Adhyaya 9: The Sequence of Creation, the Emergence of the Praṇava, and the Fish Incarnation’s Retrieval of the Vedas

Verse 1

धरन्युवाच । आदौ कृतयुगे नाथ किं कृतं विश्वमूर्त्तिना । नारायणेन तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ९.१ ॥

ধৰণী ক’লে—হে নাথ! আদিতে কৃতযুগত বিশ্বৰূপ নাৰায়ণে কি কৰিছিল? সেই সকলো তত্ত্বতঃ, যথাৰ্থভাৱে শুনিবলৈ মই ইচ্ছা কৰোঁ।

Verse 2

श्रीवराह उवाच । पूर्वं नारायणस्त्वेको नासीत्किञ्चिद्धरेः परम् । सैक एव रतिं लेभे नैव स्वच्छन्दकर्मकृत् ॥ ९.२ ॥

শ্ৰীৱৰাহ ক’লে—পূৰ্বে নাৰায়ণ একাই আছিল; হৰিৰ পৰে একোৱেই নাছিল। তেওঁ একাই তৃপ্তিত অৱস্থিত আছিল, আৰু কেৱল খেয়ালমতে কৰ্ম নকৰিছিল।

Verse 3

तस्य द्वितीयमिच्छन्तश्चिन्ता बुद्ध्यात्मिका बभौ । असावित्येव संज्ञाया क्षणं भास्करसन्निभा ॥ ९.३ ॥

তেওঁ দ্বিতীয় সৃষ্টিৰ ইচ্ছা কৰোঁতে বুদ্ধিস্বৰূপ চিন্তা প্ৰকাশ পালে; ‘অসৌ’ নামৰ সংজ্ঞাৰে সি ক্ষণমাত্ৰ সূৰ্যসদৃশ দীপ্ত হ’ল।

Verse 4

तस्याऽपि द्विधा भूता चिन्ता । अभूद् ब्रह्मवादिनी । उमेति संज्ञया यत्तत्सदा मर्त्ये व्यवस्थिताः ॥ ९.४ ॥

তেওঁৰো চিন্তা দ্বিধা হ’ল; সি ব্ৰহ্মবাদিনী হ’ল। ‘উমা’ নামে যি অভিহিত, সি মর্ত্যলোকত সদায় প্রতিষ্ঠিত থাকে।

Verse 5

ॐ इत्येकाक्षरीभूता ससर्जेमां महीं तदा । भूः ससर्ज भुवं सोऽपि स्वः ससर्ज ततो महः ॥ ९.५ ॥

তেতিয়া সি একাক্ষৰ ‘ওঁ’ ৰূপ ধৰি এই পৃথিৱী সৃষ্টি কৰিলে। সি ‘ভূঃ’ সৃষ্টি কৰিলে, ‘ভুবঃ’ও সৃষ্টি কৰিলে; তাৰপিছত ‘স্বঃ’ আৰু তাৰপিছত ‘মহঃ’ সৃষ্টি কৰিলে।

Verse 6

ततश्च जन इत्येव तपश्चात्मा प्रलीयते । एतदोतम् तथा प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ ९.६ ॥

তাৰপিছত ‘জন’ নামৰ স্তৰত তপস্যা আৰু আত্মা লীন হয় বুলি কোৱা হয়। এই সকলো ব্যৱস্থা সূতাত মণিগুচ্ছৰ দৰে, ওত-প্ৰোতকৈ গাঁথা-নেথা।

Verse 7

जगत्प्रणवतो भूतं शून्यमेतत्स्थितं तदा । येयं मूर्तिर्भगवतः शंकरः स स्वयं हरिः ॥ ९.७ ॥

সেই সময়ত প্ৰণৱৰ পৰা উদ্ভূত এই জগত শূন্যসদৃশ হৈ স্থিত আছিল। ভগৱানৰ এই মূৰ্তিয়েই শংকৰ; তেৱেঁই স্বয়ং হৰি।

Verse 8

शून्यान् लोकानिमान् दृष्ट्वा सिसृक्षुर्मूर्तिमुत्तमाम् । क्षोभयित्वा मनोधाम तत्राकारः स्वमात्रतः ॥ ९.८ ॥

