Adhyaya 81: Description of the Divine Mountain Abodes: Meru, Devakūṭa, and Kailāsa
Devaparvatādhivāsa-varṇana (Meru–Devakūṭa–Kailāsa-niveśa)
Ancient-Geography (Purāṇic Sacred Topography) / Cosmography
ৱৰাহ–পৃথিৱী শিক্ষামূলক সংলাপৰ ভিতৰত (ইয়াত ৰুদ্ৰৰ বিৱৰণৰ জৰিয়তে) এই অধ্যায়ে পবিত্ৰ পৰ্বত-অঞ্চলসমূহ আৰু তাত বাস কৰা সমাজসমূহক তালিকাভুক্ত কৰি পৃথিৱীৰ সুশৃঙ্খল বাসস্থানক সমতা-শিক্ষাৰ মানচিত্ৰ ৰূপে দেখুৱায়। মেরুৰ সৈতে জড়িত শিখৰ আৰু উপ-পৰ্বত—শান্ত, কুঞ্জৰ, বজ্ৰক, মহানীল, চন্দ্ৰোদয়, বেণুমত, বসুধাৰা, একশৃঙ্গ, গজপৰ্বত—উল্লেখ কৰি প্ৰতিটোক দেৱ, গণ, নাগ, বিদ্যাধৰ, কিন্নৰ, গন্ধৰ্ব, যক্ষ, দানৱ আৰু ৰাক্ষসৰ পুৰা/পুৰী আৰু আয়তনৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। তাৰ পিছত দেবকূট আৰু শেষত কৈলাসৰ বৰ্ণনা—সভা, বিমান, নিধি, মন্দাকিনী, কনকমন্দা, মন্দা আদি নদী, আৰু ৰুদ্ৰ–উমাৰ বিবাহ, অৰ্ধনাৰী ৰূপ, কাৰ্ত্তিকেয়ৰ অভিষেক আদি পৌৰাণিক ঘটনাস্থল। উপসংহাৰত ‘আঠ দেবপৰ্বত’ আৰু পৃথিৱীৰ পদ্ম-সদৃশ বিন্যাস একেলগে ধৰি সীমাবদ্ধ অঞ্চল আৰু নিয়ন্ত্রিত সহাবস্থানৰ কসমিক পৰিবেশ-ব্যৱস্থা প্ৰতিপন্ন কৰা হয়।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 81
Verse 1
ৰুদ্ৰে ক’লে:
Verse 2
अतः परं पर्वतेषु देवानामवकाशा वर्ण्यन्ते।
ইয়াৰ পিছত পৰ্বতসমূহত দেৱতাসকলৰ অৱকাশ (নিবাসস্থান) বৰ্ণনা কৰা হয়।
Verse 3
तत्र योऽसौ शान्ताख्यः पर्वतस्तस्योपरि महेन्द्रस्य क्रीडास्थानम्।
তাত ‘শান্ত’ নামৰ পৰ্বতৰ ওপৰত মহেন্দ্ৰৰ ক্ৰীড়াস্থান আছে।
Verse 4
तत्र देवराजस्य पारिजातकवृक्षवनम्।
তাত দেৱৰাজ ইন্দ্ৰৰ পাৰিজাত গছৰ বন আছে।
Verse 5
तस्य पूर्वपार्श्वे कुञ्जरो नाम गिरिः।
তাৰ পূব পাৰ্শ্বত ‘কুঞ্জৰ’ নামৰ গিৰি আছে।
Verse 6
तस्योपरि दानवानामष्टौ पुराणि च।
তাৰ ওপৰত দানৱসকলৰ সৈতে সম্পৰ্কিত আঠটা পুৰাণো আছে।
Verse 7
तथा वज्रके पर्वतवरे राक्षसानामनेकानि पुराणि।
তদ্ৰূপ ‘বজ্ৰক’ নামৰ শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বতত ৰাক্ষসসকলৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বহু পুৰাণ আছে।
Verse 8
ते च नाम्ना नीलकाः कामरूपिणः।
আৰু তেওঁলোক নামত নীলক; ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণ কৰিবলৈ সক্ষম।
Verse 9
महानीलेऽपि शैलेन्द्रपुराणि।
মহানীল পৰ্বততো শৈলেন্দ্ৰ-পুরাণসমূহ (পৰ্বতাধিপতিসকলৰ সৈতে সম্পৰ্কিত প্ৰাচীন আখ্যান) আছে।
Verse 10
पञ्चदशसहस्राणि किन्नराणां ख्यातानि।
