষ্টি আৰু ব্যষ্টি ৰূপে প্ৰকাশিত সেই এক। তুমি সৰ্বজ্ঞ, সৰ্বদৰ্শী; সৰ্বশক্তিসম্পন্ন—জ্ঞান, বল আৰু ঐশ্বৰ্যৰ পূৰ্ণতাৰে সমৃদ্ধ।
Verse 48
अन्यूनश् चाप्य् अवृद्धिश् च स्वाधीनो ऽनादिमान् वशी क्लमतन्द्रीभयक्रोधकामादिभिर् असंयुतः
তেওঁ কেতিয়াও হ্ৰাস পায় নে, কেতিয়াও বৃদ্ধি পায় নে। স্বাধীন, স্বাধীন, অনাদি আৰু নিয়ন্তা হৈ তেওঁ ক্লান্তি, আলস্য, ভয়, ক্ৰোধ, কামনা আদি পৰা সম্পূৰ্ণ অসংগ।
Verse 49
निरवद्यः परः शान्तो निरधिष्ठो ऽक्षरः क्रमः सर्वेश्वर पराधार धाम्नां धामात्मको ऽक्षयः
তেওঁ নিৰ্দোষ, পৰম আৰু শান্ত; কোনো ঊৰ্ধ্ব অধিষ্ঠাতা নথকা, অক্ষয়—সকলো ক্ৰমৰ আধাৰ। তেওঁ সৰ্বেশ্বৰ, পৰাধাৰ; সকলো ধামৰ ধাম—স্বয়ং ধামস্বৰূপ, অক্ষয়।
Verse 50
सकलावरणातीत निरालम्बनभावन महाविभूतिसंस्थान नमस् ते पुरुषोत्तम
হে পুৰুষোত্তম! তুমি সকলো আৱৰণ অতিক্ৰম কৰা; আশ্ৰয় নথকাকৈও সকলোৰে আশ্ৰয় আৰু ধাৰক। মহাবিভূতিৰ অধিষ্ঠান—তোমাক নমস্কাৰ।
Verse 51
नाकारणात् कारणाद् वा कारणाकारणान् न च शरीरग्रहणं व्यापिन् धर्मत्राणाय ते परम्
হে সৰ্বব্যাপী প্ৰভু! আপোনাৰ দেহধাৰণ ন অকাৰণত, ন কোনো কাৰণত, ন কাৰণ-অকাৰণৰ মিশ্ৰত; ই কেৱল ধৰ্মৰক্ষা কৰাৰ পৰম উদ্দেশ্যতেই।
Verse 52
इत्य् एवं संस्तवं श्रुत्वा मनसा भगवान् अजः ब्रह्माणम् आह विश्वात्मा विश्वरूपधरो हरिः
এইদৰে স্তৱ মনতে শুনি, অজ ভগৱান হৰি—যি বিশ্বাত্মা আৰু বিশ্বৰূপধাৰী—তেতিয়া ব্ৰহ্মাক ক’লে।
Verse 53
भो भो ब्रह्मंस् त्वया मत्तः सह देवैर् यद् इष्यते तद् उच्यताम् अशेषं च सिद्धम् एवावधार्यताम्
“হে ব্ৰহ্মন—হয়, হে ব্ৰহ্মন! দেৱতাসকলৰ সৈতে তুমি মোৰ পৰা যি ইচ্ছা কৰিছা, সেয়া কোৱা। একো নাছাড়ি সম্পূৰ্ণ কোৱা; আৰু ইয়াক ইতিমধ্যে সিদ্ধ বুলি নিশ্চিত কৰা।”
Verse 54
ततो ब्रह्मा हरेर् दिव्यं विश्वरूपं समीक्ष्य तत् तुष्टाव भूयो देवेषु साध्वसावनतात्मसु
তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাই হৰিৰ দিব্য বিশ্বৰূপ দৰ্শন কৰি পুনৰ স্তুতি কৰিলে; আৰু দেৱসমূহ ভয়-ভক্তিত মন নোৱাই বিনীতভাৱে থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 55
नमो नमस् ते ऽस्तु सहस्रमूर्ते सहस्रबाहो बहुवक्त्रपाद नमो नमस् ते जगतः प्रवृत्ति विनाशसंस्थानकराप्रमेय
নমো নমস্তে, হে সহস্ৰমূৰ্তে! হে সহস্ৰবাহো, বহুমুখ-বহুপাদ! নমো নমস্তে—যি জগতৰ প্ৰবৃত্তি, লয় আৰু স্থিতি সাধন কৰোঁতা—হে অপ্ৰমেয়!