এই লোকসমূহ শূন্য দেখি, সৃষ্টিৰ ইচ্ছাৰে তেওঁ উত্তম মূৰ্তিৰ সংকল্প কৰি মনোধামক ক্ষোভিত কৰিলে; তেতিয়া কেৱল নিজৰ স্বমাত্ৰাৰ পৰাই এক আকাৰ প্ৰকাশ পালে।

Verse 9

स्थितस्तस्मिन् यदा क्षुब्धे ब्रह्माण्डमभवत्तदा । तस्मिंस्तु शकलिभूते भूर्लोकं च व्यवस्थितम् ॥ ९.९ ॥

যেতিয়া সেই আদ্য অৱস্থা ক্ষোভিত হ’ল, তেতিয়া ব্ৰহ্মাণ্ডৰ উদ্ভৱ হ’ল; আৰু যেতিয়া সেয়া খণ্ড খণ্ড হ’ল, তেতিয়া ভূৰ্লোকো নিজৰ নিৰ্দিষ্ট ক্ৰমত স্থাপিত হ’ল।

Verse 10

अपरं भुवनं प्रायान्मध्ये भास्करसन्निभम् । पुराणपुरुषो व्याप्य पद्मकोशे व्यवस्थितः ॥ ९.१० ॥

আগবাঢ়িলে আন এটা লোক-অঞ্চল দেখা যায়, যি মধ্যভাগত সূৰ্যসদৃশ দীপ্তিমান; তাত সৰ্বব্যাপী পুৰাণপুৰুষ পদ্মকোষত স্থিত।

Verse 11

स हि नारायणो देवः प्राजापत्येन तेजसा । अकाराद्यं स्वरं नाभ्यां हलं च विससर्ज ह ॥ ९.११ ॥

সেই দেৱ নাৰায়ণ প্ৰাজাপত্য তেজে নাভিৰ পৰা ‘অ’কাৰাদিৰ আদ্য স্বৰ (প্ৰণৱ-বীজ) আৰু হালও নিঃসৃত কৰিলে।

Verse 12

अमूर्तसृष्टौ शास्त्राणि उदगायत् तदा दिशः । सुष्ट्वा पुनरमेयात्मा चिन्तयामास धारणम् ॥ ९.१२ ॥

অমূৰ্ত সৃষ্টিৰ সময়ত শাস্ত্ৰসমূহ নাদিত হ’ল আৰু দিশাসমূহে গীত গালে; পুনৰ সৃষ্টিক প্ৰকাশ কৰি, অমেয় আত্মাই ধাৰণ-তত্ত্বৰ চিন্তা কৰিলে।

Verse 13

तस्य चिन्तयतो नेत्रात् तेजः समभवन् महत् । दक्षिणं वह्निसङ्काशं वामं तुहिनसन्निभम् ॥ ९.१३ ॥

তেওঁ চিন্তা কৰি থাকোঁতে তেওঁৰ চকুৰ পৰা মহাতেজ উদ্ভৱ হ’ল—সোঁফাল অগ্নিসদৃশ, বাঁফাল তুষাৰসদৃশ।

Verse 14

तं दृष्ट्वा चन्द्रसूर्यौ तु कल्पितौ परमेष्ठिना । ततः प्राणः समुत्तस्थौ वायुश्च परमेष्ठिनः ॥ ९.१४ ॥

সেয়া দেখি পৰমেষ্ঠিয়ে চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্যক গঢ়িলে; তাৰ পিছত পৰমেষ্ঠিৰ পৰা প্ৰাণ আৰু বায়ুও উদ্ভৱ হ’ল।

Verse 15

स एव वायुः भगवान् योऽद्यापि हृदिगो विभुः । तस्माद् वह्निः समुत्तस्थौ तस्मादग्नेर् जलं महत् ॥ ९.१५ ॥

সেই বায়ুৱেই ভগৱান, সৰ্বব্যাপী, যি আজিও হৃদয়ত অৱস্থিত; তেওঁৰ পৰা অগ্নি উদ্ভৱ হ’ল, আৰু অগ্নিৰ পৰা মহাজলৰাশি প্ৰকাশ পালে।

Verse 16

य एवाग्निः स वै तेजो ब्राह्मं परमकारणम् । बाहुभ्यामप्यसौ तेजः क्षात्रं तेजः ससर्ज ह ॥ ९.१६ ॥

যি অগ্নি, সেয়াই ব্ৰাহ্ম তেজ—পৰম কাৰণ; আৰু সেই তেজেই বাহুৰ পৰা ক্ষাত্ৰতেজ, অৰ্থাৎ ৰাজ/যোদ্ধাশক্তি, সৃষ্টি কৰিলে।