কিন্নৰসকলৰ বিষয়ে পন্ধৰ সহস্ৰ (বৃত্তান্ত/প্ৰকৰণ) প্ৰসিদ্ধ।
Verse 11
तत्र देवदत्तचन्द्रादयो राजानः।
তাত দেবদত্ত, চন্দ্ৰ আদি ৰজাসকল (আৰু অন্যসকল) উল্লেখিত।
Verse 12
पञ्चदशकिन्नराणां गर्विताः
কিন্নৰসকলৰ পন্ধৰটা গোটক গৰ্বিত (অভিমানী) বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
Verse 13
तानि सौवर्णानि बिलप्रवेशनानि च पुराणि
সেইবোৰ প্ৰাচীন গুহা-প্ৰৱেশদ্বাৰ, সোণসদৃশ দীপ্তিময় ৰূপে দেখা যায়।
Verse 14
चन्द्रोदये च पर्वतवरे नागानामधिवासः
আৰু ‘চন্দ্ৰোদয়’ নামৰ শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বতত নাগসকলৰ অধিবাস আছে।
Verse 15
ते च बिलप्रवेशाः बिलेṣu वैनतेयविषयावर्त्तिनो व्यवस्थितानुरागे च दानवेन्द्रा व्यवस्थिताः
আৰু সেই গুহা-প্ৰৱেশসমূহ—গুহাৰ ভিতৰত—বৈনতেয়-সম্পৰ্কিত অঞ্চলত অৱস্থিত; আৰু পৰস্পৰ অনুৰাগে দানৱেন্দ্ৰসকল তাত প্ৰতিষ্ঠিত।
Verse 16
वेणुमत्यपि विद्याधरपुरत्रयं
আৰু তাত বেণুমতীও আছে; লগতে বিদ্যাধৰসকলৰ তিনিখন নগৰ আছে।
Verse 17
त्रिंशद् योजनशतविस्तीर्णमेकैकं तावदायतम्
সেইবোৰৰ প্ৰতিটো (তিৰিশটাৰ ভিতৰত) এশ যোজন বিস্তৃত আৰু তেনেদৰে একে মাপৰ দৈৰ্ঘ্যত প্ৰসাৰিত।
Verse 18
उलूकरोमशमहावेत्रादयश्च राजानो विद्याधराणाम्
উলূকৰোমশ, মহাবেত্ৰ আদি বিদ্যাধৰসকলৰ মাজত ৰজা।
Verse 19
एकैक्ये च शैलराजनि स्वयमेव गरुडो व्यवस्थितः
আৰু প্ৰতিটো শৈলৰাজত স্বয়ং গৰুড় অৱস্থিত।
Verse 20
कुञ्जरे तु पर्वतवरे नित्यं पशुपतिः स्थितः
কিন্তু কুঞ্জৰ নামৰ শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বতত পশুপতি নিত্য অৱস্থিত।
Verse 21
वृषभाङ्को महादेवः शङ्करो योगिनां वरः । अनेकगणभूतकोटिसहस्रवारो भगवान् अनादिपुरुषो व्यवस्थितः ॥
বৃষভচিহ্নধাৰী মহাদেৱ শংকৰ, যোগীসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ; অসংখ্য কোটি-সহস্ৰ গণ-ভূতে পৰিবৃত হৈ, ভগৱান অনাদি পুৰুষৰূপে অৱস্থিত।
Verse 22
वसुधारे च पुष्पवतां वसूनां च समावासः ।
বসুধাৰাত পুষ্পবৎসকল আৰু বসুসকলৰো আবাস আছে।
Verse 23
वसुधारारत्नधारयोर्मूर्ध्नि अष्टौ सप्त च संख्यया ।
বসুধাৰা আৰু ৰত্নধাৰাৰ শিখৰ-মূৰ্ধ্নিত সংখ্যাক্ৰমে আঠ আৰু সাতটা গোট গণ্য হয়।
Verse 24
पुराणि वसुसप्तर्षीणां चेति ।
আৰু বসু আৰু সপ্তর্ষিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত প্ৰাচীন বসতিস্থানসমূহো আছে—এনেদৰে কোৱা হৈছে।
Verse 25
एकशृङ्गे च पर्वतोत्तमे प्रजापतेः स्थानं चतुर्वक्त्रस्य ब्रह्मणः ।