Verse 56
सूक्ष्मातिसूक्ष्मातिबृहत्प्रमाण गरीयसाम् अप्य् अतिगौरवात्मन् प्रधानबुद्धीन्द्रियवत्प्रधान मूलात् परात्मन् भगवन् प्रसीद
হে ভগৱান! তুমি অতি সূক্ষ্মতকৈও সূক্ষ্ম আৰু মহত্তকৈও মহৎ। হে অন্তৰাত্মা, মহিমাত অতি গৌৰৱময়! প্ৰধান, বুদ্ধি, ইন্দ্ৰিয় আৰু প্ৰধানাতীত তত্ত্বৰ মূল পৰমাত্মা—প্ৰসন্ন হোৱা, কৃপা কৰা।
Verse 57
एषा मही देव महीप्रसूतैर् महासुरैः पीडितशैलबन्धा परायणं त्वां जगताम् उपैति भारावतारार्थम् अपारपारम्
হে দেৱ! পৰ্বতেৰে আবদ্ধ আৰু ভূমিজ মহাসুৰে পীড়িত এই পৃথিৱী এতিয়া সকলো জগতৰ পৰম আশ্ৰয়, সীমাহীন অনন্ত তোমাৰ শৰণলৈ আহিছে—নিজৰ ওপৰত জমা হোৱা ভাৰ লাঘৱ কৰিবলৈ।
Verse 58
एते वयं वृत्ररिपुस् तथायं नासत्यदस्रौ वरुणस् तथैषः इमे च रुद्रा वसवः ससूर्याः समीरणाग्निप्रमुखास् तथान्ये
“এয়া আমি সকল; আৰু এইজন বৃত্ৰশত্ৰু (ইন্দ্ৰ)। ইয়াত নাসত্য-দস্ৰ (অশ্বিনীদ্বয়), আৰু এইজন বৰুণ। এইসকল ৰুদ্ৰ, বসু আৰু সূৰ্যসহ; আৰু আনসকলও—যাৰ মাজত বায়ু আৰু অগ্নি প্ৰধান।”
Verse 59
सुराः समस्ताः सुरनाथ कार्यम् एभिर् मया यच् च तद् ईश सर्वम् आज्ञापयाज्ञां परिपालयन्तस् तथैव तिष्ठाम सदास्तदोषाः
“হে সুৰনাথ, সকলো দেৱ একেলগে কয়: আমাৰ দ্বাৰা যি কাম হ’ব লাগে—আমাৰ যি কৰ্তব্য—হে ঈশ্বৰ, সেয়া সম্পূৰ্ণৰূপে তোমাৰেই। আদেশ দিয়া; তোমাৰ আদেশ পালন কৰি আমি সদায় তেনেকৈ থাকিম—দোষমুক্ত, তোমাৰ বিধানত স্থিৰ।”
Verse 60
एवं संस्तूयमानस् तु भगवान् परमेश्वरः उज्जहारात्मनः केशौ सितकृष्णौ महामुने
এইদৰে স্তুতিতে সংস্তুত হৈ ভগৱান পৰমেশ্বৰ, হে মহামুনি, নিজৰ দেহৰ পৰা দুটা কেশ উজাৰি ল’লে—এটা শুভ্ৰ, এটা কৃষ্ণ।
Verse 61
उवाच च सुरान् एतौ मत्केशौ वसुधातले अवतीर्य भुवो भारक्लेशहानिं करिष्यतः
তেওঁ দেৱতাসকলক ক’লে—“মোৰ এই দুটা কেশ পৃথিৱীত অৱতীৰ্ণ হ’ব; জগতত জন্ম লৈ পৃথিৱীৰ ভাৰজনিত ক্লেশ নাশ কৰিব।”
Verse 62
सुराश् च सकलाः स्वांशैर् अवतीर्य महीतले कुर्वन्तु युद्धम् उन्मत्तैः पूर्वोत्पन्नैर् महासुरैः
“সকলো দেৱতা নিজৰ নিজৰ অংশসহ পৃথিৱীত অৱতৰি, পূৰ্বতে জন্ম লোৱা উন্মত্ত মহাসুৰসকলৰ সৈতে যুদ্ধ কৰক।”
Verse 63
ततः क्षयम् अशेषास् ते दैतेया धरणीतले प्रयास्यन्ति न संदेहो मद्दृक्पातविचूर्णिताः
তাৰ পিছত পৃথিৱীত সেই সকলো দৈত্য সম্পূৰ্ণ ধ্বংসলৈ যাব—ইয়াত সন্দেহ নাই—কাৰণ মোৰ দৃষ্টিপাতমাত্ৰেই সিহঁত ধূলিসাৎ হয়।