Verse 17

ऊरुभ्यामपि वैश्यांश्च पद्भ्यां शूद्रांस्तथा विभुः । ततस्तु ससृजे यक्षान् राक्षसांश्च तथा विभुः ॥ ९.१७ ॥

বিভুৱে উৰুৰ পৰা বৈশ্যসকলক আৰু পদৰ পৰা শূদ্ৰসকলক সৃষ্টি কৰিলে; তাৰ পিছত সেই প্ৰভুৱে যক্ষ আৰু ৰাক্ষসসকলকো সৃষ্টি কৰিলে।

Verse 18

चतुर्विधैस्तु भूरलोकं भुवर्लोकं वियच्छरैः । भूतैः स्वर्मार्गगैरन्यैः स्वर्लोकं समपूरयत् ॥ ९.१८ ॥

চাৰি প্ৰকাৰ সত্তাৰে তেওঁ ভূৰ্লোক আৰু ভুৱৰ্লোক পূৰ্ণ কৰিলে; আৰু স্বৰ্গমাৰ্গগামী অন্য সত্তাৰে স্বৰ্লোক সম্পূৰ্ণৰূপে পৰিপূৰ্ণ কৰিলে।

Verse 19

महर्लोकं तथा तैस्तैर्भूतैश्च सनकादिभिः । जनोलोकं ततश्चैव वैराजैः समपूरयत् ॥ ९.१९ ॥

সেইদৰে সেই সেই সত্তাই সনক আদি ঋষিসকলৰ সৈতে মহৰ্লোক পূৰ্ণ কৰিলে; তাৰ পাছত বৈৰাজসকলে জনোলোকো সম্পূৰ্ণৰূপে পৰিপূৰ্ণ কৰিলে।

Verse 20

तपोलोकं ततो देवास्तपोनिṣ्ठैरपूरयत् । अपुनर्मारकैर्देवैः सत्यलोकमपूरयत् ॥ ९.२० ॥

তাৰ পাছত দেৱসকলে তপস্যাত নিষ্ঠাৱানসকলৰ দ্বাৰা তপোলোক পূৰ্ণ কৰিলে; আৰু অপুনৰ্মাৰক দেৱসকলে সত্যলোক পূৰ্ণ কৰিলে।

Verse 21

सृष्टिं सृष्ट्वा तथा देवो भगवान् भूतभावनः । कल्पसंज्ञं स्वकं घस्त्रं जागर्ति परमेश्वरः ॥ ९.२१ ॥

এইদৰে সৃষ্টি সৃষ্টি কৰি, ভূতভাবন ভগৱান দেৱ পৰমেশ্বৰ জাগ্ৰত থাকে আৰু ‘কল্প’ নামে সংজ্ঞিত নিজৰ উপকৰণ (ঘস্ত্ৰ) ৰক্ষা-নিৰীক্ষণ কৰে।

Verse 22

तस्मिन् जगति भूर्लोको भुवर्लोकश्च जायते । स्वर्लोकश्च त्रयोऽप्येते जायन्ते नात्र संशयः ॥ ९.२२ ॥

সেই জগতত ভূৰ্লোক আৰু ভুৱৰ্লোক জন্মে; স্বৰ্লোকো—এই তিনিও লোক নিশ্চয় জন্মে, ইয়াত কোনো সংশয় নাই।

Verse 23

सुप्ते तु देवे कल्पान्ते तावती रात्रिरिष्यते । त्रैलोक्यमेतत् सुप्तं स्यात् तथोपप्लवतां गतम् ॥ ९.२३ ॥

কল্পান্তত দেৱ নিদ্ৰিত হ’লে সমান দৈৰ্ঘ্যৰ এক ৰাতি হয় বুলি কোৱা হয়। সেই সময়ত এই সমগ্ৰ ত্ৰিলোক যেন নিদ্ৰিত থাকে আৰু প্লাবন-প্ৰলয়ৰ লয় অৱস্থালৈ গমন কৰে।

Verse 24

ततो रात्र्यां व्यतीतायामुत्थितः कमलेक्षणः । चिन्तयामास तान् वेदान् मातरं च चतुर्ष्वपि । चिन्तयानः स देवेशस्तान् वेदान् नाध्यगच्छत ॥ ९.२४ ॥