আৰু একশৃংগ নামৰ উত্তম পৰ্বতত প্ৰজাপতি—চতুৰ্মুখ ব্ৰহ্মাৰ—আসন আছে।
Verse 26
गजपर्वते च महाभूतपरिवृता स्वयमेव भगवती तिष्ठति ।
আৰু গজপৰ্ব্বতত মহাভূতসমূহে পৰিবৃতা ভগৱতী স্বয়ং অৱস্থান কৰে।
Verse 27
वसुधारे च पर्वतवरे मुनिसिद्धविद्याधराणामायतनम् ।
আৰু বসুধাৰা নামৰ শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বতত মুনি, সিদ্ধ আৰু বিদ্যাধৰসকলৰ আয়তন (নিবাসস্থান) আছে।
Verse 28
चतुराशीत्यपरपुर्यो महाप्राकारतोरणाः ।
তাত চৌৰাশী আন নগৰ আছে, মহা প্ৰাকাৰ আৰু তোৰণ-দ্বাৰে সুসজ্জিত।
Verse 29
तत्र चानेकपर्वता नाम गन्धर्वा युद्धशालिनो वसन्ति ।
তাত ‘অनेकপৰ্বতা’ নামৰ গন্ধৰ্বসকল বাস কৰে, যিসকল যুদ্ধ-শৌৰ্যত প্ৰসিদ্ধ।
Verse 30
तेषां चाधिपतिर्देवो राजराजैकपिङ्गलः ।
আৰু তেওঁলোকৰ অধিপতি ‘ৰাজৰাজৈকপিঙ্গল’ নামৰ দিব্য দেৱ।
Verse 31
सुरराक्षसाः पञ्चकूटे दानवाः शतशृङ्गे यक्षाणां पुरशतम् ।
পঞ্চকূটত সুৰ আৰু ৰাক্ষস আছে; শতশৃংগত দানৱ আছে; আৰু যক্ষসকলৰ বাবে শত নগৰ আছে।
Verse 32
ताम्राभे तक्षकस्य पुरशतम्॥
‘তাম্ৰাভ’ শিখৰত তক্ষকৰ শত দুৰ্গ-নগৰ আছে।
Verse 33
विशाखपर्वते गुहस्यायतनम्॥
বিশাখ পৰ্বতত গুহ (স্কন্দ) দেৱৰ পবিত্ৰ আয়তন/ধাম অৱস্থিত।
Verse 34
श्वेतोदये गिरिवरे महागन्धर्वभवनम्॥
শ্ৰেষ্ঠ গিৰিবৰ শ্বেতোদয়ত গন্ধৰ্বসকলৰ মহা ভবন অৱস্থিত।
Verse 35
हरिकूटे हरिर्देवः॥
হৰিকূটত দেৱ হৰি বিৰাজমান।
Verse 36
कुमुदे किन्नरावासः॥
কুমুদ শিখৰত কিন্নৰসকলৰ নিবাস আছে।
Verse 37
अञ्जने महोरगाः॥
অঞ্জন পৰ্বতত মহোৰগ—মহানাগসকল—বাস কৰে।
Verse 38
सहस्रशिखरे च दैत्यानामुग्रकर्मिणामावासः॥
সহস্ৰশিখৰত উগ্ৰকৰ্মী দৈত্যসকলৰ নিবাস আছে।
Verse 39
पुराणां सहस्रमेकं हेममालिनां मुकुटे पन्नप्रपक्षे पर्वतवरे चत्वार्यायतनानि तु॥
প্ৰাচীন দুৰ্গ এক হাজাৰ এক আছে; আৰু মুকুট, পন্নপ্ৰপক্ষ আৰু শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বতত হেমমালিনসকলৰ চাৰিটা আয়তন (মন্দিৰ) নিশ্চয় আছে।
Verse 40
एवं मेरुपर्वतेषु देवानामधिवासः॥
এইদৰে মেরুপৰ্বতসমূহত দেৱতাসকলৰ অধিবাস আছে।
Verse 41
मर्यादापर्वते देवकूटे पुरविन्यासः कीर्त्यते॥
মৰ্যাদা-পৰ্বত দেৱকূটত নগৰসমূহৰ বিন্যাস বৰ্ণনা কৰা হয়।
Verse 42
तस्योपरि योजनशतं गरुडस्य जातं क्षेत्रम्।
তাৰ ওপৰত গৰুড়-সম্পৰ্কিত একশ যোজন বিস্তৃত এটা পুণ্যক্ষেত্ৰ আছে।
Verse 43
तस्यैव पार्श्वतस्त्रिंशद्योहनविस्तीर्णाश्चत्वारिंशदायताः सप्तगन्धर्वनगराः।
তাৰেই পাৰ্শ্বত গন্ধৰ্বসকলৰ সাতখন নগৰ আছে; প্ৰতিখন ত্ৰিশ যোজন প্ৰস্থ আৰু চল্লিশ যোজন দীঘল।