Verse 64
वसुदेवस्य या पत्नी देवकी देवतोपमा तस्यायम् अष्टमो गर्भो मत्केशो भविता सुराः
হে দেৱসকল! বসুদেৱৰ পত্নী, দেৱতোপমা দেবকী, অষ্টম গৰ্ভ ধাৰণ কৰিব; সেই অষ্টম গৰ্ভেই মোৰ কেশ-ৰূপ প্ৰকাশ হ’ব।
Verse 65
अवतीर्य च तत्रायं कंसं घातयिता भुवि कालनेमिं समुद्भूतम् इत्य् उक्त्वान्तर्दधे हरिः
“তাত অৱতৰি তেওঁ পৃথিৱীত কালনেমিৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা কংসক বধ কৰিব।” এইদৰে কৈ হৰি অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 66
अदृश्याय ततस् ते ऽपि प्रणिपत्य महात्मने मेरुपृष्ठं सुरा जग्मुर् अवतेरुश् च भूतले
তাৰ পিছত তেওঁলোকেও অদৃশ্য হোৱা সেই মহাত্মাক প্ৰণাম কৰি দেৱসকলে মেরুপৰ্বতৰ শিখৰলৈ গ’ল আৰু পাছত পুনৰ ভূতললৈ অৱতৰণ কৰিলে।
Verse 67
कंसाय चाष्टमे गर्भे देवक्यां धरणीधरः भविष्यतीत्य् आचचक्षे भगवान् नारदो मुनिः
আৰু ভগৱান মুনি নাৰদে কংসক ক’লে—“দেৱকীৰ অষ্টম গৰ্ভত ধৰণীধৰ (শ্ৰী বিষ্ণু) জন্ম ল’ব।”
Verse 68
कंसो ऽपि तद् उपश्रुत्य नारदात् कुपितस् ततः देवकीं वसुदेवं च गृहे गुप्ताव् अधारयत्
নাৰদৰ পৰা এই কথা শুনি কংস ক্ৰুদ্ধ হ’ল; আৰু দেৱকী আৰু বসুদেৱক নিজৰ গৃহত গোপন প্ৰহৰাত বন্দী কৰি ৰাখিলে।
Verse 69
जातं जातं च कंसाय तेनैवोक्तं यथा पुरा तथैव वसुदेवो ऽपि पुत्रम् अर्पितवान् द्विज
হে দ্বিজ! আগতে যিদৰে কোৱা হৈছিল, তেনেদৰেই প্ৰতিবাৰ পুত্ৰ জন্মিলেই বসুদেৱে সেই পুত্ৰক কংসৰ হাতত অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 70
हिरण्यकशिपोः पुत्राः षड्गर्भा इति विश्रुताः विष्णुप्रयुक्ता तान् निद्रा क्रमाद् गर्भे न्ययोजयत्
হিৰণ্যকশিপুৰ পুত্ৰসকল ‘ষড়্গৰ্ভ’ বুলি প্ৰসিদ্ধ; ভগৱান বিষ্ণুৰ আদেশত নিদ্ৰাদেৱীয়ে তেওঁলোকক ক্ৰমে পুনৰ গৰ্ভত স্থাপন কৰিলে।
Verse 71
योगनिद्रा महामाया वैष्णवी मोहितं यया अविद्यया जगत् सर्वं ताम् आह भगवान् हरिः
সেই দিৱ্য যোগনিদ্ৰা—মহামায়া, বৈষ্ণৱী শক্তি—যাৰ দ্বাৰা অবিদ্যাৰ কাৰণে সমগ্ৰ জগত মোহিত হয়; তাকেই ভগৱান হৰি নিজৰ শক্তি বুলি ঘোষণা কৰে।
Verse 72
निद्रे गच्छ ममादेशात् पातालतलसंश्रयान् एकैकश्येन षड् गर्भान् देवकीजठरं नय
“হে নিদ্ৰা! মোৰ আদেশত যোৱা। পাতালতলত থকা ছয়টা গৰ্ভ একে একে লৈ গৈ দেবকীৰ গৰ্ভত স্থাপন কৰা।”