তাৰপিছত ৰাতি পাৰ হোৱাৰ পিছত কমলনয়ন প্ৰভু উঠিল। তেওঁ সেই বেদসমূহ আৰু চতুৰ্বিধ মাতৃশক্তিৰ কথাও চিন্তা কৰিলে; তথাপি চিন্তা কৰিও দেৱেশে সেই বেদসমূহ উপলব্ধি কৰিব নোৱাৰিলে।

Verse 25

लोकमार्गस्थितिं कर्त्तुं निद्राज्ञानेन मोहितः । चिन्तयामास देवेशो नात्र वेदा व्यवस्थिताः ॥ ९.२५ ॥

নিদ্ৰা আৰু অজ্ঞানে মোহিত দেৱেশে লোকমাৰ্গৰ সুশৃঙ্খল স্থিতি স্থাপন কৰিবলৈ চিন্তা কৰিলে—“ইয়াত বেদসমূহ এতিয়াও যথাযথভাৱে ব্যৱস্থিত নহয়।”

Verse 26

ततः स्वमूर्तौ तोयाख्ये लीनान् दृष्त्वा सुरेश्वरः । जिघृक्षुश्चिन्तयामास मत्स्यो भूत्वाविशज्जलम् ॥ ९.२६ ॥

তাৰপিছত ‘তোয়’ নামৰ নিজৰেই মূৰ্তিত তেওঁলোক লীন হোৱা দেখি সুৰেশ্বৰে তেওঁলোকক গ্ৰহণ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি চিন্তা কৰিলে আৰু মৎস্যৰূপ ধৰি জলত প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 27

एवं ध्यात्वा महामत्स्यस्तत्क्षणात् समजायत । विवेश च जलं देवः समन्तात् क्षोभयन्निव ॥ ९.२७ ॥

এইদৰে ধ্যান কৰোঁতেই সেই ক্ষণতে মহামৎস্য প্ৰকাশ পালে। আৰু দেৱ জলত প্ৰৱেশ কৰিলে, যেন চাৰিওফালে জলক ক্ষোভিত কৰি তুলিছে।

Verse 28

तस्मिन् प्रविष्टे सहसा जलं तु महामहीधृग्वपुषि प्रकाशम् । मात्स्यं गते देववरे महोदधिं हरिं स्तवैस्तुष्टुवुरुद्धृतक्षितिम ॥ ९.२८ ॥

তেওঁ জলে প্ৰৱেশ কৰোঁতেই সেই মহাপৃথিৱীধাৰক ৰূপৰ চাৰিওফালে জল তৎক্ষণাৎ প্ৰকাশিত হ’ল। দেৱশ্ৰেষ্ঠে মৎস্যৰূপ অতিক্ৰম কৰাৰ পাছত, মহাসাগৰত পৃথিৱী উদ্ধাৰ কৰা হৰিক তেওঁলোকে স্তৱগীতে স্তুতি কৰিলে।

Verse 29

नमोऽस्तु वेदान्तरगाप्रतर्क्य नमोऽस्तु नारायण मत्स्यरूप । नमोऽस्तु ते सुस्वर विश्वमूर्त्ते नमोऽस्तु विद्याद्वयरूपधारिन् ॥ ९.२९ ॥

বেদান্তধাৰাত অৱস্থিত আৰু তর্কে অগম্য তোমাক নমস্কাৰ। মৎস্যৰূপধাৰী নাৰায়ণক নমস্কাৰ। সুমধুৰ-মঙ্গল স্বৰযুক্ত, বিশ্বমূৰ্তি তোমাক নমস্কাৰ। দ্বিবিধ বিদ্যাৰূপ ধাৰণকাৰী তোমাক নমস্কাৰ।

Verse 30

नमोऽस्तु चन्द्रार्कमरुत्स्वरूप जलान्तविश्वस्थित चारुनेत्र । नमोऽस्तु विष्णोः शरणं व्रजामः प्रपाहि नो मत्स्यतनुं विहाय ॥ ९.३० ॥

চন্দ্ৰ-সূৰ্য-বৰ্তমান বায়ুৰূপ তোমাক নমস্কাৰ; জলের ভিতৰত বিশ্ব ধাৰণ কৰা সুনয়ন তোমাক নমস্কাৰ। বিষ্ণুক নমস্কাৰ—আমি তোমাৰ শৰণ লওঁ; মৎস্যতনু ত্যাগ কৰি আমাক ৰক্ষা কৰা।