Verse 44
आग्नेयाश्च नाम्ना गन्धर्वातिबलिनः।
তেওঁলোক ‘আগ্নেয়’ নামে খ্যাত; আৰু তাত থকা গন্ধৰ্বসকল অতিশয় বলৱান।
Verse 45
तत्र चान्यत् त्रिंशद्योहनमण्डलं पुरं सैंहिकेयानाम्।
তাত আৰু আছে সিংহিকেয়সকলৰ আন এটা নগৰ, যি ত্ৰিশ যোজন পৰিধিৰ মণ্ডল গঠন কৰে।
Verse 46
तत्र च देवर्षिचरितानि देवकूटे दृश्यन्ते।
তাত দেবকূটত দেবর্ষিসকলৰ চৰিত-কৰ্ম যেন প্ৰত্যক্ষৰূপে দেখা যায়।
Verse 47
पुरं च कालकेयानां तत्रैव।
আৰু তাতেই কালকেয়সকলৰো এটা নগৰ আছে।
Verse 48
तथा चान्तरतटेऽन्ये सुनान्नाम तस्यैव दक्षिणे त्रिंशद्योहनविस्तृतं द्विषष्टियोजनायामं पुरं कामरूपिणां दृप्तानां मध्यमे च तस्य हेमकूटे महादेवस्य न्यग्रोधः।
তদ্ৰূপ অন্তৰ তীৰত ‘সুনান’ নামে অন্য লোকসকল আছে। সেই অঞ্চলৰেই দক্ষিণে গৰ্বিত কামৰূপীসকলৰ নগৰ আছে—ই ত্ৰিশ যোজন প্ৰস্থ আৰু বাষট্টি যোজন দীঘল। তাৰ মধ্যভাগত হেমকূটত মহাদেৱৰ বটবৃক্ষ অৱস্থিত।
Verse 49
अथातः कैलासवर्णको भवति।
এতিয়াৰ পৰা কৈলাসৰ বৰ্ণনা আৰম্ভ হয়।
Verse 50
कैलासस्य तटे योजनशतमायामवस्तृतं भुवनमालाभिव्याप्तम्।
কৈলাসৰ তটত শত যোজন দীঘল এক অঞ্চল আছে; ই ভুবনমালা সদৃশ বাসস্থানসমূহৰ বিন্যাসে পৰিব্যাপ্ত।
Verse 51
तस्याश्च मध्ये सभा।
আৰু তাৰ মধ্যভাগত এটা সভাগৃহ আছে।
Verse 52
तत्र च तत्पुष्करं नाम विमानं तिष्ठति।
তাত ‘তৎপুষ্কৰ’ নামে এটা দিব্য বিমান (প্ৰাসাদ) স্থিত আছে।
Verse 53
धनदस्य च तद्विमानमधिवासश्च।
সেয়াই ধনদ (কুবেৰ)-ৰ দিব্য বিমান আৰু তেওঁৰ নিবাসস্থানো।
Verse 54
तत्र पद्ममहापद्ममकरकच्छपकुमुदशङ्खनीलनन्दमहानिधयः प्रतिवसन्ति।
তাত পদ্ম, মহাপদ্ম, মকৰ, কচ্ছপ, কুমুদ, শঙ্খ, নীল, নন্দ আৰু মহানিধি—এই মহানিধিসকল বাস কৰে।
Verse 55
तत्र चन्द्रादीनां लोकपालानामावासः।
তাত চন্দ্ৰ আদি লোকপালসকলৰ আবাস আছে।
Verse 56
तत्र च मन्दाकिनी नाम नदी।
তাত মন্দাকিনী নামৰ এখন নদী আছে।
Verse 57
तथा कनकमन्दा मन्दा चेति नामभिः सरितः।
তদ্ৰূপে কনকমন্দা আৰু মন্দা নামৰ নদীসমূহো আছে।
Verse 58
तत्रान्या अपि नद्यः सन्ति।
তাতো আন আন নদীও বিদ্যমান আছে।
Verse 59
पूर्वपार्श्वे च शतयोजनमायामास्त्रिंशद्योजनविस्तृता दशगन्धर्वपुर्यः तासु च सकुबाहुहरिकेशचित्रसेनादयो राजानः।
পূৰ্ব দিশত শত যোজন দীঘল আৰু ত্ৰিশ যোজন প্ৰস্থ গন্ধৰ্বসকলৰ দহখন নগৰী আছে; তাত সকুবাহু, হৰিকেশ আৰু চিত্ৰসেন আদি ৰজা বাস কৰে।
Verse 60
तस्यैव च पश्चिमकूटे अशीतियोजनायामं चत्वारिंशद्विस्तृतमेकैकं यक्षनगरम्।