Verse 73
हतेषु तेषु कंसेन शेषाख्यो ऽंशस् ततो मम अंशांशेनोदरे तस्याः सप्तमः संभविष्यति
সেইবোৰ (পূৰ্ব গৰ্ভ) কংসে হত্যা কৰাৰ পাছত, তেতিয়া ‘শেষ’ নামে পৰিচিত মোৰ এক অংস, নিজৰ অংসাংশেৰে তাইৰ গৰ্ভত সপ্তম গৰ্ভ হৈ সম্ভৱ হ’ব।
Verse 74
गोकुले वसुदेवस्य भार्यान्या रोहिणी स्थिता तस्याः स संभूतिसमं देवि नेयस् त्वयोदरम्
গোকুলত বসুদেৱৰ আন এগৰাকী পত্নী ৰোহিণী আছে। হে দেবী! যিজন তাইৰ সমান জন্ম ল’ব, তাক তুমি ৰোহিণীৰ গৰ্ভলৈ নি থোৱা।
Verse 75
सप्तमो भोजराजस्य भयाद् रोधोपरोधतः देवक्याः पतितो गर्भ इति लोको वदिष्यति
“ভোজৰাজৰ ভয় আৰু কঠোৰ বন্দিত্ব-অৱৰোধৰ কাৰণে লোকসকলে ক’ব—‘দেৱকীৰ সপ্তম গৰ্ভ পতিত হ’ল।’”
Verse 76
गर्भसंकर्षणात् सो ऽथ लोके संकर्षणेति वै संज्ञाम् अवाप्स्यते वीरः श्वेताद्रिशिखरोपमः
গৰ্ভক আকর্ষণ কৰি একত্ৰ কৰাৰ বাবে সেই বীৰ এই জগতত নিশ্চয়েই ‘সংকৰ্ষণ’ নামে খ্যাত হ’ব; শ্বেত পৰ্বতৰ শিখৰৰ দৰে দীপ্তিমান।
Verse 77
ततो ऽहं संभविष्यामि देवकीजठरे शुभे गर्भे त्वया यशोदाया गन्तव्यम् अविलम्बितम्
তাৰ পাছত মই দেৱকীৰ শুভ গৰ্ভত প্ৰকাশ পাম; আৰু তুমি বিলম্ব নকৰাকৈ যশোদাৰ গৰ্ভলৈ যাব লাগিব।
Verse 78
प्रावृट्काले च नभसि कृष्णाष्टम्याम् अहं निशि उत्पत्स्यामि नवम्यां च प्रसूतिं त्वम् अवाप्स्यसि
বৰ্ষাকালত, নভস মাহৰ কৃষ্ণ অষ্টমীৰ ৰাতিত মোৰ জন্ম হ’ব; আৰু নবমীত তুমি প্ৰসৱৰ মঙ্গল লাভ কৰিবা।
Verse 79
यशोदाशयने मां तु देवक्यास् त्वाम् अनिन्दिते मच्छक्तिप्रेरितमतिर् वसुदेवो नयिष्यति
হে অনিন্দিতা! মোৰ শক্তিয়ে প্ৰেৰিত দৃঢ় সংকল্পৱান বসুদেৱে মোক যশোদাৰ শয়নগৃহলৈ লৈ যাব; আৰু দেৱকীৰ পৰা তোমাক আনি বিনিময় কৰিব।
Verse 80
कंसश् च त्वाम् उपादाय देवि शैलशिलातले प्रक्षेप्स्यत्य् अन्तरिक्षे च त्वं स्थानं समवाप्स्यसि
আৰু হে দেৱী! কংসে তোমাক ধৰি পৰ্বতৰ শিলাতললৈ নিক্ষেপ কৰিব; তথাপি তুমি আকাশমধ্যেই তোমাৰ নিৰ্ধাৰিত স্থান লাভ কৰিবা।
Verse 81
ततस् त्वां शतदृक् छक्रः प्रणम्य मम गौरवात् प्रणिपातानतशिरा भगिनीत्वे ग्रहीष्यति
তেতিয়া শতচক্ষু ইন্দ্ৰই মোৰ প্ৰতি সন্মানৰ বাবে তোমাক প্ৰণাম জনাব আৰু শিৰনত কৰি তোমাক ভগ্নী হিচাপে গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 82
ततः शुम्भनिशुम्भादीन् हत्वा दैत्यान् सहस्रशः स्थानैर् अनेकैः पृथिवीम् अशेषां मण्डयिष्यसि