Verse 31

त्वया ततं विश्वमनन्तमूर्ते पृथग्गते किञ्चिदिहास्टि देव । भवान् न चास्य व्यतिरिक्तमूर्तिस्त्वत्तो वयं ते शरणं प्रपन्नाः ॥ ९.३१ ॥

অনন্তমূৰ্তি দেৱ! তোমাৰ দ্বাৰাই এই সমগ্ৰ বিশ্ব ব্যাপ্ত। পৃথক যেন লাগিলেও ইয়াত তোমাৰ বাহিৰে একোৱেই নাই। এই জগতৰ কোনো ৰূপো তোমাৰ পৰা পৃথক নহয়; সেয়ে আমি তোমাৰ শৰণ গ্ৰহণ কৰিলোঁ।

Verse 32

खात्मेन्दुवह्निश्च मनश्च रूपं पुराणमूर्त्तेस्तव चाब्जनेत्र । क्षमस्व शम्भो यदि भक्तिहीनं त्वया जगद्भासति देवदेव ॥ ९.३२ ॥

হে পদ্মনয়ন! আকাশ, আত্মতত্ত্ব, চন্দ্ৰ, অগ্নি আৰু মন—এই সকলো তোমাৰ আদিমূৰ্তিৰ ৰূপ। হে শম্ভো! মোৰ স্তৱ ভক্তিহীন হলে ক্ষমা কৰা; হে দেবদেব! তোমাৰ দ্বাৰাই জগত উজ্জ্বল হয়।

Verse 33

विरुद्धमेतत् तव देवरूपं सुभीषणं सुस्वनमद्रितुल्यम् । पुराण देवेश जगन्निवास शमं प्रयाह्यच्युत तीव्रभानो ॥ ९.३३ ॥

ই তোমাৰ দিব্য ৰূপৰ সৈতে বিৰোধী—অতি ভয়ংকৰ, গম্ভীৰ ধ্বনিযুক্ত আৰু পৰ্বতসম বিশাল। হে পুৰাণ! হে দেৱেশ! হে জগন্নিবাস! হে অচ্যুত, তীব্ৰ তেজোময়! কৃপা কৰি শান্ত হওঁক, প্ৰশান্তিলৈ উভতি আহক।

Verse 34

वयं हि सर्वे शरणं प्रपन्ना भयाच्च ते रूपमिदं प्रपश्य । लोके समस्तं भवता विना तु न विद्यते देहगतं पुराणम् ॥ ९.३४ ॥

আমি সকলোৱে তোমাৰ শৰণ লৈছোঁ; আৰু ভয়ত তোমাৰ এই ৰূপ দৰ্শন কৰিছোঁ। তোমাক বাদ দি সমগ্ৰ জগতত একোৱেই নাই; আৰু দেহধাৰী কোনো প্ৰাচীন তত্ত্ব/সত্তাও নাই।

Verse 35

एवं स्तुतस्तदा देवो जलस्थान् जगृहे च सः । वेदान् सोपनिषच्छास्त्रानन्तःस्थं रूपमास्थितः ॥ ९.३५ ॥

এইদৰে স্তৱিত হৈ তেতিয়া দেৱে জলত অৱস্থিত সেই (বস্তু/তত্ত্ব) গ্ৰহণ কৰিলে। অন্তঃস্থ (অন্তৰ্যামী) ৰূপ আশ্ৰয় কৰি তেওঁ উপনিষদ আৰু শাস্ত্ৰসহ বেদসমূহক নিজৰ ভিতৰত সমাহাৰ কৰিলে।

Verse 36

यावत्स्वमूर्तिर्भगवांस्तावदेव जगत् त्विदम् । कूटस्थे तल्लयं याति विकृतिस्थे विवर्द्धते ॥ ९.३६ ॥

যিমান সময় ভগৱান নিজৰ স্বমূৰ্তিত অৱস্থিত থাকে, সিমান সময় এই জগত থাকে। কূটস্থ (অপৰিৱৰ্তনীয়) তত্ত্ব থাকিলে ই লয়ৰ দিশে যায়; আৰু বিকৃতি (পৰিৱৰ্তন) তত্ত্ব থাকিলে ই বৃদ্ধি পায়।