সেই একে পশ্চিম শিখৰত প্ৰতিটো যক্ষ-নগৰী আশি যোজন দীঘল আৰু চল্লিশ যোজন প্ৰস্থ।
Verse 61
तेषु च महामालिसुनेत्रचक्रादयो नायकाः।
তেওঁলোকৰ মাজত মহামালি, সুনেত্ৰ আৰু চক্ৰ আদি নায়ক আছে।
Verse 62
तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे कुञ्जदरीषु गुहासु समुद्राः समुद्रं यावत्किन्नराणां पुरशतम्॥
সেই একে দক্ষিণ পাৰ্শ্বত কুঞ্জ, দৰী আৰু গুহাসমূহত সমুদ্ৰলৈকে বিস্তৃত জলৰাশি আছে; আৰু তাত কিন্নৰসকলৰ এশখন নগৰীৰ সমষ্টি আছে।
Verse 63
तेषु च द्रुमसुग्रीवादिभगदत्तप्रमुखं राजशतम्॥
তেওঁলোকৰ মাজত দ্ৰুমসুগ্ৰীৱ আদি আৰু ভগদত্তৰ নেতৃত্বত এশজন ৰজা আছিল।
Verse 64
तत्र च रुद्रस्योमया सार्द्धं विवाहः संवृत्तः॥
সেই ঠাইতেই ৰুদ্ৰৰ উমাৰ সৈতে বিবাহ সম্পন্ন হৈছিল।
Verse 65
तपश्च कृतवती गौरी॥
আৰু গৌৰীয়ে তপস্যা কৰিছিল।
Verse 66
किरातरूपिणा च रुद्रेण स्थितम्॥
আৰু তাত কিৰাতৰূপ ধাৰণ কৰা ৰুদ্ৰ অৱস্থিত আছিল।
Verse 67
तत्रैव तत्र स्थितेन सोमेन शङ्करेण जम्बूद्वीपावलोकनं कृतम्॥
সেই ঠাইতেই অৱস্থিত সোমস্বৰূপ শংকৰে জম্বুদ্বীপৰ অৱলোকন (সমীক্ষা) কৰিছিল।
Verse 68
तत्र चानेककिन्नरगन्धर्वोपगीतमुमावनं नामाप्सरोभिरनेकपुष्पलतावल्लीभिरुपेतम्॥
তাত ‘উমাবন’ নামৰ এক পবিত্ৰ উপবন আছে; বহু কিন্নৰ আৰু গন্ধৰ্বে যাৰ গীত গায়, আৰু অপ্সৰাসকল তথা নানাবিধ পুষ্পলতা-ৱল্লীৰে ই শোভিত।
Verse 69
यत्र भगवता महेश्वरेणार्द्धनारीनरवपुः प्राप्तम्॥
য’ত ভগৱান মহেশ্বৰে অর্ধনাৰী-অর্ধনৰ দেহৰূপ লাভ কৰিছিল।
Verse 70
तत्र च कार्त्तिकेयस्य शरद्वनम्॥
তাত কাৰ্ত্তিকেয়ৰ ‘শৰদ্বন’ো আছে।
Verse 71
पुष्पचित्रक्रौञ्चयोर्मध्ये कार्त्तिकेयाभिषेकः कृतः तस्य च पूर्वतटे सिद्धमुनिगणावासः कलापग्रामो नाम॥
পুষ্পচিত্ৰ আৰু ক্রৌঞ্চৰ মাজত কাৰ্ত্তিকেয়ৰ অভিষেক সম্পন্ন হৈছিল; আৰু তাৰ পূৰ্ব তীৰত সিদ্ধ মুনিগণৰ নিবাস ‘কলাপগ্ৰাম’ নামে পৰিচিত।
Verse 72
तथा च मार्कण्डेयवसिष्ठपराशरनलविश्वामित्रोद्दालकादीनां महर्षीणामनेकानि सहस्राण्याश्रमाणां हि भवति ।
সেইদৰে তাত মাৰ্কণ্ডেয়, বশিষ্ঠ, পৰাশৰ, নল, বিশ্বামিত্ৰ, উদ্দালক আদি মহর্ষিসকলৰ বহু সহস্ৰ আশ্ৰম নিশ্চয়েই আছে।
Verse 73
तथा च पश्चिमस्याचलेन्द्रस्य निषधस्य भागं शृणुत ।
এতিয়া নিষধ নামৰ পৰ্বতৰাজৰ পশ্চিম অংশৰ বৰ্ণনা শুনা।
Verse 74
तस्य च मध्यमकूटे विष्ण्वायतनं महादेवस्य ।
তাৰ মধ্য শিখৰত বিষ্ণু আৰু মহাদেৱৰ এক পবিত্ৰ মন্দিৰ আছে।
Verse 75
तस्यैवोत्तरतटे त्रिंशद्योजनविस्तृतं महत्पुरं लम्बाख्यातं राक्षसानाम् ।