তাৰ পিছত শুম্ভ আৰু নিশুম্ভ আদি হাজাৰ হাজাৰ দৈত্যক বধ কৰি তুমি অনেক পৱিত্ৰ স্থানৰ দ্বাৰা সমগ্ৰ পৃথিৱীক মণ্ডিত কৰিবা।
Verse 83
त्वं भूतिः सन्नतिः कीर्तिः क्षान्तिर् द्यौः पृथिवी धृतिः लज्जा पुष्टिर् उषा या च काचिद् अन्या त्वम् एव सा
তুমি ঐশ্বৰ্য, বিনয় আৰু কৃতি। তুমি ক্ষমা, স্বৰ্গ, পৃথিৱী আৰু ধৈৰ্য। তুমি লজ্জা, পুষ্টি আৰু উষা; আৰু যি কোনো অন্য শ্ৰেষ্ঠতা আছে, সেয়া তুমি নিজেই।
Verse 84
ये त्वाम् आर्येति दुर्गेति वेदगर्भे ऽम्बिकेति च भद्रेति भद्रकालीति क्षेम्या क्षेमकरीति च
যিসকলে তোমাক 'আৰ্যা', 'দুৰ্গা', 'বেদগৰ্ভা', 'অম্বিকা', 'ভদ্ৰা', 'ভদ্ৰকালী', 'ক্ষেম্যা' আৰু 'ক্ষেমকৰী' বুলি স্তুতি কৰে, তেওঁলোকে তোমাৰ দিব্য শক্তিক আৱাহন কৰে।
Verse 85
प्रातश् चैवापराह्णे च स्तोष्यन्त्य् आनम्रमूर्तयः तेषां हि प्रार्थितं सर्वं मत्प्रसादाद् भविष्यति
যিসকলে পুৱা আৰু আবেলি শিৰনত কৰি তোমাৰ স্তুতি কৰিব, তেওঁলোকৰ সকলো প্ৰাৰ্থনা মোৰ প্ৰসাদত পূৰ্ণ হ'ব।
Verse 86
सुरामांसोपहारैस् तु भक्ष्यभोज्यैश् च पूजिता नॄणाम् अशेषकामांस् त्वं प्रसन्ना संप्रदास्यसि
সুৰা, মাংস আৰু ভক্ষ্য-ভোজ্য নিবেদন কৰি তোমাৰ পূজা কৰিলে, তুমি প্ৰসন্ন হৈ মানুহৰ সকলো কামনা সম্পূৰ্ণকৈ দান কৰিবা।
Verse 87
ते सर्वे सर्वदा भद्रे मत्प्रसादाद् असंशयम् असंदिग्धा भविष्यन्ति गच्छ देवि यथोदितम्
হে ভদ্ৰে! মোৰ প্ৰসাদে তেওঁলোক সকলেই সদায় সন্দেহমুক্ত, নিশ্চিত আৰু বিভ্ৰান্তিহীন হ’ব। হে দেৱী, যিদৰে কোৱা হৈছে তেনেদৰেই যোৱা।
Frequently Asked Questions
The celestial voice warns Kaṁsa that Devakī’s eighth child will take his life. This prophecy drives Kaṁsa’s imprisonment of Devakī and Vasudeva and sets the stage for Viṣṇu’s avatāra-līlā.
Because Bhūdevī’s burden is presented as a cosmic imbalance requiring divine intervention. Brahmā and the devas worship Hari at Kṣīrābdhi to petition the Supreme Jagat-kāraṇa, who alone can re-establish dharma.
Saṅkarṣaṇa is identified as an aṁśa of Viṣṇu known as Śeṣa, destined to become the ‘seventh’ conception—transferred to Rohiṇī—hence the name Saṅkarṣaṇa (“drawing together/transfer of the embryo”).