তাৰেই উত্তৰ তীৰত ত্ৰিশ যোজন বিস্তৃত ৰাক্ষসসকলৰ ‘লম্বা’ নামৰ মহা নগৰ আছে।
Verse 76
तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे बिलप्रवेशनगरम् ।
তাৰ দক্ষিণ পাৰ্শ্বত ‘বিলপ্ৰৱেশ’ নামৰ নগৰ আছে।
Verse 77
प्रभेदकस्य पश्चिमेन देवदानवसिद्धादीनां पुराणि ।
প্ৰভেদকৰ পশ্চিমে দেৱ, দানৱ, সিদ্ধ আদি সকলৰ প্ৰাচীন নগৰসমূহ আছে।
Verse 78
तस्य गिरिमूर्ध्नि महती सोमशिला तिष्ठति ।
সেই পৰ্বতৰ শিখৰত ‘সোমশিলা’ নামৰ এক মহাশিলা অৱস্থিত আছে।
Verse 79
तस्यां च पर्वणि सोमः स्वयमेवावतारति ।
আৰু সেই (শিলাত) পৰ্বদিনত সোম স্বয়ংয়ে অৱতৰণ কৰে।
Verse 80
तस्यैवोत्तरपार्श्वे त्रिकूटं नाम ।
তাৰ উত্তৰ পাৰ্শ্বত ‘ত্রিকূট’ নামৰ এক শিখৰ আছে।
Verse 81
तत्र ब्रह्मा तिष्ठति क्वचित् ।
সেখানে ব্ৰহ্মা কেতিয়াবা অৱস্থান কৰে।
Verse 82
तथा च वह्न्यायतनम् ।
তদ্ৰূপে তাত বহ্নি (অগ্নি)ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত এক পবিত্ৰ আয়তনো আছে।
Verse 83
मूर्त्तिमान् वह्निरुपास्यते देवैः ।
মূৰ্তিমান বহ্নি (অগ্নি) দেৱসকলে ভক্তিভাৱে উপাসনা কৰে।
Verse 84
उत्तरे च शृङ्गाख्ये पर्वतवरे देवतानामायतनानि ।
আৰু উত্তৰে ‘শৃঙ্গ’ নামৰ শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বতত দেৱতাসকলৰ আয়তন (মন্দিৰসমূহ) আছে।
Verse 85
पूर्वे नारायणस्यायतनम् ।
পূব দিশত নাৰায়ণৰ আয়তন (মন্দিৰ) অৱস্থিত।
Verse 86
मध्ये ब्रह्मणः ।
মধ্যত ব্ৰহ্মাৰ আয়তন (মন্দিৰ) আছে।
Verse 87
शङ्करस्य पश्चिमे ।
পশ্চিম দিশাত শংকৰৰ পবিত্ৰ মন্দিৰ আছে।
Verse 88
तत्र च यक्षादीनां केचित् पुराणि तस्य चोत्तरतीरे जातुचे महापर्वते त्रिंशद्योजनमण्डलं नन्दजलं नाम सरस् तत्र नन्दो नाम नागराजा वसति शतशीर्षप्रचण्ड इति ।
তাত যক্ষ আদি সম্পৰ্কে কিছুমান প্ৰাচীন বৃত্তান্ত কোৱা হয়; আৰু তাৰ উত্তৰ তীৰত, জাতুচ নামৰ মহাপৰ্ব্বতত, নন্দজল নামৰ এটা সৰোবৰ আছে, যাৰ পৰিধি ত্ৰিশ যোজন। তাত নন্দ নামৰ নাগৰাজ বাস কৰে, যাক ‘শতশীৰ্ষ, প্ৰচণ্ড’ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
Verse 89
इत्येतेऽष्टौ देवपर्वता विज्ञेयाः ।
এইদৰে এই আঠোটাক ‘দেৱপৰ্ব্বত’ বুলি বুজিব লাগে।
Verse 90
तेनानुक्रमेण हेमरजतरत्नवैडूर्यमाणः शिलाहिङ्गुलादिवर्णाः ।
সেই অনুক্ৰম অনুসাৰে (সিহঁতৰ) বৰ্ণ সোণ, ৰূপ, ৰত্ন, বৈডূৰ্য (বেৰিল), মাণ (স্ফটিক), শিলা, হিঙ্গুল (সিন্দুৰ) আদি সদৃশ।
Verse 91
इयं च पृथ्वी लक्षकोटिशतानेकसंख्यातानां पूर्णा तेषु च सिद्धविद्याधराणां निलयाः ते च मेरोः पार्श्वतः केसरवलयालवालं सिद्धलोक इति कीर्त्यते ।
এই পৃথিৱী লক্ষ-কোটি শতিকৈ বহু সংখ্যক সত্ত্বাৰে পূৰ্ণ; আৰু তাত সিদ্ধ আৰু বিদ্যাধৰসকলৰ নিবাসস্থান আছে। আৰু মেৰুৰ পাৰ্শ্বত, কেশৰ-ৱলয়ৰ দৰে বেষ্টনী আৰু আলৱাল (পাত্ৰসদৃশ অৱবাহিকা) সদৃশ যি অঞ্চল, সেয়া ‘সিদ্ধলোক’ বুলি খ্যাত।
Verse 92
इयं पृथ्वी पद्माकारेण व्यवस्थिताः
এই পৃথিৱী পদ্মৰ আকাৰত বিন্যস্ত আছে।
Verse 93
एष च सर्वपुराणेषु क्रमः सामान्यतः प्रतिपाद्यते ।
আৰু এই ক্ৰম সাধাৰণতে সকলো পুৰাণতেই প্ৰতিপাদিত হয়।
Verse 94
८
ইয়াত কেৱল সংখ্যা-চিহ্ন “৮”; সম্ভৱত লিপিকাৰ/সম্পাদনা-চিহ্ন।
Inside Adhyaya 81
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī teaching frame, the chapter opens as a cosmographic instruction delivered via Rudra’s reported speech: Pṛthivī is to be understood through her ordered mountain-abodes (parvata), settlements (pura/purī), and sanctuaries (āyatana).
- Central event
A systematic catalogue of Meru’s associated peaks and subranges (Śānta, Kuñjara, Vajraka, Mahānīla, Candrodya, Veṇumat, Vasudhārā/Ratnadhārā, Ekśṛṅga, Gajaparvata, etc.), each mapped to resident communities—devas, gaṇas, nāgas, vidyādharas, kinnaras, gandharvas, yakṣas, dānavas, rākṣasas—along with their puras, sabhās, vimānas, nidhis, rivers, forests, and bilapraveśas (subterranean entrances). The survey then shifts to Devakūṭa (as a maryādā-parvata, a boundary-regulating mountain) and culminates in an expanded Kailāsa description (Mandākinī and allied rivers; Umāvana; Somāśilā; mythic loci such as Rudra–Umā marriage, Ardhanārī manifestation, and Kārttikeya’s consecration).
- Climax resolution
The climax is the Kailāsa synthesis: sacred hydrology (Mandākinī–Kanakamandā–Mandā), divine assemblies and aerial abodes, and the anchoring of major Śaiva events in place—presenting Kailāsa as the integrative hub where geography, ritual time (parvan-days at Somāśilā), and divine history converge. Resolution follows as the text gathers the mountain-network into a coherent ‘eight devaparvatas’ schema and reiterates Earth’s padmākāra (lotus-form) ordering as the principle of regulated coexistence (maryādā).
Geographical context
Meru (Meruparvata); Śānta-parvata; Kuñjara-giri; Vajraka-parvata; Mahānīla; Candrodya; Veṇumat; Vasudhārā; Ratnadhārā; Ekśṛṅga; Gajaparvata; Pañcakūṭa; Śataśṛṅga; Tāmrābha; Viśākhaparvata; Śvetodaya; Harikūṭa; Kumuda; Añjana; Sahasraśikhara; Devakūṭa (Maryādāparvata); Hemakūṭa; Kailāsa; Mandākinī-nadī; Kanakamandā-nadī; Mandā-nadī; Nandajala-saras; Jātūche Mahāparvata; Niṣadha (as western mountain reference); Trikūṭa; Somāśilā; Umāvana; Kalāpagrāma; Jambūdvīpa (viewed/overlooked).
Tirtha focus
- Primary TirthaKailāsa–Mandākinī complex (with Somāśilā and Umāvana as key nodes)
- Associated RegionHimālaya / Kailāsa cosmographic zone (Purāṇic north; Jambūdvīpa horizon)
- Pilgrimage MeritMerit is implied through darśana/śravaṇa of the devaparvata-network: knowing and revering the bounded sacred ecology (parvata–nadī–vana–āyatana) aligns one with cosmic order (maryādā). A specific observance cue is Somāśilā, where Soma’s appearance on parvan-days marks heightened ritual potency.
Ritual instructions
- Primary RitualParvan-day observance at Somāśilā (Soma-darśana/Smaraṇa) within the Kailāsa sacred geography
- BenefitAlignment with the chapter’s ethic of terrestrial balance: increased auspiciousness through parvan-linked Soma sanctity, and devotional merit through honoring Kailāsa’s mythic-historical loci and the regulated sacred landscape.
The narrative frame
- Varāha (teaching frame) with Rudra’s report as the immediate voice for the cosmographic cataloguePṛthivī · Didactic, enumerative, cartographic-cosmological; reverential toward sacred ecology and divine polities
The emotional journey
- Dominant RasaAdbhuta (wonder) with a Śānta (tranquil, ordering) undertone
- Emotional ProgressionFrom panoramic awe at Meru’s many peaks and multi-species settlements → to boundary-conscious reverence at Devakūṭa (maryādā) → to concentrated devotional wonder at Kailāsa’s rivers, assemblies, and mythic event-sites → to calm synthesis in the lotus-form Earth model.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityPrimarily cosmographic (Purāṇic) rather than strictly mappable; modern pilgrimage can approximate the chapter’s intent by focusing on the Kailāsa–Mānasarovar region and Himalayan Śaiva river-sources, while treating Meru/Devakūṭa as symbolic-ritual geographies.
- Best SeasonLate spring to early autumn (typical Himalayan access window); parvan-days are the chapter’s explicit timing cue.
- Modern Location NameMount Kailash (Kangrinboqê) and the Lake Manasarovar region (Tibet Autonomous Region) as the closest living pilgrimage analogue for Kailāsa–Mandākinī cosmography.
- Related FestivalParvan-linked Soma observances (lunar sacred days); broadly, Śivarātri as a thematically aligned Śaiva observance though not specified in the chapter.
Frequently Asked Questions
The chapter’s instruction is conveyed through cosmography: the text models Pṛthivī as a regulated, segmented habitat where distinct beings occupy bounded regions (parvatas, puras, āyatanas, bilapraveśas). This functions as an implicit ethic of terrestrial order—balance is maintained by proper placement, limits (maryādā), and coordinated coexistence rather than by a single prescriptive rule.
A clear calendrical marker appears with Somāśilā: the text states that Soma descends/appears there on parvan-days (parvaṇi), i.e., ritually significant lunar junctions. No explicit ṛtu (season) is specified, but the parvan reference anchors observance to the lunar ritual calendar.
Environmental balance is encoded as sacred topography: mountains, rivers, lakes, forests, and subterranean passages are presented as interconnected ecological zones, each assigned communities and guardians (devas, nāgas, yakṣas, etc.). By describing Earth as padmākāra (lotus-formed) with ordered ‘rings’ and residences, the text frames Pṛthivī’s stability as dependent on structured spatial distribution and protected hydrological/sylvan features (e.g., Mandākinī, Umāvana).
The chapter references named rulers/leaders of non-human polities (e.g., Devadatta and Candra among kinnaras; Ulūkaroma and Mahāvetra among vidyādharas; Rājarājaikapiṅgala among gandharvas; Nanda the nāgarāja, described as Śataśīrṣaprachaṇḍa). It also cites major sage-figures and āśrama traditions around Kailāsa (Mārkaṇḍeya, Vasiṣṭha, Parāśara, Viśvāmitra, Uddālaka), and mythic events involving Rudra–Umā and Kārttikeya.
Ask anything about Adhyaya 81 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.